
वाचना-प्रमुख : आचार्य तुलसी
प्रधान संपादक : आचार्य महाप्रज्ञ, आचार्य महाश्रमण
अनुवादक : मुख्यनियोजिका साध्वी विश्रुतविभा


© जैन विश्व भारती, लाडनूं
।।१।।
पुट्ठो वि पण्णा-पुरिसो सुदक्खो,
आणा-पहाणो जणि जस्स निच्चं।
सच्चप्पओगे पवरासयस्स,
भिक्खुस्स तस्स प्पणिहाणपुव्वं।।
जिसका प्रज्ञा-पुरुष पुष्ट पटु,
होकर भी आगम-प्रधान था।
सत्य-योग में प्रवर चित्त था,
उसी भिक्षु को विमल भाव से।।
।।२।।
विलोडियं आगमदुद्धमेव,
लद्धं सुलद्धं णवणीयमच्छं।
सज्झाय-सज्झाणरयस्स निच्चं,
जयस्स तस्स प्पणिहाणपुव्वं।।
जिसने आगम-दोहन कर-कर,
पाया प्रवर प्रचुर नवनीत।
श्रुत-सद्ध्यान लीन चिर चिंतन,
जयाचार्य को विमल भाव से।।
।।३।।
पवाहिया जेण सुयस्स धारा,
गणे समत्थे मम माणसे वि।
जो हेउभूओ स्स पवायणस्स,
कालुस्स तस्स प्पणिहाणपुव्वं।।
जिसने श्रुत की धार बहाई,
सकल संघ में मेरे मन में।
हेतुभूत श्रुत-सम्पादन में,
कालुगणी को विमल भाव से।।
विनयावनत
आचार्य तुलसी
♦
जैन श्वेताम्बर तेरापंथ धर्मसंघ के नवमाधिशास्ता परमपूज्य आचार्य तुलसी ने आगम सम्पादन का महान संकल्प स्वीकार किया। उनके वाचनाप्रमुखत्व की शीतल छाया में कार्य का शुभारम्भ हुआ। परमपूज्य आचार्यश्री महाप्रज्ञजी ने अपने प्रज्ञा-परिश्रम से प्रस्तुत गुरुतर कार्य को आगे बढ़ाया। आज भी वह कार्य अविच्छिन्न रूप से चल रहा है। मैं आत्मतोष का अनुभव कर रहा हूं कि हमारे धर्मसंघ के अनेक साधु और साध्वियां इस कार्य की परिसम्पन्नता के लिए कृतसंकल्प हैं।
प्रस्तुत आगम के संपादन में परम श्रद्धेय गुरुदेव तुलसी का महान् अनुग्रह रहा है। परमपूज्य आचार्यश्री महाप्रज्ञजी ने अनुवाद, विवेचन आदि कार्य में अपना पुनीत मार्गदर्शन और अमूल्य समय नियोजन किया है। परम उपकारी गुरुद्वय के प्रति पुन:-पुन: श्रद्धा प्रणति। आचार्य महाप्रज्ञजी के महाप्रयाण के बाद उनकी भूमिका निर्वहन करने का सुअवसर मुझे प्राप्त हुआ। इसके अतिरिक्त प्रस्तुत आगम के सुसम्पादन में जिनका संविभाग रहा है, वह संक्षेप में इस प्रकार है—
अनुवादक और विवेचक : मुख्यनियोजिका साध्वी विश्रुतविभा
सहयोगी : साध्वी श्रुतयशा
: साध्वी मुदितयशा
: साध्वी शुभ्रयशा
संविभाग हमारा धर्म है। जिन-जिन ने इस गुरुतर प्रवृत्ति में उन्मुक्तभाव से अपना संविभाग समर्पित किया है, उन सबके प्रति मैं मंगलकामना करता हूं कि उनका भविष्य इस महान् कार्य का भविष्य बने।
आचार्य महाश्रमण
♦
सानुवाद आगम ग्रन्थों के प्रकाशन की महत्त्वपूर्ण योजना के अन्तर्गत निम्न प्रकाशित आगम विद्वानों द्वारा समादृत हो चुके हैं।
१. दसवेआलियं
२. सूयगडो (भाग-1,2)
३. उत्तरज्झयणाणि
४. ठाणं
५. समवाओ
६. अणुओगदाराइं
७. नंदी
८. णायाधम्मकहाओ
९. उवासगदसाओ
१०. निसीहज्झयणं
११. कप्पो
इसी श्रृंखला में छेदसूत्रों के अन्तर्गत 'दसाओ' का प्रस्तुत प्रकाशन पाठकों के हाथों में पहुंच रहा है।
मूल, संशोधित पाठ, संस्कृत छाया और हिन्दी अनुवाद के साथ-साथ प्रत्येक उद्देशक में विषय-प्रवेश की दृष्टि से आमुख और विस्तृत टिप्पणों से समलंकृत 'दसाओ' का यह प्रकाशन आगम-प्रकाशन के क्षेत्र में विशेष स्थान प्राप्त करेगा—ऐसा कहा जा सकता है।
प्रस्तुत आगम में दस दशाएं हैं। अन्त में दिए गए परिशिष्ट नि:संदेह पाठक की ज्ञानवृद्धि में उपयोगी सिद्ध होंगे। इससे पूर्व सानुवाद आगम प्रकाशन की योजना के अन्तर्गत आचार्य महाप्रज्ञ द्वारा संस्कृत भाषा में निर्मित आचारांगभाष्यम् सन् १९९४ में प्रकाशित हो चुका है। इसके बाद भगवई (विआहपण्णत्ती) खण्ड १,२,३,४ मूलपाठ, संस्कृत छाया, हिन्दी अनुवाद, भाष्य तथा विविध परिशिष्टों के साथ प्रकाशित हुए। वाचनाप्रमुख गुरुदेव तुलसी के तत्त्वावधान में आचार्य महाप्रज्ञ द्वारा संपादित सभी आगम ग्रंथ विद्वानों द्वारा भूरि भूरि प्रशंसित हुए हैं।
आचार्य महाप्रज्ञ द्वारा प्रारब्ध और आचार्य महाश्रमण द्वारा सम्पादित इस आगम के प्रस्तुतीकरण में मुख्यनियोजिका साध्वी विश्रुतविभाजी का मुख्य श्रम लगा है। सहयोग के रूप में डॉ. साध्वी श्रुतयशाजी, डॉ. साध्वी मुदितयशा और डॉ. साध्वी शुभ्रयशाजी का भी अच्छा योगदान रहा है। प्रतिलिपि एवं प्रूफ-निरीक्षण में समणी सौम्यप्रज्ञाजी का निष्ठापूर्ण श्रम रहा है।
प्रस्तुत प्रकाशन को पाठकों के सम्मुख रखते हुए जो प्रसन्नता हो रही है, वह शब्दों में व्यक्त नहीं की जा सकती। विश्वास है, यह प्रकाशन अनुसंधित्सु एवं जिज्ञासु विद्वानों के लिए अत्यन्त लाभप्रद सिद्ध होगा।
जैन विश्व भारती, लाडनूं धरमचंद लुंकड़
♦
जैन वाङ्मय में आगम साहित्य का गरिमापूर्ण स्थान है। साध्वाचार का पुष्ट आधार आगमों को माना जाता है। जैन श्वेताम्बर तेरापंथ सम्प्रदाय में बत्तीस आगम प्रमाणभूत माने गए हैं। उनमें भी ग्यारह अंगों को स्वत:प्रमाण होने का गौरव प्राप्त है। साधु-साध्वी समुदाय में आगम के स्वाध्याय को महत्त्व प्रदान किया जाता है।
प्राचीन काल में आगमज्ञान कण्ठाधारित और मस्तिष्काधारित रहता था। समय का चक्र आगे बढ़ा, वह हस्तलेखनाधारित बन गया और वर्तमान में वह मुद्रणाधारित भी बन चुका है। प्रकाशित ग्रन्थों का स्वाध्याय में बहुत उपयोग हो रहा है।
मूल पाठ का स्वाध्याय अच्छा है परन्तु उसका अर्थबोध और व्याख्याबोध हो जाए तो बहुत अधिक लाभ हो सकता है। संभवत: इसी आधार पर हिन्दी आदि अनेक भाषाओं में आगमों का अनुवाद किया गया है और उन पर भाष्य, टीका, टिप्पण आदि का निर्माण किया गया है।
जैन श्वेताम्बर तेरापंथ सम्प्रदाय के नवमाधिशास्ता परमपूज्य गुरुदेव श्री तुलसी के नेतृत्व और वाचनाप्रमुखत्व में वि.सं. २०१२ में जैन आगमों के सम्पादन, संशोधन, अनुवादन, टिप्पणलेखन आदि का कार्य प्रारम्भ हुआ। आचार्य महाप्रज्ञजी (तत्कालीन मुनि नथमलजी, टमकोर) इस कार्य के मुख्य संवाहक बने। अब तक बत्तीस आगमों का मूलपाठ प्रकाशित हो चुका है। दसवेआलियं, उत्तरज्झयणाणि, अणुओगदाराइं, नंदी, सूयगडो, ठाणं, समवाओ, णायाधम्मकहाओ, उवासगदसाओ, निसीहज्झयणं तथा कप्पो—ये ग्यारह आगम मूलपाठ, हिन्दी अनुवाद और टिप्पण आदि सहित प्रकाशित हो चुके हैं। 'आयारो' पर आचार्य महाप्रज्ञजी द्वारा संस्कृत भाषा में प्रणीत भाष्य हिन्दी और अंग्रेजी अनुवाद सहित प्रकाशित हो चुका है। भगवई (विआहपण्णत्ती) के चार खण्ड भी मूलपाठ, अनुवाद, संस्कृत छाया और हिन्दी भाष्य सहित प्रकाशित हो चुके हैं।
अब 'दसाओ' प्रस्तुत किया जा रहा है। इसमें मूलपाठ, संस्कृत छाया, हिन्दी अनुवाद, व्याख्यात्मक टिप्पण एवं परिशिष्ट हैं।
परमपूज्य गुरुदेव श्री तुलसी का वरदहस्त वाचनाप्रमुखत्व के रूप में प्राप्त है। परमपूज्य गुरुदेव आचार्यश्री महाप्रज्ञजी के सान्निध्य, निर्देशन और प्रधान-सम्पादकत्व में प्रस्तुत आगम का कार्य गतिमान हुआ। बाद में आचार्य महाप्रज्ञजी द्वारा किया जाने वाला कार्य मैंने संभाला। ऐसे ग्रन्थ के संशोधन आदि का कार्य करने का अवसर मिलना भी अपने आपमें विशिष्ट बात है।
प्रस्तुत आगम के अनुवाद, संस्कृतछाया-लेखन, टिप्पणलेखन, भूमिकालेखन आदि में हमारी विदुषी शिष्या मुख्यनियोजिका साध्वी विश्रुतविभाजी का मुख्य श्रम लगा है। उनकी प्रतिभा का अच्छा उपयोग हुआ है। इस कार्य में हमारी तीन अन्य शिष्याएं—डॉ. साध्वी श्रुतयशाजी, डॉ. साध्वी मुदितयशाजी एवं डॉ. साध्वी शुभ्रयशाजी का भी सहकार रहा है। 'दसाओ' के सम्पादन की सम्पन्नता के अवसर पर मैं अपने महान गुरुद्वय परमपूज्य गुरुदेव श्री तुलसी और परमपूज्य आचार्यश्री महाप्रज्ञजी का स्मरण करता हूं।
आचार्य महाश्रमण
♦
जैन साहित्य का प्राचीनतम भाग आगम है। आगम का अर्थ है—आप्त का वचन।१ आप्तपुरुष राग-द्वेष से उपरत होते हैं। वे यथार्थ के ज्ञाता तथा प्रज्ञापक होते हैं। इसलिए उनकी वाणी को आगम कहा गया है। आगमों का प्राचीनतम वर्गीकरण समवाओ में मिलता है। वहां आगम के दो भेद किए गए हैं—१. द्वादशांग गणिपिटक और २. चतुर्दश पूर्व।२ दूसरा वर्गीकरण अनुयोगद्वार में है। आर्यरक्षित ने सम्पूर्ण आगम साहित्य को चार अनुयोगों में विभक्त किया। वे इस प्रकार हैं—१. चरणकरणानुयोग २. धर्मकथानुयोग ३. गणितानुयोग ४. द्रव्यानुयोग।३ तीसरा वर्गीकरण नंदी का है। नंदी में सूत्रकार ने अंगप्रविष्ट और अंगबाह्य ये दो भेद करके अंगबाह्य के आवश्यक और आवश्यक व्यतिरिक्त ये दो भेद और किए हैं। वहां कालिक और उत्कालिक का भेद भी प्रज्ञप्त है।४ यद्यपि ठाणं में भी अंगप्रविष्ट और अंगबाह्य का उल्लेख है लेकिन वहां अंगबाह्य का संक्षिप्त प्रज्ञापन है।५ अंगबाह्य ग्रंथों की सबसे बड़ी तालिका नंदी में उपलब्ध होती है।६ वर्तमान में जो वर्गीकरण प्राप्त होता है, वह इस प्रकार है—१. अंग २. उपांग ३. मूल ४. छेद। यह सबसे अर्वाचीन वर्गीकरण है। प्रभावक चरित में इसका संकेत प्राप्त होता है।७
१. आवचू. भा. १ पृ. २८—आगमो णाम अत्तवयणं।
२. सम., प्रकीर्णक समवाय सू. ८८
३. दअचू. पृ. २, आवनि गा. ४७८
४. नंदी, सू. ७४-७६,८०
५. ठाणं २/१०४-१०६
६. नंदी सू. ७४-७९
७. द्रष्टव्य—अणु. भूमिका पृ. १०
वर्तमान वर्गीकरण के अनुसार दसाओ, कप्पो, ववहारो और निसीहज्झयणं—ये चारों छेद सूत्र हैं। नंदी में अंगबाह्य कालिक ग्रंथों की सूची है। वहां उन चारों का एक क्रम में उल्लेख है। चतुर्विध अनुयोग की दृष्टि से इन चारों का समावेश चरणकरणानुयोग में किया गया है। ओघनिर्युक्ति-भाष्य में उल्लेख आता है—ये चारों ही अनुयोग अपने-अपने विषय में सर्वशक्तिसंपन्न हैं तथापि चरणकरणानुयोग इन सबमें महर्द्धिक है क्योंकि शेष तीनों अनुयोग भी चारित्र की प्रतिपत्ति एवं सुरक्षा के हेतु बनते हैं।८
८. ओभा. गा. ६,७
सविसयबलवत्तं पुण, जुज्जइ तहवि अ महिड्ढिअं चरणं।
चारित्तरक्खणट्ठा, जेणिअरे तिन्नि अणुओगा।।
चरणपडिवत्तिहेउं, धम्मकहा कालदिक्खमाईआ।
दविए दंसणसुद्धी, दंसणसुद्धस्स चरणं तु।।
'छेदसूत्र' नामकरण
'छेद' शब्द 'छिद्' धातु के साथ घञ् प्रत्यय के योग से निष्पन्न हुआ है। इसका अर्थ है—काटना, गिराना, तोड़ना, खंड-खंड करना, निराकरण करना, छिन्न-भिन्न करना इत्यादि।९
९. आप्टे (संस्कृत अंग्रेजी कोश)
दिगम्बर परम्परा का एक ग्रंथ है—छेदपिंड। वहां प्रायश्चित्त के आठ पर्यायवाची नाम निर्दिष्ट हैं। उनमें एक नाम है—छेद।१०
१०. छेद. गा. ३
पायच्छित्तं छेदो, मलहरणं पावणासणं सोही।
पुण्ण पवित्तं पावणामिदि पायछित्तनामाइं।।
प्राचीन आगमों में 'छेदसूत्र' नाम का कोई उल्लेख प्राप्त नहीं होता है। इसका सबसे प्राचीन उल्लेख आवश्यक निर्युक्ति में प्राप्त होता है। निर्युक्तिकार ने लिखा है—'महाकल्पसूत्र और सभी छेदसूत्र कालिक सूत्र हैं। इनका समावेश चरणकरणानुयोग में होता है।'११ बाद में विशेषावश्यक भाष्य१२, निशीथभाष्य१३, व्यवहारभाष्य१४ में भी इस शब्द का प्रयोग हुआ है।
११. आवनि. ७७७
जं च महाकप्पसुयं, जाणि अ सेसाणि छेअसुत्ताणि।
चरणकरणाणुओगो त्ति, कालियत्थे उवगयाणि।।
१२. विभा. गा. २७७७
१३. निभा. गा. ६१९०
१४. व्यवभा. गा. १८२९
छेदसूत्र मूलत: प्रायश्चित्तसूत्र हैं। व्यवहारभाष्य में आलोचना, व्यवहार और शोधि को प्रायश्चित्त का पर्याय माना गया है।१ प्रायश्चित्त के द्वारा चित्त की विशोधि होती है।२ इस दृष्टि से विचार करें तो छेदसूत्रों को आलोचना सूत्र, प्रायश्चित्त सूत्र अथवा विशोधि सूत्र भी कहा जा सकता है। छेदसूत्रों के लिए 'पदविभाग सामाचारी' शब्द का भी उल्लेख मिलता है।३ यहां प्रश्न होता है कि फिर इन सूत्रों को 'छेद सूत्र' की संज्ञा क्यों दी गयी?
१. व्यवभा. गा. १०६४ ववहारो आलोयण, सोही पच्छित्तमेव एगट्ठा।
ववहारो आलोयण, सोही पच्छित्तमेव एगट्ठा।
२. वही, गा. ३५
पावं छिंदति जम्हा, पायच्छित्तं तु भण्णते तेण।
पाएण वा वि चित्तं, विसोहए तेण पच्छित्तं।।
३. (क) आवनि. गा. ६६५
(ख) हावृ. पृ. १७२
सामायारी तिविहा ओहे दसहा पयविभागे।।
...पदविभागसामाचारी छेदसूत्राणि।.....
...पदविभागसामाचार्य्यपि छेदसूत्रलक्षणान्नवमपूर्वादेव निर्यूढा।
विद्वानों ने 'छेदसूत्र' नाम की अन्वर्थता के संदर्भ में अनेक दृष्टियों से विमर्श किया है। वह संक्षेप में इस प्रकार है—
१. चारित्र के पांच प्रकार हैं। वर्तमान में सामायिक चारित्र इत्वरिक—सीमित काल वाला होता है। छेदोपस्थापनीय चारित्र जीवन पर्यन्त अनुपालनीय होता है। प्रायश्चित्त का संबंध छेदोपस्थापनीय चारित्र से है। इस दृष्टि से प्रायश्चित्त सूत्रों को छेदसूत्र की संज्ञा दे दी गयी—ऐसी संभावना है।
२. दसाओ, कप्पो, ववहारो और निसीहज्झयणं—ये चारों नौवें पूर्व से उद्धृत हैं। पूर्वों से छिन्न-पृथक् किए जाने से इस वर्गीकरण के आगमों का नाम छेदसूत्र हो गया।
३. प्रायश्चित्त के दस प्रकारों में मूल, अनवस्थाप्य और पारांचित—इन तीनों में प्रायश्चित्त-प्राप्त मुनि को नयी दीक्षा आती है। साधु की वर्तमान अवस्था में प्राप्त होने वाला अंतिम प्रायश्चित्त छेद है। आलोचना से छेद पर्यन्त प्रायश्चित्त वाले संख्या में भी अधिक होते हैं। फलत: प्रायश्चित्त सूत्रों का छेदसूत्र नामकरण हो गया—ऐसा प्रतीत होता है।
४. आवश्यक निर्युक्ति की वृत्ति में छेद और पदविभाग इन दोनों को समानार्थक माना गया है। वहां प्रायश्चित्तसूत्रों के लिए पहले पदविभाग सामाचारी शब्द के प्रयोग का भी उल्लेख है। इससे यह अनुमान किया जा सकता है कि 'छेद' शब्द पदविभाग सामाचारी के अर्थ में प्रयुक्त है। उल्लेखनीय है कि छेदसूत्रों का परस्पर कोई संबंध नहीं है। ये सभी स्वतंत्र हैं। इनकी व्याख्या विभागदृष्टि-छेददृष्टि से की गयी है। इसलिए पदविभाग सामाचारी के सूत्रों को छेदसूत्र की संज्ञा दी गई है।
५. आगम काल में छेदश्रुत को उत्तमश्रुत कहा जाता था। निशीथ भाष्यकार ने भी 'छेयसुयमुत्तमसुयं' कहकर इसकी पुष्टि की है। 'छेदसूत्र' उत्तमश्रुत क्यों? चूर्णिकार ने इस प्रश्न पर विमर्श करते हुए लिखा है—छेदश्रुत (छेदसूत्रों) में प्रायश्चित्तविधि का प्रज्ञापन है। उससे चारित्र की विशुद्धि होती है, इसलिए यह उत्तमश्रुत है।,४ उत्तमश्रुत शब्द पर विचार करते समय एक कल्पना यह भी होती है कि कहीं यह 'छेकश्रुत' तो नहीं है? छेकश्रुत अर्थात् कल्याणश्रुत अथवा उत्तमश्रुत। दशाश्रुतस्कन्ध को छेदश्रुत का मुख्य ग्रंथ माना गया है।५ वह प्रायश्चित्त सूत्र नहीं होकर आचार-सूत्र है। इसीलिए उसे चरणकरणानुयोग के विभाग में सम्मिलित किया गया है। इससे छेयसुत्त का छेकसूत्र होना अस्वाभाविक नहीं लगता। दसवेआलियं में 'जं छेयं तं समायरे' पद प्राप्त है।६ इससे भी 'छेय' शब्द के छेक होने की पुष्टि होती है।
४. निभा. गा. ६१८४ की चूर्णि पृ. २५३
छेयसुयमुत्तमसुयं........।
छेदसुयं कम्हा उत्तमसुयं? भण्णति—जम्हा एत्थ सपायच्छित्तो
विधि भण्णति, जम्हा य तेण चरणविसुद्धी करेति, तम्हा तं उत्तमसुतं।
५. दचू. प. २
दसाओ......इमं पुण च्छेयसुत्तप्पमुहभूतं।
६. दसवे. ४/११
जिससे नियमों के अनुपालन में व्यवधान उत्पन्न न हो तथा निर्मलता की वृद्धि हो, उसे छेद कहते हैं। पंचवस्तु की हरिभद्र कृत टीका में प्राप्त इस उल्लेख के आधार पर भी यह संभावना की जा सकती है कि प्रायश्चित्त-प्रज्ञापक सूत्र ही वस्तुत: निर्मलता और पवित्रता का पथ प्रशस्त करते हैं, अत: वे ही छेदसूत्र हैं। 'छेद' नाम की सार्थकता इसी में निहित है।७
७. जैसिको. भाग २ पृ. ३०६
बज्झाणुट्ठाणेणं जेण, ण बाहिज्जए तयं णियमा।
संभवइ य परिसुद्धं, सो पुण धम्मम्मि छेउ त्ति।।
छेदसूत्र : कर्तृत्व और काल
आगमों की रचनाशैली के दो प्रकार रहे हैं—१. कृत और २. निर्यूढ़। अर्हत् अर्थ का प्ररूपण करते हैं और गणधर उसे सूत्र रूप में गुंफित करते हैं।१ समय-समय पर स्थविरों ने भी आगमग्रन्थों की रचना की है। जिनकी स्वतंत्र रूप से रचना की जाती, वे कृत कहलाते, जैसे द्वादशांगी गणधरों द्वारा कृत है। उपांग भिन्न-भिन्न स्थविरों द्वारा कृत हैं।
१. आवनि गा. ९२
अत्थं भासति अरहा, सुत्तं गंथंति गणधरा निउणं।
जिन आगमग्रंथों का पूर्वों आदि से निर्यूहण करके तैयार किया जाता, वे निर्यूढ़ कहलाते, जैसे—दसवेआलियं का निर्यूहण आचार्य शय्यंभव ने किया, छेदसूत्रों का निर्यूहण भद्रबाहु स्वामी ने किया इत्यादि। छेदसूत्र पूर्वों से निर्यूढ हैं, इसलिए इनका आगम साहित्य में महत्त्वपूर्ण स्थान है।
दशाश्रुतस्कन्धनिर्युक्ति के अनुसार दसाओ, कप्पो और ववहारो—इन तीनों के निर्यूहणकर्ता अंतिम श्रुतकेवली भद्रबाहु स्वामी हैं।२ दशाश्रुतस्कन्ध की चूर्णि में उल्लेख आता है कि 'दसाओ, कप्पो और ववहारो'—ये तीनों आगम प्रत्याख्यान पूर्व से निर्यूढ हैं।३
२. दशानि. गा. १
वंदामि भद्दबाहुं, पाईणं चरिमसयलसुयनाणिं।
सुत्तस्स कारगमिसिं, दसासु कप्पे य ववहारे।।
३. दशाचू. प. ५
.....भद्दबाहुस्स ओसप्पिणीए पुरिसाणं आयुबलपरिहाणिं
जाणिऊण चिंता समुप्पन्ना। पुव्वगते वोच्छिन्ने मा साहू विसोधिं ण
याणिस्संतित्ति काउं अंतो दसाकप्पववहारा निज्जूढा पच्चक्खाणपुव्वातो।
पञ्चकल्पभाष्य में भी भद्रबाहु को ही उक्त तीनों आगमों का निर्यूहक माना गया है जबकि पञ्चकल्प की चूर्णि में उक्त तीनों छेदसूत्रों की भांति आचारप्रकल्प (निसीहज्झयणं) के निर्यूहण-कर्ता के रूप में भी भद्रबाहु का उल्लेख है।४ यहां प्रश्न होता है कि भाष्य और निर्युक्ति से भिन्न चूर्णि के उल्लेख का आधार क्या है? इस प्रश्न के समाधान में यह संभावना की जा सकती है कि निर्युक्तिकार और भाष्यकार को 'कल्प' शब्द से बृहत्कल्प और आचारप्रकल्प—इन दोनों का ग्रहण अभिप्रेत रहा हो। निशीथभाष्य में 'कल्प' शब्द के द्वारा दशाश्रुतस्कन्ध, बृहत्कल्प और व्यवहार—इन तीनों का ग्रहण किया गया है। छन्द रचना की दृष्टि से यह भी संभव है कि रचनाकार ने कल्प और प्रकल्प दोनों को एक ही शब्द (कल्प) के द्वारा सूचित किया है। यहां उल्लेखनीय है कि आचारप्रकल्प के निर्यूहण के विषय में विद्वानों में मतैक्य नहीं है।
४. पंकभा. गा. १ एवं उसकी चूर्णि।
'अणुओगदाराइं' में आगम के तीन प्रकार प्रज्ञप्त हैं—१. सूत्रागम २. अर्थागम और ३. तदुभयागम। अथवा १. आत्मागम २. अनंतरागम और ३. परंपरागम।५ उत्तरवर्ती आचार्यों ने अर्थागम और सूत्रागम के मूलस्रोत, अनन्तर उपलब्धि और परम्पर उपलब्धि के संदर्भ में विचार किया है। अर्थागम की दृष्टि से अन्य आगमों की भांति छेदसूत्रों के भी मूलस्रोत तीर्थंकर और सूत्रागम की दृष्टि से मूलस्रोत गणधर हैं। इन ग्रंथों का निर्यूहण करने से वर्तमान स्वरूप के निर्माता अंतिम श्रुतकेवली आचार्य भद्रबाहु हैं। भद्रबाहु का समय विक्रम पूर्व चौथी शताब्दी (वीर निर्वाण की दूसरी शताब्दी) माना गया है। यहां उल्लेखनीय है कि छेदसूत्रों का निर्यूहण करने वाले श्रुतकेवली भद्रबाहु निर्युक्तिकार भद्रबाहु से भिन्न हैं। मुनि पुण्यविजयजी ने इस विषय में विस्तार से विवेचन किया है।६ डॉ. जेकोबी एवं शुब्रिंग के अनुसार छेदसूत्रों का समय ई. पू. चौथी शताब्दी का अन्त एवं तीसरी शताब्दी का प्रारम्भ है। इनके रचयिता आचार्य भद्रबाहु हैं।७
५. अणु. सू. ५५०,५५१
६. बृभा. भाग ६ की प्रस्तावना पृ. २२-४१
७. जैसाबृइ. भाग १ प्रस्ता. पृ. ५३,५४
छेदसूत्रों का निर्यूहण क्यों?
छेदसूत्रों का निर्यूहण क्यों किया गया? यह एक महत्त्वपूर्ण प्रश्न है। दशाश्रुतस्कन्ध की चूर्णि में इसका समाधान प्राप्त होता है। चूर्णिकार ने लिखा है—अवसर्पिणी काल में श्रमणों की आयु और शक्ति क्षीण होती चली जाएगी। उस समय पूर्वों की ज्ञानराशि विच्छिन्न हो जाएगी। शरीर के वर्ण आदि पर्यवों की अनन्तगुण हानि होने से श्रमणों की ग्रहणशक्ति और धारणाशक्ति ह्रासोन्मुख हो जाएगी। बल, धृति, उत्साह, सत्व और संहनन इन सबकी हानि होगी। सूत्रार्थ की व्यवच्छित्ति न हो, इस उद्देश्य से परानुकंपी आचार्य भद्रबाहु ने शिष्यों पर अनुग्रह करके छेदसूत्रों का निर्यूहण किया। उन्होंने आहार, उपधि, प्रशंसा और कीर्ति के प्रयोजन से निर्यूहण नहीं किया।१ भाष्य साहित्य में निर्यूहण के प्रयोजन का विस्तार से निरूपण है। व्यवहार भाष्य में उल्लेख है—'नौवां पूर्व सागर की भांति विशाल है। उसकी निरन्तर स्मृति तभी संभव है, जब उसका बार-बार परावर्तन किया जाए। परावर्तन के अभाव में वह ज्ञान विस्मृत हो जाता है।२ भद्रबाहु ने धृति, श्रद्धा आदि की क्षीणता देखी तो चारित्र की विशुद्धि एवं सुरक्षा के लिए उन्होंने दशा, कल्प और व्यवहार का निर्यूहण किया।३
१. दशानि. गा. ६ की चूर्णि
ओसप्पिणी समणाणं परिहायंताण आयुबलेसु होहिंतुवग्गहकरा
पुव्वगतम्मि पहीणम्मि ओसप्पिणीए अणंतेहिं वण्णादिपज्जवेहिं
परिहायमाणीए समणाणं ओग्गहधारणा परिहायंति बलधिति-
विरिउच्छाहसत्तसंघयणं च। सरीरबलविरियस्स अभावा पढिउं
सद्धा नत्थि संघयणाभावा उच्छाहो न भवति, अतो तेण भगवता
पराणुकंपएण....मा वोच्छिज्जिस्संति एते सुत्तत्थपदा अतो
अणुग्गहत्थं, ण आहारुवधिसेज्जादिकित्तिसद्दनिमित्तं वा निज्जूढा।
२. व्यवभा. गा. १७३८
सागरसरिसं नवमं अतिसयनयभंगगुविलता।
३. पंकभा. गा. २६-२९
निर्यूहण का दूसरा प्रयोजन बताते हुए भाष्यकार कहते हैं—'चरणकरणानुयोग का व्यवच्छेद होने का अर्थ है—चारित्र का व्यवच्छेद। अत: चरणकरणानुयोग की अव्यवच्छित्ति एवं चारित्र की सुरक्षा के उद्देश्य से भद्रबाहु ने इन ग्रंथों का निर्यूहण किया। भाष्यकार ने प्रसंगवश दृष्टान्त के द्वारा निर्यूहण के प्रयोजन को प्रस्तुति दी है।४
४. वही, गा. ४२
जिस प्रकार सुगंधित फूलों से युक्त कल्पवृक्ष पर चढ़कर फूल पाने की इच्छा तो अनेक लोग रखते हैं पर वे सभी वृक्ष पर आरोहण करने में समर्थ नहीं होते। उन व्यक्तियों पर अनुकम्पा करके कोई शक्तिशाली व्यक्ति उस वृक्ष पर चढ़ता है और अक्षम लोगों में वे फूल वितरित कर देता है। उसी प्रकार भद्रबाहु स्वामी ने चतुर्दशपूर्व रूपी कल्पवृक्ष पर आरोहण किया और दूसरों पर अनुकम्पा कर छेदग्रंथों का निर्यूहण किया।,५
५. वही, गा. ४३-४६
छेदसूत्रों की संख्या एवं महत्ता
छेदसूत्र संख्या में कितने हैं? इस संदर्भ में भिन्न-भिन्न मन्तव्य प्राप्त होते हैं। आवश्यक निर्युक्ति में छेद सूत्रों के साथ महाकल्प का उल्लेख है।६ जीतकल्प की चूर्णि में कल्प, व्यवहार, कल्पिकाकल्पिक, क्षुल्लकल्प, महाकल्प, निशीथ और आदि शब्द से दशाश्रुतस्कन्ध—इनका छेदसूत्र के रूप में उल्लेख है।७ सामाचारी शतक में छह छेदसूत्रों का उल्लेख है—१. दशाश्रुतस्कन्ध २. व्यवहार ३. बृहत्कल्प ४. निशीथ ५. महानिशीथ और ६. जीतकल्प।८
६. आवनि. गा. ७७७
७. जीचू. पृ. १
कप्प-ववहार-कप्पियाकप्पिय-चुल्लकप्प-महाकप्पसुय,
निसीहाइएसु छेदसुत्तेसु अइवित्थरेण पच्छित्तं भणियं।
८. सामाचारी (आगम अधिकार)
इन छह ग्रंथों में से पांच का नंदी में कालिक सूत्रों के अंतर्गत उल्लेख किया गया है।९ जीतकल्प जिनभद्रगणी क्षमाश्रमण की रचना है। इसका प्रणयन नन्दी के उत्तरकाल में हुआ। महानिशीथ की मूल प्रति वर्तमान में अनुपलब्ध है। हरिभद्रसूरि ने इसका विक्रम की आठवीं शताब्दी में पुनरुद्धार किया था, इसलिए इसे आगम की कोटि में नहीं रखा जा सकता। इस प्रकार वर्तमान में मौलिक छेदसूत्र चार ही रह जाते हैं।
९. नंदी सू. ७८
से किं तं कालियं? कालियं अणेगविहं पण्णत्तं, तं जहा—
१. उत्तरज्झयणाइं २. दसाओ ३. कप्पो ४. ववहारो ५. निसीहं ६. महानिसीहं.....।
जैन आगम वाङ्मय में छेदसूत्रों का महत्त्वपूर्ण स्थान है। अनुयोग के चार प्रकारों में प्रथम स्थान चरणकरणानुयोग का है। छेद सूत्रों का समावेश चरणकरणानुयोग में है, इसलिए इनका आगम साहित्य में प्रथम स्थान है। इनमें श्रमणों की आचार-संहिता और अतिक्रमण होने पर स्वीकृत की जाने वाली प्रायश्चित्त संहिता का प्रज्ञापन है। प्रायश्चित्त से विशोधि होती है। प्रायश्चित्त प्राप्त करने के बाद व्यक्ति भविष्य में प्रमाद अथवा दोषाचरण से बचने का प्रयास करता है। आगम में प्रायश्चित्त के दस प्रकारों का उल्लेख है।१० ज्ञातव्य है कि जब तक चतुर्दशपूर्वी थे, जब तक प्रथम संहनन था, प्रायश्चित्त के दसों ही प्रकार प्रचलित थे। स्थूलभद्र स्वामी के साथ ही पूर्वों का तथा अंतिम दोनों प्रकार के प्रायश्चित्त का विच्छेद हो गया। वर्तमान में आठ प्रायश्चित्त ही प्रचलित हैं, जो तीर्थ पर्यन्त रहेंगे।११ भाष्यकार का मन्तव्य है कि प्रायश्चित्त न हो तो चारित्र की विशुद्धि नहीं रह पाती।१ इसलिए जितना महत्त्व चारित्र का है, उतना ही महत्त्व प्रायश्चित्त का है। छेदसूत्र प्रायश्चित्तविधि के संवाहक सूत्र हैं, अत: उनका महत्त्व स्वत: सिद्ध है। तत्त्वार्थवार्तिक में प्रायश्चित्त की निष्पत्ति को आठ रूपों में प्रस्तुत किया गया है।२
१०. ठाणं १०/७३
११. निभा. गा. ६६८०
१. निभा. गा. ६६७८
२. तवा. ९/२२
भाष्य साहित्य में सूत्र और अर्थ की बलवत्ता के विषय में विवेचन है। वहां प्रश्न किया गया—सूत्र और अर्थ में बलवान कौन? भाष्यकार कहते हैं—सूत्र से अर्थ बलवान होता है। पूर्वगत में सभी सूत्र एवं अर्थों का विविध प्रकार से विवेचन है। अत: पूर्वगत सबसे बलवान है। छेदसूत्र और उसके अर्थों से चारित्र के अतिचारों की विशुद्धि होती है। अत: पूर्वगत के बाद शेष सभी अर्थों से छेदसूत्रों का अर्थ बलवान है।३
३. व्यवभा. गा. १८२९
जम्हा हु होति सोधी, छेदसुयत्थेण खलितचरणस्स।
तम्हा छेदसुयत्थो, बलवं मोत्तूण पुव्वगतं।।
छेदसूत्रों की महत्ता इस तथ्य से भी जानी जा सकती है कि एक गच्छ के संचालन का अधिकारी वही हो सकता है, जो गीतार्थ है। गीत और अर्थ—इन दो शब्दों से निष्पन्न 'गीतार्थ' का अर्थ है—छेदसूत्रों का ज्ञाता।४ 'गीतार्थ' वह होता है जो छेदसूत्रों का ज्ञाता है। भाष्य-साहित्य में विहार के दो प्रकार प्रज्ञप्त हैं—१. गीतार्थ का विहार २. गीतार्थनिश्रित का विहार। इसका तात्पर्य है—एक अगीतार्थ मुनि स्वतंत्र विहरण का अधिकारी नहीं होता। वह गीतार्थ की निश्रा में ही विहार कर सकता है।५ गीतार्थ के तीन प्रकार हैं—
४. बृभा. गा. ६८९ की वृत्ति पृ. २०७
.....गीतं मुणितं वैकार्थम्। ततश्च विदित: मुणित: परिज्ञातोऽर्थ:
छेदसूत्रस्य येन तं विदितार्थं खलु वदन्ति गीतार्थम्।
५. वही, गा. ६८८
गीयत्थो य विहारो, बीओ गीयत्थनिस्सिओ भणिओ।
इत्तो तइयविहारो, नाणुन्नाओ जिणवरेहिं।।
१. जघन्य गीतार्थ—आचारप्रकल्प का धारक।
२. मध्यम गीतार्थ—दशा, कल्प और व्यवहार का धारक।
३. उत्कृष्ट गीतार्थ—चतुर्दशपूर्वी।
उक्त तीनों प्रकार के गीतार्थ की निश्रा में सबालवृद्ध गच्छ विहरण करता है।६ गच्छ संचालक के लिए जैसा कि ऊपर कहा गया गीतार्थ (छेदसूत्रों का ज्ञाता) होना अत्यन्त आवश्यक है। एक गीतार्थ कालज्ञ और उपायज्ञ होता है। वह उत्सर्ग-अपवाद आदि विधियों को जानता है। वह जानता है कि किस कार्य में अधिक लाभ की संभावना है? किस कार्य के पीछे कर्ता का प्रयोजन क्या है? ग्लानत्व आदि आगाढ़ कारणों में प्रतिसेवना की औचित्य-सीमा क्या है? वह परिणामक को तथा उसकी धृति, शक्ति आदि को जानता है। वह एषणीय द्रव्यों की ग्रहण संबंधी यतनाविधि को जानता है। कार्य और अकार्य की निष्पत्ति को जानता है तथा इनके प्रतिपक्ष को भी जानता है।७ इसलिए आचार्य आदि प्रधान पुरुषों के लिए गीतार्थ होना जरूरी माना गया है। यही कारण है कि प्राचीन आचार्यों ने पूर्वगत के बाद छेदसूत्रों के अर्थ को ही सबसे अधिक महत्त्व प्रदान किया है
६. वही, गा. ६९३ की वृत्ति पृ. २०८
आयारपकप्पधरा, चउदसपुव्वी अ जे अ तम्मज्झा।
तन्नीसाए विहारो, सबालवुड्ढस्स गच्छस्स।।
आचारप्रकल्पधरा: निशीथाध्ययनधारिणो जघन्या गीतार्था:,
चतुर्दशपूर्विण: पुनरुत्कृष्टा:, तन्मध्यवर्तिन: कल्प-व्यवहार-
दशाश्रुतस्कन्धधरादयो मध्यमा:। तेषां....निश्रया सबाल-
वृद्धस्यापि गच्छस्य विहारो भवति, न पुनरगीतार्थस्य
स्वच्छन्दमेकाकिविहार: कर्तुं युक्त:।
७. वही, गा. ९५१ एवं उसकी वृत्ति पृ. ३००
छेदसूत्रों की वाचना : अर्ह-अनर्ह
छेदसूत्रों में श्रमणों के आचारविषयक विधि-निषेध का प्रज्ञापन है। छेदसूत्रों को रहस्यसूत्र भी कहा जाता है।८ रहस्य को जानना जितना कठिन है, उससे भी ज्यादा कठिन है उसे पचाना। इसलिए छेदसूत्रों की वाचना उसी को दी जाती है, जो योग्य है। भाष्य-ग्रंथों में छेदसूत्रों के अध्ययन की योग्यता पर विमर्श किया गया है। भाष्यकार के अनुसार तेरह प्रकार के व्यक्तियों को छेदसूत्रों की वाचना नहीं देनी चाहिए।९
८. (क) निभा. गा. ६२२७ की चूर्णि—'पवयणरहस्सं अववादपदं सव्वं वा छेदसुत्तं।
(ख) बृभा. गा. ६४९० एवं उसकी वृत्ति पृ. १७०६
९. वही, गा. ७६२,७६३
तिंतिणिए चलचित्ते, गाणंगणिए अ दुब्बलचरित्ते।
आयरियपरिभासी, वामावट्टे य पिसुणे य।।
आदीअदिट्ठभावे, अकडसमायारी तरुणधम्मे य।
गव्विय-पइण्ण-निण्हइ, छेअसुए वज्जए अत्थं।।
१. तिंतिणिक—तिंबुरुक वृक्ष की लकड़ी को जब प्रज्वलित किया जाता है तो वह तड् तड् की आवाज करती है। इसी प्रकार गुरु के द्वारा उपालम्भ दिए जाने पर जो उसे सहन नहीं कर पाता और अपलाप शुरू कर देता है, वह तिंतिणिक कहलाता है। भाष्यकार ने आहारविषयक, उपकरणविषयक और वसतिविषयक तिंतिणिक का उल्लेख किया है१।
१. बृभा. गा. ७६४
२. चंचलचित्त—आगमों का पल्लवग्राही ज्ञान करने वाला। चंचलचित्त वाला यत्र-तत्र के आलापकों को ही ग्रहण करता है।२
२. वही, गा. ७६५
३. गाणंगणिक—छह माह की अवधि से पूर्व ही एक गण से दूसरे गण में संक्रमण करने वाला।३
३. वही, गा. ७६८
४. दुर्बलचारित्र—धृति और वीर्य से परिहीन तथा पुष्ट कारण के बिना ही मूलगुण और उत्तरगुण संबंधी अपवादपदों की प्रतिसेवना करने वाला।४
४. वही, गा. ७६९
५. आचार्य-परिभाषी—आचार्य को बालक, अकुलीन, मंदमेधा, द्रमक, बुद्धिविकल, अल्पलाभलब्धि वाला आदि कहकर उनका परिभव करने वाला।५
५. वही, गा. ७७२
६. वामावर्त—गुरु की आज्ञा के विपरीत आचरण करने वाला, जैसे—'आओ' कहने पर चले जाना और 'जाओ' कहने पर तत्काल पास में आकर बैठ जाना।६
६. वही, गा. ७७४
७. पिशुन—दूसरों के दोषों का उद्भावन कर प्रीति को समाप्त करने वाला।७
७. वही, गा. ७७५
८. आदि-अदृष्टभाव—आवश्यक से सूत्रकृतांग पर्यन्त जो अभिधेय है, उसे आदिम-भाव कहा जाता है, उसे न जानने वाला।
९. कृतसामाचारीक—उपसम्पदा और मंडली—इन दोनों प्रकार की सामाचारी को सम्यक्तया जानकर उनका समाचरण न करने वाला।८
८. बृभा. गा. ७७६,७७७
१०. तरुणधर्मा—अवधि से पूर्व छेदसूत्रों का अध्ययन करने वाला। उल्लेखनीय है कि निसीहज्झयणं के लिए तीन और अन्य तीनों छेदसूत्रों के लिए पांच वर्ष की संयमपर्याय आवश्यक है। इससे पूर्व इन ग्रंथों के अध्ययन के लिए मुनि तरुणधर्मा होता है।
११. गर्वित—थोड़ा सा अध्ययन कर गर्व से अविनीत होने वाला। ऐसे दुर्विनीत को विद्या देने या विनय की महत्ता बताने का अर्थ है—छिन्नकर्ण और छिन्नहस्त को आभरण देना।९
९. वही, गा. ७८१,७८२
१२. प्रकीर्णक—छेदसूत्रों के रहस्यपूर्ण अर्थ को सुनकर उसे अपरिणत (अपरिपक्व) को बताने वाला। ज्ञातव्य है कि अपरिणत को उन रहस्यों पर प्रतीति नहीं होती। फलत: वह अर्हतों की अपकीर्ति करता है अथवा वह उत्प्रव्रजन कर देता है।१०
१०. वही, गा. ७८४,७८५
१३. निन्हवी—जिसके पास ज्ञान प्राप्त किया, उसके नाम का निह्नवन-गोपन करने वाला।११
११. वही, गा. ७८६
उपर्युक्त तिंतिणिक, चपल आदि सभी प्रकार के शिष्य छेदसूत्रों की वाचना के अनर्ह होते हैं। इसलिए आचार्य को कसौटी में उत्तीर्ण उसी शिष्य को छेदसूत्रों के रहस्य बताने चाहिए, जो परिणामक है। अपरिणामक बुद्धि से अपरिपक्व होता है। वह उत्सर्गमार्ग को बलवान मानकर चलता है। इसके विपरीत अतिपरिणामक अपवादरुचि वाला होता है। परिणामक वह होता है, जो बुद्धि से परिपक्व और यथार्थग्राही होता है। जो द्रव्य, क्षेत्र, काल और भाव की सापेक्षता के आधार पर वर्तन करता है। वह जहां उत्सर्ग बलवान होता है, वहां उत्सर्ग-मार्ग का अनुसरण करता है और जहां अपवाद बलवान होता है, वहां अपवाद-पथ का अनुसरण करता है।१२ पंचकल्पभाष्य में भी इसी तथ्य का प्रज्ञापन है।१३
१२. वही, गा. ७९२-७९७
१३. पंकभा. गा. १२२३—णाऊणं छेदसुत्तं, परिणामगे होति दायव्वं।
नाम बोध
प्रस्तुत आगम के दो नाम उपलब्ध होते हैं—
१. दसा २. आयारदसा
नंदी में कालिक सूत्रों की सूची में इसका नाम 'दसा' प्राप्त होता है।१ ठाणं में दश अध्ययन वाले दश आगमों का उल्लेख मिलता है। उनमें एक नाम 'आयारदसा' है।२
१. नंदी सूत्र ७८
२. ठाणं १०.११५
चूर्णिकार ने दशा, श्रुत और स्कन्ध—इन तीनों शब्दों की निक्षेपपद्धति से विस्तृत व्याख्या की है।३ वर्तमान में इसका 'दशाश्रुतस्कन्ध' नाम प्रचलित है। वृत्तिकार के अनुसार दस अध्ययनों का प्रतिपादक श्रुतस्कन्ध होने के कारण इसका नाम 'दशाश्रुतस्कन्ध' है। उन्होंने दशा और कल्प को एकार्थक माना है।४
३. दचू. प. २—दस निक्खिविस्सामि, सुयं निक्खिविस्सामि, खंधं
निक्खिविस्सामि, अज्झयणाणि निक्खिविस्सामि।
४. दवृ.प.१—दशाध्ययनप्रतिपादको ग्रन्थो दशा स चासौ श्रुतस्कन्ध-
श्चेति दशाश्रुतस्कन्ध:। दशा कल्प इति वा पर्याय नाम।
तत्त्वार्थ भाष्य में दशा को अंगबाह्य के अंतर्गत सम्मिलित किया गया है।५ ववहारो में जहां आगम-अध्ययन की काल-सीमा के निर्धारण का प्रसंग है, वहां दशा, ववहारो एवं कप्पो का नाम एक साथ आता है।६ समवाओ७ और आवस्सयं८ में इन तीन ग्रंथों के उद्देशकों का एक साथ उल्लेख मिलता है।
५. तसू. २० का भाष्य—अङ्गबाह्यमनेविधम्, तद्यथा—सामायिकं....
दशा:.....।
६. ववहारो ३.५
७. सम. २६.१
८. आवस्सयं ४.८
निर्युक्तिकार ने दशा शब्द का निक्षेपपद्धति के आधार पर विश्लेषण किया है—१. नाम दशा २. स्थापना दशा ३. द्रव्यदशा ४. भावदशा।९ द्रव्यदशा है वस्त्र की किनारी। भावदशा के दो प्रकार बतलाए हैं—
९. दनि. गा. २-४
१. आयुविपाक
२. अध्ययन-दशा
आयुविपाक-दशा के दस प्रकार है।१० शतायु व्यक्ति के आयुष्य के दस विभाग किए गए हैं, वे इस प्रकार हैं—
१०. वही, गा. ५
१. मंद दशा
२. बाला दशा
३. क्रीड़ा दशा
४. बला दशा
५. प्रज्ञा दशा
६. हायिणी दशा
७. प्रपंचा दशा
८. प्राग्भार दशा
९. मुन्मुखी दशा
१०. शायनी दशा
अध्ययन-दशा के दो प्रकार बतलाए गए हैं—लघु और बृहद्। लघु अध्ययनदशा है—ज्ञाताधर्मकथा आदि छह अंग आगम—ज्ञाताधर्मकथा, उपासकदशा, अन्तकृद्दशा, अनुत्तरोपपातिकदशा, प्रश्नव्याकरण तथा विपाकश्रुत। जिस प्रकार वस्त्र की विभूषा के लिए उसकी दशा—किनारी होती है, वैसे ही ये दशाएं हैं।
दसाओ का छेदसूत्रों में समावेश क्यों?
दसाओ की चूर्णि में दसाओ को छेदसूत्रों के अंतर्गत प्रमुख सूत्र के रूप में प्रज्ञप्त किया गया है।११ प्रश्न उपस्थित होता है कि छेदसूत्र प्रायश्चित्त विधि के लिए प्रसिद्ध है जबकि दसाओ में प्रायश्चित्त का कहीं भी उल्लेख नहीं है फिर उसे छेदसूत्रों के अंतर्गत क्यों रखा गया?
११. दचू. प. २—इमं पुण च्छेयसुत्तपमुहभूतंति विसेसेण दसाणं ततो इमं
पट्ठवणं पडुच्च तासिं वत्थुओ।
इस प्रश्न के संदर्भ में यह संभावना की जा सकती है कि दसाओ चरणकरणानुयोग का ग्रन्थ है।१ इसको प्रमुख स्थान देने का संभवत: यही कारण रहा होगा कि इसमें मुनि के लिए आचरणीय और अनाचरणीय तथ्यों का सुन्दर आकलन किया गया है।
१. दचू. प. २—इह चरणकरणाणुओगेण अधिकारो।
विषयवस्तु
दसाओ में दस दशाओं का विश्लेषण किया गया है। वे इस प्रकार हैं—
१. असमाधिस्थान—असमाधि का अर्थ है—अप्रशस्त भाव। जिन क्रियाओं से असमाधि उत्पन्न होती है, उन्हें असमाधिस्थान कहा जाता है। वे बीस हैं।
२. शबल—जिस आचरण द्वारा चारित्र धब्बों वाला होता है, उस आचरण या आचरणकर्त्ता को 'शबल' कहा जाता है। वे इक्कीस हैं।
३. आशातना—जिन क्रियाओं से ज्ञान आदि गुणों का नाश होता है, उन्हें आशातना कहते हैं। आशातना के तेतीस प्रकार हैं।
४. गणिसंपदा—इसका अर्थ है—आचार्य की अतिशायी विशेषताएं, आचार्य के आचार, ज्ञान, शरीर, वचन आदि विशेष गुणों की व्याख्या इस दशा में की गई है।
५. चित्तसमाधि—इसका अर्थ है—चित्त की प्रसन्नता। प्रस्तुत आगम में चित्तसमाधि के महत्त्वपूर्ण सूत्रों का निर्देश किया गया है।
६. उपासकप्रतिमा—इसमें श्रावकों के विशेष व्रतों का वर्णन प्राप्त होता है।
७. भिक्षुप्रतिमा—इसमें भिक्षुओं के विशेष अभिग्रह का निरूपण मिलता है।
८. आठवीं दशा का विषय है पर्युषणाकल्प। इसको मूल आगम में नहीं लिया है। परिशिष्ट में जोड़ा है। प्रस्तुत ग्रन्थ में हमने उसका समावेश भी नहीं किया है। हमारी निर्धारित आगम सम्पादन व्यवस्था के अनुसार यह स्वतंत्र ग्रंथ के रूप में सम्पादित हो सकेगा।
९. मोहनीयस्थान—महामोह का बंध करने वाली क्रियाओं का विवरण इस दशा में उपलब्ध होता है। इसके तीस प्रकार हैं।
१०. आजातिस्थान—आजाति का अर्थ है—जन्म। वह तीन प्रकार का होता है—समूर्च्छन, गर्भ और उपपात। निर्युक्तिकार ने इसका नाम 'निदान' रखा है।
ठाणं में दशाश्रुतस्कन्ध के अध्ययनों के विषय-क्रम का संसूचन किया गया है।२ इनमें से कई विषय समवाओ में भी प्राप्त हैं।
२. ठाणं १०.११६
| १. बीस असमाधिस्थान | समवाओ प्रकीर्णक | २० |
| २. इक्कीस सबल | समवाओ प्रकीर्णक | २१ |
| ३. तेतीस आशातना | समवाओ प्रकीर्णक | ३३ |
| ४. अष्टविध गणिसम्पदा | ||
| ५. दस चित्तसमाधिस्थान | समवाओ प्रकीर्णक | १० |
| ६. ग्यारह उपासकप्रतिमा | समवाओ प्रकीर्णक | ११ |
| ७. बारह भिक्षुप्रतिमा | समवाओ प्रकीर्णक | १२ |
| ८. पर्युषणाकल्प | ||
| ९. तीस मोहनीयस्थान | समवाओ प्रकीर्णक | ३० |
| १०. आजाति स्थान |
उपर्युक्त विषयों में दसाओ और समवाओ के विवरण में कहीं-कहीं क्रमभेद, नामभेद तथा व्याख्याभेद प्राप्त होता है। इन सबकी स्पष्ट मीमांसा प्रस्तुत आगम के आमुख व टिप्पणों में यथास्थान की गई है।
व्याख्या साहित्य
मूल ग्रंथ के रहस्य सूत्रों को ज्ञात करने के लिए व्याख्यात्मक साहित्य का निर्माण करना भारतीय मनीषियों की प्राचीन परम्परा रही है। आगम के व्याख्या साहित्य को मुख्यत: चार विभागों में विभाजित किया गया है।
१. निर्युक्ति २. भाष्य ३. चूर्णि ४. वृत्ति। दशाश्रुतस्कन्ध की निर्युक्ति और चूर्णि उपलब्ध है। वृत्ति अभी तक अप्रकाशित है। णिसीहज्झयणं, कप्पो और ववहारो—तीन छेदसूत्रों पर विस्तृत भाष्य मिलते हैं लेकिन दसाओ पर भाष्य क्यों नहीं लिखा गया? यह अन्वेषण का विषय है।
निर्युक्ति
जिस प्रकार वैदिक पारिभाषिक शब्दों की व्याख्या करने के लिए महर्षि यास्क ने निघण्टु भाष्य रूप निरुक्त लिखा, उसी प्रकार जैन आगमों के पारिभाषिक शब्दों की व्याख्या करने के लिए आचार्य भद्रबाहु ने प्राकृत पद्यों में निर्युक्तियों की रचना की। निर्युक्ति की व्याख्या पद्धति बहुत प्राचीन है।
प्रारम्भ में निर्युक्तिकार ने दशा, कल्प और व्यवहार सूत्र के कर्ता, चरम सकल श्रुतज्ञानी, प्राचीन गोत्रीय भद्रबाहु को नमस्कार किया है। तत्पश्चात् 'दशा' शब्द की मीमांसा की है। छेदसूत्रों पर स्वतंत्र रूप से यह निर्युक्ति मिलती है। अन्य छेदसूत्रों पर लिखी गई निर्युक्तियां भाष्य के साथ मिल गई हैं। आकार में यह सबसे छोटी निर्युक्ति है परन्तु संक्षिप्त शैली में आचार-विषयक अनेक विषयों का वर्णन इसमें हुआ है।
प्रस्तुत आगम में दस दशाएं हैं, किन्तु दशाओं के नाम का उसमें उल्लेख नहीं है। दशाश्रुतस्कन्ध की निर्युक्ति में दस दशाओं के नाम का निर्देश मिलता है। वे इस प्रकार हैं—
१. असमाधि २. शबलत्व ३. आशातना ४. गणिसंपदा ५. मन:समाधि ६. श्रावकप्रतिमा ७. साधुप्रतिमा ८. कल्प ९. मोहनीय स्थान १०. निदान।१
१. दनि. गा. ७
असमाहि य सबलत्तं, अणसादण-गणिगुणा मणसमाही।
सावग-भिक्खूपडिमा, कप्पो मोहो निदाणं च।।
निर्युक्तिकार ने असमाधिस्थान, शबल, आशातना, गणिसंपदा और चित्तसमाधि आदि शब्दों की निक्षेपपरक व्याख्या की है।
उपासकप्रतिमा नामक षष्ठ दशा में उपासकों के भेदों का वर्णन है। इस दशा में उपासक और श्रावक में क्या अंतर है, इसका तात्त्विक विवेचन किया गया है। निर्युक्तिकार ने प्रसंगवश अन्य अनेक प्रकार की प्रतिमाओं का भी उल्लेख किया है।
सप्तम दशा में भिक्षुप्रतिमा का विवेचन किया गया है। इसके अतिरिक्त निर्युक्तिकार ने इस दशा में भाव-भिक्षु की प्रतिमाओं का भी निरूपण भी किया है।२
२. दनि. गा. ४५
आठवीं दशा में पर्युषणा कल्प का व्याख्यान किया गया है। निर्युक्तिकार ने साधु के विहार-कल्प, वर्षावास स्थापित करने एवं विहार न करने के कारणों का विस्तारपूर्वक वर्णन किया है तथा जघन्य, मध्यम और उत्कृष्ट वर्षावास के विकल्प भी प्रस्तुत किए हैं। द्रव्य स्थापना में आहार, विगय, मात्रक आदि सात द्वारों की विस्तृत विवेचना की गई है।
नवम अध्ययन में महामोहनीय के बंध का वर्णन उपलब्ध होता है। पाप, वर्ज्य, वैर, पंक, पनक, क्षोभ, असात, संग, शल्य, अंतर, निरति और धूर्त्य मोह के पर्यायवाची हैं।३
३. वही, गा. १२२
दशम अध्ययन में आजातिस्थान का वर्णन है। आजाति अर्थात् जन्म-मरण का क्या कारण है? अनाजाति अर्थात् मोक्ष प्राप्ति के उपाय। दसवीं दशा की निर्युक्ति में जाति, आजाति और प्रत्याजाति का स्वरूप बताकर मोक्षगमन के योग्य साधु की विशेषताओं का उल्लेख किया गया है। निर्युक्तिकार ने निक्षेप के माध्यम से बंध का विस्तृत वर्णन किया है तथा अंत में संसार समुद्र से तरने के उपायों को बतलाया है। कहा जा सकता है कि निर्युक्ति आचारसंबंधी अनेक विषयों का स्पष्टीकरण करने वाली है।
चूर्णि
दशाश्रुतस्कन्ध की निर्युक्ति के आधार पर जिनदासगणि कृत यह चूर्णि प्राकृत प्रधान है, कहीं कहीं संस्कृत शब्द एवं वाक्य भी प्रयुक्त हैं। चूर्णि का आधार मूल सूत्र एवं निर्युक्ति है। यह चूर्णि सरल, सरस एवं अनेक महत्त्वपूर्ण तथ्यों से समृद्ध है। प्रारम्भ में चूर्णिकार ने परम्परागत मंगल की उपयोगिता पर विचार किया है। इसमें दसाओ के दस अध्ययनों पर प्रकाश डालते हुए उनको व्याख्यायित किया है। जीवन की इन अवस्थाओं के प्रसंग में शरीर-इन्द्रिय-विज्ञान संबंधी कुछ तथ्य उद्घाटित किए गए हैं। जीवन के दूसरे दशक में इन्द्रिय विज्ञान मंद रहता है, तीसरे, चौथे और पांचवें दशक में काम शक्ति और प्रज्ञान का विकास होता है। छट्ठे दशक में बाहुबल और नेत्रज्योति क्षीण होने लगती है। शरीर बल के बिना अध्ययन की श्रद्धा पैदा नहीं होती। दृढ़ संहनन के बिना उत्साह जागृत नहीं होता। इस चूर्णि में पूर्वों के कुछ महत्त्वपूर्ण तथ्य विकीर्ण हैं—
• आचार्य भद्रबाहु ने नौवें प्रत्याख्यान पूर्व से दशा, कल्प और व्यवहार का निर्यूहण किया।१
१. दचू. प. १,३—कतरं सुत्तं? दसाओ कप्पो ववहारो य। कतरातो उद्धृतं? उच्यते—पच्चक्खाणपुव्वाओ।.....केण.....भद्दबाहूहिं।
• नौवें पूर्व के असमाधिस्थान प्राभृत से असमाधिस्थान (दशा १) का तथा सदृश नाम वाले प्राभृतों से शेष अध्ययनों का निर्यूहण किया गया है।२
२. वही, प. ३—दिट्ठिवायातो नवमातो पुव्वातो असमाधिट्ठाण पाहुडातो असमाधिट्ठाणं, एवं सेसाओवि सरिसनामेहिं पाहुडेहिं निज्जूढाओ।
• कर्मप्रवाद पूर्व में अष्टविध कर्म को मोह कहा गया है३। चूर्णि में अनेक स्थलों पर आगमों के पाठांश तथा संस्कृत एवं प्राकृत के श्लोक भी उद्धृत हैं। बानवें (९२) पत्रों में मुद्रित चूर्णि २२२५ श्लोक प्रमाण है।
३. वही, प. ७१—सो मोहो कहिं भणितो? कम्मप्पवायपुव्वे।
वृत्ति
दसाओ पर ब्रह्म विरचित जनहिता नामक एक संक्षिप्त टीका है। इसके प्रारम्भ की पांच गाथाओं में भगवान महावीर और गौतम गणधर की स्तुति कर चूर्णि का उल्लेख करते हुए वृत्ति-निर्माण का प्रयोजन बताया गया है। इसमें अध्ययनों की संबंध योजना भी की गई है। यथा—असमाधिस्थानों का आचरण करने वाला शबल होता है। अथवा शबल स्थानों में प्रवर्तमान के असमाधि होती है। अत: असमाधि से उपरत रहने के लिए शबल तत्त्व के स्थानों का परिहार करना चाहिए। ३४ पत्रों में निबद्ध (हस्तलिखित) इस वृत्ति का पद-परिमाण १०३० है।
कल्पसूत्र (पर्युषणाकल्प) पर कल्पलता नाम की (हस्तलिखित) टीका है, जो उपाध्याय समयसुंदर द्वारा विरचित है। इसका ग्रंथ परिमाण ८००० है। प्रारम्भ में दशविध कल्पस्थिति की चर्चा की गई है। तत्पश्चात् पर्युषणा की सामाचारी की विस्तृत जानकारी दी गई है।
आचार्य महाश्रमण
♦
आमुख
संयम की साधना का पथ अतिदुष्कर है। उस मार्ग का अनुगमन करने वाला मुनि यदा-कदा स्वीकृत मार्ग से उद्विग्न हो जाता है। स्वयं के प्रति जागरूकता ही उससे बचने का एकमात्र उपाय हो सकता है। साधना-काल में उसके असमाधि भी उत्पन्न हो सकती है। उसका निराकरण करने के लिए जैन आगमों में साधक को अप्रमत्त रहने का निर्देश दिया गया है। प्रस्तुत आगम की प्रथम दशा का प्रतिपाद्य है—असमाधिस्थान। इसमें चित्त को असमाधिस्थ करने वाले बीस सूत्रों का उल्लेख किया गया है।१
१. दसाओ १.३.१-२०
असमाधिस्थान से तात्पर्य है—वह परिस्थिति, जो असमाधि का हेतु बनती है। असमाधि का आचरण करने वाला मुनि स्वयं की और दूसरों की असमाधि का निमित्त बनता है। फलत: वह इस लोक में भी असमाधि का जीवन जीता है और परलोक में भी असमाधि का अनुभव करता है।२
२. दचू.प. ४—जेणाऽऽसेवितेण आतपरोभयस्स वा इह परत्र उभयत्र वा
असमाधी होति तं असमाधिट्ठाणं असमाधिपदमित्यर्थ:।
दसाओ की चूर्णि एवं वृत्ति में समाधि के दो प्रकारों का निर्देश मिलता है—
१. द्रव्यसमाधि—पदार्थों से होने वाली तुष्टि या समाधान।
२. भावसमाधि—ज्ञान, दर्शन और चारित्र के विरुद्ध आचरण नहीं करना।
निर्युक्तिकार के अनुसार जिस द्रव्य से अथवा जिस द्रव्य का आलम्बन लेकर समाधि प्राप्त होती है, वह द्रव्यसमाधि है। जीव के प्रशस्त योग द्वारा जो सुसमाहित (चित्तवृत्ति की प्रशान्त) अवस्था प्राप्त होती है, वह भावसमाधि है।३
३. (क) वही, समाधी दुविहा—दव्वे भावे य। दव्वसमाधी—दव्वं
जेण दव्वेण समाही आहियं जं दव्वं। भावो सुसमाहितया
जीवस्स पसत्थजोगेहिं।
(ख) दवृ.प. १६—तत्र समाधि: द्विधा—द्रव्यभावे च। तत्र
द्रव्यसमाधि: द्रव्येण माधुर्यादिगुणान्वितेन हेतुभूतेन स्वास्थ्य-
मुपजायते तदेव समाधिहेतुत्वात्समाधिरिति। भावसमाधिस्तु
ज्ञानदर्शनचारित्राणां स्वरूपाविरोधेन भावसमाधि: ज्ञातव्य:।
शिष्य ने जिज्ञासा की—क्या असमाधि के स्थान बीस ही हैं? आचार्य ने उत्तर देते हुए कहा—असमाधि के बीस स्थान तो निर्देशन मात्र हैं। इनके आधार पर इनके सदृश अन्य अनेक स्थान हो सकते हैं। जिन-जिन आचरणों से असमाधि उत्पन्न होती है, वे सब असमाधिस्थान हैं, जैसे—जल्दी-जल्दी चलना असमाधिस्थान है वैसे ही जल्दी-जल्दी बोलना, जल्दी-जल्दी भोजन करना एवं जल्दी-जल्दी प्रतिलेखन करना आदि भी असमाधिस्थान हैं। चूर्णिकार के अनुसार मिथ्यात्व, अविरति और अज्ञान आदि भी असमाधि के स्थान हैं। इस प्रकार जितने असंयम के स्थान हैं उतने असमाधि के स्थान हो सकते हैं।४
४. दचू.प. ६—सीसो भणति, किं वीसं एव असमाहिट्ठाणा? आयरिओ
प्रसिद्धिं दरिसंतो भणति—वीसं तु नवरि णेम्मं... णेम्मं...आधारमात्रं,
...तेसिं वीसाए सरिसाणि समाणाणि नायव्वाणि असमाहिट्ठा-
णाणि।...न केवलं दवदवचारिस्स असमाही, दवदवभासिस्सावि,
दवदवपडिलेहिस्सावि, दवदवभोइस्सावि, एवं विभासा
आओज्जा।... अहवा जत्तिया असंजमट्ठाणा, तत्तिया
असमाधिट्ठाणावि। ते य असंखेज्जा। अहवा मिच्छत्त-अविरति-
अन्नाणा असमाहिट्ठाणा।
ठाणं में दस असमाधि स्थानों का उल्लेख मिलता है—
१. प्राणातिपात २. मृषावाद ३. अदत्तादान ४. मैथुन ५. परिग्रह ६. ईर्या-असमिति ७. भाषा-असमिति, ८. एषणा-असमिति ९. आदान-भण्ड-अमत्र-निक्षेपण-असमिति १०. उच्चार-प्रश्रवण-श्लेष्म-सिंघाण-जल्ल-पारिष्ठापनिका असमिति।५
५. ठाणं १०.१४—दसविधा असमाधी पण्णत्ता, तं जहा—पाणातिवाते,
मुसावाते, अदिण्णादाणे, मेहुणे, परिग्गहे, इरियाऽसमिती,
भासाऽसमिती, एसणाऽसमिती आयाणभंड-मत्त-णिक्खेवणाऽ-
समिती, उच्चार-पासवण-खेल-सिंघाण-जल्ल-पारिट्ठावणियाऽ-
समिती।
समवाओ१ और आवश्यकनिर्युक्ति२ में भी दसाओ की तरह बीस असमाधिस्थानों का विवेचन मिलता है। दसाओ, समवाओ और आवश्यकनिर्युक्ति में संख्या का अंतर नहीं है किन्तु संख्याक्रम में अवश्य अन्तर है—
१. सम. २०.१-२०
२. आवनि. भाग २ पृ. १०९
| दसाओ | समवाओ | आवश्यक निर्युक्ति | |
|---|---|---|---|
| १. अकालसज्झायकरे | १४ | १५ | १४ |
| २. ससरक्खपाणिपादे | १५ | १४ | १५ |
| ३. सद्दकरे | १६ | १७ | १६ |
| ४. झंझकरे | १७ | १८ | १८ |
| 5. कलहकरे | १८ | १६ | १७ |
पातञ्जलयोगदर्शन के समाधिपाद में चित्त के विक्षेपों का वर्णन उपलब्ध है। विक्षेप का अर्थ है—असमाधि। वहां असमाधि के नौ प्रकार बतलाए गए हैं—१. व्याधि २. अकर्मण्यता ३. संशय ४. प्रमाद ५. आलस्य ६. अविरति ७. विपरीत ज्ञान ८. समाधि की अप्राप्ति ९. अनवस्थितता।३ इन विक्षेपों के कारण साधक आत्म-साक्षात्कार नहीं कर सकता।
३. पायोद. १.३०—व्याधि-स्त्यान-संशय-प्रमादालस्याविरतिभ्रान्ति-
दर्शना-लब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽन्तराया।
मुनि साधना के मार्ग पर चरणन्यास करता है। उसके सामने अनेक प्रकार की प्रतिकूल परिस्थितियां आ सकती हैं। उन प्रतिकूल स्थितियों को सहन नहीं करने के कारण वह चित्तसमाधि का अनुभव नहीं कर सकता। चित्त की असमाधि साधना का बाधक तत्त्व है। इसलिए प्रत्येक साधु इन असमाधिस्थानों से स्वयं को दूर रखने का प्रयास करता है।
पढमा दसा : पहली दशा
मूल
१. सुयं मे आउसं! तेणं भगवता एवमक्खातं—इह खलु थेरेहिं भगवंतेहिं वीसं असमाहिट्ठाणा पण्णत्ता।।
संस्कृत छाया
श्रुतं मया आयुष्मन्! तेन भगवता एवम् आख्यातम्—इह खलु स्थविरै: भगवद्भि: विंशति: असमाधिस्थानानि प्रज्ञप्तानि।
हिन्दी अनुवाद
१. आयुष्मन्! मैंने सुना है उन भगवान् ने इस प्रकार कहा—इस निर्ग्रन्थ प्रवचन में स्थविर भगवन्तों ने बीस असमाधिस्थानों का प्रज्ञापन किया है।
२. कयरे खलु ते थेरेहिं भगवंतेहिं वीसं असमाहिट्ठाणा पण्णत्ता?
कतराणि खलु तानि स्थविरै: भगवद्भि: विंशति: असमाधिस्थानानि प्रज्ञप्तानि?
२. वे बीस असमाधिस्थान कौन-से हैं, जिनका स्थविर भगवन्तों ने प्रज्ञापन किया है?
३. इमे खलु ते थेरेहिं भगवंतेहिं वीसं असमाहिट्ठाणा पण्णत्ता, तं जहा—
इमानि खलु तानि स्थविरै: भगवद्भि: विंशति: असमाधिस्थानानि प्रज्ञप्तानि, तद्यथा—
३. वे बीस असमाधिस्थान ये हैं, जिनका स्थविर भगवन्तों ने प्रज्ञापन किया है, जैसे—
१. दवदवचारी यावि भवति।
१. द्रवद्रवचारी चापि भवति।
१. शीघ्र गति से चलने वाला।१
सूत्र ३.१
१. शीघ्र गति से चलने वाला (दवदवचारी)
प्रथम असमाधिस्थान है—दवदवचारिता। उत्तरज्झयणाणि में द्रुतगति से चलने वाले को पापश्रमण कहा है। चूर्णिकार के अनुसार शीघ्र चलना ही असमाधिस्थान नहीं है, अपितु जल्दी-जल्दी भोजन करना, जल्दी-जल्दी बोलना, जल्दी-जल्दी प्रतिलेखन करना, जल्दी-जल्दी खड़ा होना, आकुंचन करना, प्रसारण करना—ये सब भी असमाधि के स्थान हैं। इनसे आत्मविराधना और संयमविराधना होती है। शीघ्र चलने से स्वयं की और दूसरे को असमाधि उत्पन्न होती है। शीघ्रतापूर्वक चलने से गिरने की संभावना रहती है, फलत: अंग-भंग आदि होने से आत्मविराधना होती है। प्राणघात होने से संयमविराधना की संभावना रहती है।
२. अप्पमज्जियचारी यावि भवति।
२. अप्रमार्जितचारी चापि भवति
२. प्रमार्जन किए बिना चलने वाला।
३. दुप्पमज्जियचारी यावि भवति।
३. दुष्प्रमार्जितचारी चापि भवति।
३. अविधि से प्रमार्जन कर चलने वाला।
४. अतिरित्तसेज्जासणिए।
४. अतिरिक्तशय्यासनिक:।
४. प्रमाण से अधिक शय्या, आसन आदि रखने वाला।२
सूत्र ३.४
२. प्रमाण से अधिक शय्या, आसन आदि रखने वाला (अतिरित्तसेज्जासणिए)
यहां शय्या का अर्थ है—वसति और आसन का अर्थ है—पाट-बाजोट आदि। यदि मुनि के पास प्रमाण से अधिक शय्या-संस्तारक हैं तो उन्हें देखकर कार्पटिक आदि उनकी मांग कर सकते हैं। यदि उनको नहीं दिया जाए तो अधिकरण होने से असमाधि का कारण बन सकते हैं।
चूर्णिकार दूसरा हेतु देते हुए कहते हैं कि अतिरिक्त शय्या-संस्तारक आदि को इधर-उधर ले जाने या रखने से प्राणियों का उपघात तथा आत्मविराधना की संभावना रहती है।
निसीहज्झयणं में प्रमाणातिरिक्त अथवा गणनातिरिक्त उपधि रखने वाले भिक्षु के लिए प्रायश्चित्त बतलाया गया है।
५. रातिणियपरिभासी।
५. रात्निकपरिभाषी।
५. रत्नाधिक साधुओं का पराभव करने वाला।३
सूत्र ३.५
३. रात्निक साधुओं का पराभव करने वाला (रातिणियपरिभासी)
दशाश्रुतस्कन्ध की चूर्णि के अनुसार रात्निक का अर्थ है—आचार्य तथा जाति, श्रुत और पर्याय से ज्येष्ठ।
रात्निक का शाब्दिक अर्थ है—दीक्षा पर्याय में बड़ा। सूत्रकृतांग के चूर्णिकार ने आचार्य, दीक्षा-पर्याय में ज्येष्ठ, प्रवर्तक, गणी, गणधर, गणावच्छेदक और स्थविर को रात्निक शब्द के अंतर्गत सम्मिलित किया है।
अगस्त्यसिंह चूर्णि के अनुसार आचार्य, उपाध्याय आदि सर्व साधु, जो दीक्षा पर्याय में ज्येष्ठ हों, रात्निक कहलाते हैं। जिनदास महत्तर ने रात्निक का अर्थ पूर्व दीक्षित अथवा सद्भाव (पदार्थ) के उपदेशक के रूप में किया है। हारिभद्रीया वृत्ति के अनुसार चिर दीक्षित अथवा जो ज्ञान आदि भाव-रत्नों से अधिक समृद्ध हों, वे रात्निक कहलाते हैं।
कोई शिष्य जाति, कुल, बल आदि से रात्निक का तिरस्कार करता है अथवा अल्पवयस्क है, अकुलीन है, द्रमक है, मंद-बुद्धि है, इनके लाभान्तराय है—इस प्रकार कहकर आचार्य की उपेक्षा करता है, वह आज्ञा की अवहेलना करता है। कोई उसे इस प्रकार आचार्य का परिभव न करने की प्रेरणा देता है तो वह उसके साथ कलह करता है। इससे संयमविराधना और आत्मविराधना होती है। इस प्रकार वह स्वयं की और दूसरे की असमाधि का हेतु बनता है।
६. थेरोवघातिए।
६. स्थविरोपघातिक:।
६. स्थविरों का उपघात करने वाला।४
सूत्र ३.६
४. स्थविरों का उपघात करने वाला (थेरोवघातिए)
ववहारो में स्थविर-भूमियों के तीन प्रकार बतलाए गए हैं—
१. जातिस्थविर—साठ वर्षों की वयवाला श्रमण-निर्ग्रन्थ।
२. श्रुतस्थविर—ठाणं और समवाओ का धारक श्रमण-निर्ग्रन्थ।
३. पर्यायस्थविर—बीस वर्ष के दीक्षा पर्याय वाला श्रमण-निर्ग्रन्थ।
मुनि स्थविर, आचार्य आदि का आचार-दोष, शील-दोष और अवज्ञा आदि से उपहनन करता है, वह स्वयं असमाधिस्थ रहता है और दूसरों को असमाधिस्थ बनाने में निमित्त बनता है।
७. भूतोवघातिए।
७. भूतोपघातिक:।
७. प्राणियों का उपघात करने वाला।५
सूत्र ३.७
५. प्राणियों का उपघात करने वाला (भूतोवघातिए)
आगमों में प्राण, भूत, जीव और सत्त्व—इन चार शब्दों का प्रयोग उपलब्ध होता है। प्राण का अथर्र् है—विकलेन्द्रिय प्राणी, भूत का अर्थ है—वनस्पति, जीव का अर्थ है—पञ्चेन्द्रिय और सत्त्व का अर्थ है—वनस्पति को छोड़ शेष एकेन्द्रिय जीव।प्रस्तुत प्रसंग में भूत शब्द का प्रयोग प्राणीमात्र के लिए किया गया प्रतीत होता है।
जो मुनि प्रयोजन के बिना अथवा ॠद्धिगौरव, रसगौरव और सात-गौरव के कारण अथवा विभूषा के लिए एकेन्द्रिय आदि जीवों की घात करता है तथा उन प्राणियों की हिंसा हो, वैसी भाषा का प्रयोग करता है, वह स्वयं समाधि में नहीं रहता और दूसरों को भी समाधि में नहीं रहने देता।
८. संजलणे।
८. संज्वलन:।
८. बार-बार रोष करने वाला।६
सूत्र ३.८
६. बार-बार रोष करने वाला (संजलणे)
क्षमाशील व्यक्ति हर समय समाधि का अनुभव करता है और दूसरों की समाधि में भी वह निमित्त बनता है। जो व्यक्ति बार-बार क्रोध करता है, वह चारित्ररूपी शस्य को अग्नि की तरह जला देता है। वह स्वयं भी दु:खी रहता है और दूसरे को भी दु:खी बनाने में हेतु बनता है।
९. कोहणे।
९. क्रोधन:।
९. एक बार और अत्यन्त क्रुद्ध होने वाला।७
सूत्र ३.९
७. एक बार और अत्यन्त क्रुद्ध होने वाला (कोहणे)
क्रुद्ध व्यक्ति शत्रुता के भाव से मुक्त नहीं हो सकता, उसके वैर का अनुबंध निरंतर चलता रहता है। फलत: वह असमाधिस्थ ही रहता है।
१०. पिट्ठिमंसिए यावि भवइ।
१०. पृष्ठमांसिक: चापि भवति।
१०. परोक्ष में अवर्णवाद बोलने वाला।८
सूत्र ३.१०
८. परोक्ष में अवर्णवाद बोलने वाला (पिट्ठिमंसिए)
परोक्ष में किसी का दोष कहना—'पृष्ठिमांसभक्षण' अर्थात् चुगली करना कहलाता है। चूर्णिकार के अनुसार पृष्ठमांसासिक का अर्थ है—पीठ पीछे दूसरों का अवर्णवाद करने वाला। इस प्रकार का व्यक्ति स्वयं की और दूसरों की असमाधि में निमित्त बनता है तथा इस लोक और परलोक में भी असमाधि उत्पन्न करता है।
११. अभिक्खणं-अभिक्खणं-ओधारित्ता।
११. अभीक्ष्णम्-अभीक्ष्णम्-अवधारयिता।
११. बार-बार निश्चयकारी भाषा बोलने वाला।९
सूत्र ३.११
९. बार-बार निश्चयकारी भाषा बोलने वाला (अभिक्खणं-अभिक्खणं ओधारित्ता)
यथार्थ ज्ञान की भांति यथार्थ का प्रतिपादन भी समाधि का हेतु बनता है। अनिश्चित अर्थ को निश्चित और शंकित को नि:शंकित अर्थ के रूप में प्रतिपादन करना यथार्थ का अपलाप है। अत: वह स्वयं और दूसरों की असमाधि का हेतु बनता है।
वृत्तिकार के अनुसार 'ओधारित्ता' पद का संस्कृत रूप 'अपहारयिता' भी हो सकता है। किसी व्यक्ति के गुणों का अपहरण करना उसका असद्भूत प्रतिपादन है। उससे कलह, अप्रीति और अप्रतीति की संभावना रहती है। जो दास अथवा चोर नहीं है, उसे दास अथवा चोर कहना उसके गुणों का अपहरण (अपलाप) है। अत: वह असमाधि में निमित्त बनता है। दसाओ, समवाओ एवं आवस्सयं के व्याख्याकारों ने उपर्युक्त दोनों अर्थों का प्रतिपादन किया है।
१२. णवाइं अधिकरणाइं अणुप्पण्णाइं उप्पाइत्ता भवइ।
१२. नवानि अधिकरणानि अनुत्पन्नानि उत्पादयिता भवति।
१२. अनुत्पन्न नए कलहों को उत्पन्न करने वाला।१०
सूत्र ३.१२
१०. अनुत्पन्न नए कलहों को उत्पन्न करने वाला (णवाइं अधिकरणाइं अणुप्पण्णाइं......) चूर्णिकार ने अधिकरण के दो अर्थ किए हैं—
१. अधृति २. कलह।
वृत्तिकार ने भी इसके दो अर्थ किए हैं—
१. कलह २. यंत्र।
नए-नए कलहों को उत्पन्न करना भी असमाधि का कारण बनता है और नए-नए यंत्रों का निर्माण करना, स्थापना करना अधिकरण—हिंसा का कारण बनता है। समवायांग वृत्ति में उपर्युक्त दोनों अर्थ प्राप्त होते हैं।7 हरिभद्रसूरि ने अधिकरण के दो अर्थ किए हैं—
१. दूसरों को लड़ाना।
२. यंत्रों का निर्माण करना।
निशीथ भाष्य और बृहत्कल्प भाष्य में अधिकरण की उत्पत्ति तथा उसके दोषों के विषय में विस्तार से वर्णन मिलता है।
चूर्णिकार ने अधिकरण से होने वाले दोषों का निरूपण किया है—पश्चात्ताप, भेद (संयम का भंग अथवा मृत्यु), अपयश, ज्ञान की हानि, दर्शन की हानि, चारित्र की हानि।
१. पश्चात्ताप—कलह करने वाला भिक्षु यदि दूसरे भिक्षु को उस समय कुछ नहीं कह पाता तो उसके मन में अप्रशस्त पश्चात्ताप होता है। वह सोचता है—'मैंने उसे कुछ नहीं कहा, यह चिन्तन उसकी असमाधि का हेतु बनता है। यदि वह दूसरे भिक्षु को बहुत ज्यादा कह देता है तो उसके मन में प्रशस्त पश्चात्ताप भी हो सकता है। वह सोचता है—मैंने उसे आवश्यकता से अधिक कह दिया। मुझे ऐसा नहीं करना था। यह चिन्तन भी उसकी असमाधि में निमित्त बनता है।
२. भेद—भिक्षुओं में परस्पर कलह अधिक बढ़ जाता है तो उनका कायिक संयम खंडित हो जाता है। इससे मृत्यु तक की आशंका हो जाती है।
३. अपयश—भिक्षु परस्पर कलह करते हैं। चारों ओर उनका अपयश होता है। लोग कहते हैं—इनका रूप जैसा सुन्दर दिखाई देता है, वैसा आचरण नहीं है।
४. ज्ञान-हानि—कलह करने वाला निरंतर असमाधि में रहता है, इसलिए उसके अध्ययन में हानि होती है।
५. दर्शन-हानि—कलह से वात्सल्य की हानि होती है, कलह से दर्शन मलिन होता है।
६. चारित्र-हानि—कलह करने वाले भिक्षु के कषाय उद्दीप्त होता है। जैसे जैसे कषाय बढ़ता है, चारित्र क्षीण होता जाता है।
१३. पोराणाइं अधिकरणाइं खामित-विओसविताइं उदीरित्ता भवइ।
१३. पुराणानि अधिकरणानि क्षामितव्यवशमितानि उदीरयिता भवति।
१३. क्षामित और उपशांत पुराने कलहों को उत्पन्न करने वाला।११
सूत्र ३.१३
११. पुराने कलहों को...... (पोराणाइं अधिकरणाइं.....)
उत्तरज्झयणाणि में जो शांत हुए विवाद को फिर से उभारता है, उसे पापश्रमण कहा गया है। पुराने कलह, जो शांत हो चुके हैं, जिनका समाधान हो चुका है, जिनके विषय में क्षमायाचना की जा चुकी है, उनका पुन: पुन: कथन करना, उन्हें पुन: पुन: उदीरित करना असमाधि में हेतुभूत बनता है।
१४. अकाले सज्झायकारए यावि भवति।
१४. अकाले स्वाध्यायकारकश्चापि भवति।
१४. अकाल में स्वाध्याय करने वाला।१२
सूत्र ३.१४
१२. अकाल में स्वाध्याय करने वाला (अकाले सज्झायकारए)
कोई भिक्षु कालिक सूत्रों का उद्घाट पौरुषी में अथवा सन्ध्या के समय में स्वाध्याय करता है, उस समय यदि कोई उसे रोकता है तो वह उसके साथ कलह करता है। अकाल में स्वाध्याय करने वाले को देवता छल लेते हैं। इस प्रकार अकाल में स्वाध्याय आत्मविराधना और संयमविराधना का हेतु बनता है तथा इससे असमाधि उत्पन्न हो सकती है।
विस्तार के लिए द्रष्टव्य—निसीहज्झयणं
१५. ससरक्खपाणिपादे।
१५. ससरक्षपाणिपाद:।
१५. सचित्त रज से लिप्त हाथ से भिक्षा लेने वाला और सचित्त रज से लिप्त पैरों से अचित्त भूमि में संक्रमण करने वाला।१३
सूत्र ३.१५
१३. सचित्त रज से लिप्त हाथ...... (ससरक्ख पाणिपादे)
जो भिक्षु सरजस्क पैरों से अस्थण्डिल में और अस्थण्डिल से स्थण्डिल में संक्रमण करता है अथवा सचित्त रजों से युक्त हाथ से दी जाने वाली भिक्षा ग्रहण करता है, वह स्वयं की और दूसरे की असमाधि का कारण बनता है।
वृत्तिकार के अनुसार जो मुनि सचित्त पृथ्वी पर पछेवड़ी आदि कुछ बिछाए बिना बैठ जाता है, वह सरजस्क हाथ, पैर वाला मुनि संयमविराधना के कारण असमाधि पैदा करता है।
आयारचूला में सरजस्क हाथ और पात्र तथा मिट्टी की हड़ताल, हिंगुल, मन:शिला इत्यादि से संसृष्ट हाथ और पैर से भिक्षा लेना निषिद्ध कहा गया है।
१६. सद्दकरे।
१६. शब्दकर:।
१६. बकवास करने वाला।१४
सूत्र ३.१६
१४. बकवास करने वाला (सद्दकरे)
वृत्तिकार ने 'शब्दकर' के तीन अर्थ किए हैं—
१. लोगों के सो जाने पर प्रहर रात्रि के बाद जोर-जोर से बोलने वाला अथवा स्वाध्याय करने वाला।
२. गृहस्थ की भाषा बोलने वाला।
३. वैरात्रिक काल-ग्रहण के समय जोर से बोलने वाला।
१७. झंझकरे।
१७. झंझकर:।
१७. गण में भेद डालने वाला या गण के मन को दु:खाने वाली भाषा बोलने वाला।१५
सूत्र ३.१७
१५. गण में भेद डालने वाला (झंझकरे)
सूत्रकृतांग की वृत्ति में झंझा का अर्थ किया है—कलह। चूर्णि एवं वृत्ति के अनुसार जो भिक्षु गण के सदस्यों के मन में दु:ख उत्पन्न हो, ऐसी बात करता है अथवा ऐसे शब्दों का प्रयोग करता है, वह झंझकर कहलाता है।
१८. कलहकरे।
१८. कलहकर:।
१८. कलह करने वाला।१६
सूत्र ३.१८
१६. कलह करने वाला (कलहकरे)
चूर्णिकार के अनुसार कलह का कारण है—आक्रोश। कलह करने वाला व्यक्ति वातावरण को अशांत बना देता है। वह असमाधि में निमित्त बनता है।
१९. सूरप्पमाणभोई।
१९. सूरप्रमाणभोजी।
१९. सूर्योदय से सूर्यास्त तक बार-बार भोजन करने वाला।१७
सूत्र ३.१९
१७. सूर्योदय से सूर्यास्त तक बार-बार भोजन करने वाला (सूरप्पमाणभोई)
सूर्य प्रमाणभोजी वह होता है, जो सूर्य को प्रमाण मानकर सूर्योदय से सूर्यास्त तक खाता रहता है। वह स्वाध्याय आदि में प्रवृत्त नहीं होता। स्वाध्याय के लिए प्रेरित करने पर वह कुपित एवं रुष्ट हो जाता है। अत्यधिक खाने से उसके अजीर्ण आदि रोग उत्पन्न हो जाते हैं और उसे असमाधि का अनुभव होता है।
२०. एसणाए असमिते यावि भवइ।
२०. एषणायाम् असमितश्चापि भवति।
२०. एषणा समिति का पालन न करने वाला।१८
सूत्र ३.२०
१८. एषणा समिति का पालन न करने वाला (एसणाए असमिते......)
चूर्णिकार के अनुसार जो एषणा समिति में उपयुक्त नहीं होता, वह अनेषणा का परिहार नहीं कर सकता। जो व्यक्ति अनेषणा का परिहार नहीं करता, वह हिंसा से युक्त होता है। दूसरे मुनि जब उसे सावधान करते हैं तब वह उनके साथ कलह करने लग जाता है। वह स्वयं की तथा दूसरों की असमाधि का कारण बनता है। समवायाङ्ग वृत्ति में भी इसका वर्णन उपलब्ध होता है।
एते खलु ते थेरेहिं भगवंतेहिं वीसं असमाहिट्ठाणा पण्णत्ता।
—ति बेमि।।
एतानि खलु तानि स्थविरै: भगवद्भि: विंशति: असमाधिस्थानानि प्रज्ञप्तानि।
—इति ब्रवीमि
स्थविर भगवन्तों ने इन बीस असमाधिस्थानों का प्रज्ञापन किया है।
—ऐसा मैं कहता हूं।
♦
आमुख
साधक गृहस्थवास का परित्याग कर संयम जीवन की सफेद चद्दर धारण करता है। प्रमादवश दूषित आचरण के कारण उस चद्दर पर धब्बे लग जाते हैं। जिन प्रवृत्तियों के कारण संयमी जीवन मलिन होता है, उन प्रवृत्तियों का विश्लेषण दूसरी दशा में किया गया है। वे प्रवृत्तियां इक्कीस शबल दोष के रूप में निरूपित की गई हैं।
समवायाङ्ग वृत्ति के अनुसार जिस आचरण के आसेवन से चारित्र धब्बों वाला होता है, उस आचरण या आचरणकर्ता को शबल कहा जाता है।१
१. समवृ. प. ३८ शबलं—कर्बुरं चारित्रं यै: क्रियाविशेषैर्भवति ते
शबलास्तद्योगात् साधवोऽपि।
निर्युक्तिकार के अनुसार छोटे अपराध से साधु को मूल प्रायश्चित्त प्राप्त नहीं होता। किन्तु वह अपराध उसके चारित्र को चितकबरा बना देता है इसलिए इन दोषों को शबल की संज्ञा दी गई है।२ निर्युक्ति में शबल दोषों को खण्डित घट के दृष्टान्त से समझाया गया है। खण्डित घट के अनेक रूप होते हैं—
२. दनि. गा. १३—
अवराधम्मि पतणुए, जेण उ मूलं न वच्चए साहू।
सबलेइ तं चरित्तं, तम्हा सबलत्तणं बेंति।।
१. बाल जितने छिद्रवाला
२. छोटी-सी दरारवाला
३. बड़ी दरारवाला
४. एक भाग खंडित
५. बिना छोर (किनारी) वाला
६. छिद्रों वाला
७. बड़े छिद्रों वाला फूटा हुआ घट।
इन घड़ों से पानी क्रमश: अधिक, अधिकतर और अधिकतम झरता है। अत: ये घड़े दोषपूर्ण हैं। इसी प्रकार छोटी या बड़ी सभी विराधनाएं शबल दोष युक्त कही गई हैं। शबल दोष को समझाने के लिए कम्मास-पट्ट का उदाहरण दिया गया है। जैसे वस्त्र पर छोटा या बड़ा धब्बा हो तो वस्त्र मलिन बन जाता है, वैसे ही छोटी-बड़ी स्खलना से चारित्र शबल दोष युक्त हो जाता है।३
३. वही, गा. १४—
बाले राई दाली, खंडे बोडे खुते य भिन्ने य।
कम्मासपट्टसबले, सव्वा वि विराहणा भणिया।।
चूर्णि में शबल के दो प्रकार बतलाए गए हैं—
१. द्रव्यशबल २. भावशबल।
शबल का अर्थ है—चितकबरा। जो वस्तु चितकबरी होती है, उसे द्रव्यशबल कहा जाता है, जैसे—बैल, चित्रल आदि।
साध्वाचार में ईषत् भेद करने वाला दोष भावशबल है। इसलिए खण्डित आचार वाले साधु को भावशबल कहा जाता है। पार्श्वस्थ, कुशील आदि इसके उदाहरण हैं।४ शबल का प्रायश्चित्त आलोचना से लेकर छेद पर्यन्त हो सकता है, उससे आगे शबल का अधिकार क्षेत्र नहीं हैै।५
४. दचू. प. ९ सबलं चित्तलमित्यर्थ:। जं दव्वं सबलं तं दव्वसबलं
भण्णति। तं च गोणादि, आदि ग्रहणात् गोणसमिगादि। भाव-
सबलो खुतायारो। खुतं भिण्णमित्यर्थ:। न सर्वश: ईषत् ओसन्नो
खुतायारो, सबलायारो तहेव पासत्थो। भिण्णायारो कुसीलो संकिलिट्ठो।
५. वही, दसविहे पायच्छित्ते आलोयणादि जाव छेदो ताव सबलो।
समवाओ में शबल दोषों का उल्लेख मिलता है१ किन्तु दसाओ के क्रम से कुछ भिन्नता है। वह इस प्रकार है—
१. सम. २१.१-२१
| समवाओ | दसाओ | |
|---|---|---|
| सागारिकपिण्ड | सूत्र ५ | सूत्र ११ |
| राजपिण्ड | सूत्र ११ | सूत्र ५ |
'दसाओ' के छट्ठे शबल दोष में 'उद्देसिय' शब्द का प्रयोग नहीं है२ और 'समवाओ' में 'अच्छेज्ज' और 'अणिसिट्ठ' शब्दों का प्रयोग नहीं किया गया है।३ इन दोनों आगमों के प्रतिपाद्य विषय में कोई अंतर नहीं है। आवश्यकनिर्युक्ति में भी शबल दोषों का विवरण मिलता है।४ विषय-वस्तु की दृष्टि से उपर्युक्त आगमों के साथ प्राय: समानता मिलती है। क्वचित् किंचित् अन्तर अवश्य है। आवश्यकनिर्युक्ति में 'सागारियपिण्ड' का उल्लेख नहीं किया है। 'राजपिण्ड' को स्वतंत्र शबल नहीं माना है। उसका छठे शबल दोष के अंतर्गत संग्रहण किया गया है। दसाओ में वर्णित सोलहवें एवं सतरहवें शबल के आवश्यकनिर्युक्ति में दो-दो सूत्र कर दिए हैं, जिससे मूल संख्या में कोई अन्तर नहीं आया है।
२. दसाओ २.३.६
३. सम. २१.१-६
४. आवनि. भाग २ पृ. ११०
बितिया दसा : दूसरी दशा
मूल
१. सुयं मे आउसं! तेणं भगवता एवमक्खातं—इह खलु थेरेहिं भगवंतेहिं एक्कवीसं सबला पण्णत्ता।।
संस्कृत छाया
श्रुतं मया आयुष्मन्! तेन भगवता एवम् आख्यातम्—इह खलु स्थविरै: भगवद्भि: एकविंशति: शबला: प्रज्ञप्ता:।।
हिन्दी अनुवाद
१. आयुष्मन्! मैंने सुना है उन भगवान् ने इस प्रकार कहा—इस निर्ग्रन्थ प्रवचन में स्थविर भगवन्तों ने इक्कीस शबलों का प्रज्ञापन किया है।
२. कयरे खलु ते थेरेहिं भगवंतेहिं एक्कवीसं सबला पण्णत्ता?
कतरे खलु ते स्थविरै: भगवद्भि: एकविंशति: शबला: प्रज्ञप्ता:?
२. वे इक्कीस शबल कौन-से हैं, जिनका स्थविर भगवन्तों ने प्रज्ञापन किया है?
३. इमे खलु ते थेरेहिं भगवंतेहिं एक्कवीसं सबला पण्णत्ता, तं जहा
इमे खलु ते स्थविरै: भगवद्भि: एकविंशति: शबला: प्रज्ञप्ता:, तद्यथा
३. वे इक्कीस शबल ये हैं, जिनका स्थविर भगवन्तों ने प्रज्ञापन किया है, जैसे
१. हत्थकम्मं करेमाणे सबले।
१. हस्तकर्म कुर्वाण: शबल:।
१. हस्तकर्म करने वाला।१
सूत्र ३.१
१. हस्तकर्म करने वाला (हत्थकम्मं करेमाणे)
हस्तकर्म का अर्थ है—अप्राकृतिक मैथुन। यह प्रथम शबल दोष है। निसीहज्झयणं के प्रथम उद्देशक में इसका विस्तार से विवेचन किया गया है। दशाश्रुतस्कन्ध के वृत्तिकार के अनुसार हस्तकर्म करने वाला, कराने वाला और उसका अनुमोदन करने वाला शबल होता है।
निसीहज्झयणं और ठाणं में हस्तकर्म करने वाले को मास गुरु प्रायश्चित्त के योग्य माना गया है। बृहत्कल्पभाष्य में काल के आधार पर हस्तकर्म करने वाले के लिए प्रायश्चित्त का विधान इस प्रकार है—प्रथम प्रहर में मूल, दूसरे प्रहर में छेद, तीसरे प्रहर में छह मास और चौथे प्रहर में चार गुरुमास। इससे आगे सर्वत्र मास गुरु का ही प्रायश्चित्त है।
२. मेहुणं पडिसेवमाणे सबले।
२. मैथुनं प्रतिसेवमान: शबल:।
२. मैथुन का प्रतिसेवन करने वाला।२
सूत्र ३.२
२. मैथुन का प्रतिसेवन करने वाला (मेहुणं पडिसेवमाणे)
मैथुन का अर्थ है—अब्रह्मचर्य। निशीथ भाष्य में मैथुन के दो प्रकार बतलाए गए हैं—
१. द्रव्यमैथुन—वे वस्तुएं जो कामोत्तेजना में निमित्त बन सकती हैं, द्रव्यमैथुन कहलाती हैं, जैसे—रूप, आभरणविधि, वस्त्र, अलंकार, भोजन, गंध, आतोद्य, नृत्य, नाटक, गीत और शयनीय। काष्ठकर्म, चित्रकर्म अथवा लेप्यकर्म में निमित्त पुरुषरूप और स्त्रीरूप स्वस्थान में (पुरुष के लिए पुरुषरूप और स्त्री के लिए स्त्रीरूप) द्रव्यमैथुन है।
२. भावमैथुन—जीव-विप्रमुक्त विसदृशरूप भावमैथुन है अर्थात् पुरुष शरीर स्त्री के लिए भावमैथुन है। इसी प्रकार जीव-मुक्त स्त्री का शरीर पुरुष के लिए भावमैथुन है।
दसवेआलियं में अब्रह्मचर्य को अधर्म का मूल और महान् दोषों की राशि बतलाया है। इसलिए निर्ग्रन्थ मैथुन के संसर्ग का वर्जन करते हैं।
चूर्णि एवं वृत्ति के अनुसार देव, मनुष्य या तिर्यंच संबंधी मैथुन विषयक अतिक्रम, व्यतिक्रम और अतिचार शबल दोष हैं। अनाचार होने पर चारित्र का सर्वभङ्ग हो जाता है।
निसीहज्झयणं में मैथुन सेवन करनेवाले को गुरु चातुर्मासिक प्रायश्चित्त के योग्य माना गया है। कप्पो और ठाणं में इसके लिए गुरु प्रायश्चित्त बतलाया गया है।
३. रातीभोयणं भुंजमाणे सबले।
३. रात्रिभोजनं भुञ्जान: शबल:।
३. रात्रि-भोजन करने वाला।३
सूत्र ३.३
३. रात्रिभोजन करने वाला (रातीभोयणं भुंजमाणे)
निशीथभाष्य में रात्रिभोजन के चार विकल्प प्रस्तुत किए गए हैं1—
१. दिन में लाकर दूसरे दिन, दिन में खाना
२. दिन में लाकर रात्रि में खाना
३. रात्रि में लाकर दिन में खाना
४. रात्रि में लाकर रात्रि में खाना
मुनि के लिए इन चारों विकल्पों का ही निषेध किया गया है। रात्रिभोजन वर्जन को श्रामण्य का अविभाज्य अंग माना गया है। दसवेआलियं में रात्रिभोजन को अनाचार माना है। अगस्त्यसिंह के अनुसार रात्रिभोजन का आसेवन जीववध का हेतु है, इसलिए रात्रिभोजन का निषेध किया गया है।
उत्तरज्झयणाणि के अनुसार मुनि रात में चारों आहारों में से किसी एक को भी ग्रहण नहीं कर सकता। निशीथ भाष्य में रात्रिभोजन सेवन का प्रायश्चित्त चतुर्गुरु प्रज्ञप्त है।
विस्तार के लिए द्रष्टव्य—दसवेआलियं ३.२ का टिप्पण।
४. आहाकम्मं भुंजमाणे सबले।
४. आधाकर्म भुञ्जान: शबल:।
४. आधाकर्म आहार करने वाला।४
सूत्र ३.४
४. आधाकर्म आहार करने वाला (आहाकम्मं भुंजमाणे)
साधु को आधार मानकर प्राणियों का वध करके जो आहार आदि निष्पन्न किया जाता है, वह आधाकर्म है। बृहत्कल्पभाष्य के अनुसार केवल जीवघात से निष्पन्न आहार ही आधाकर्म नहीं होता, अचित्त वस्तु भी यदि साधु के लिए निष्पन्न की जाए तो वह आधाकर्म है। पिण्डनिर्युक्ति में आधाकर्म आहार ग्रहण करने से लगने वाले दोषों का विवेचन किया गया है। उनमें मुख्य चार प्रकार के दोष हैं—
१. जिनेश्वर देव की आज्ञा का भंग
२. अनवस्था दोष
३. मिथ्यात्व की प्राप्ति
४. विराधना।
आधाकर्मी आहार का सेवन करने वाला मुनि गाढ़ बंधन वाली, दीर्घकालिक स्थितिवाली, तीव्र अनुभाववाली और बहु-प्रदेश परिमाणवाली प्रकृतियों का बंध करता है। आयारचूला में आधाकर्मी आहार का साधु के लिए निषेध किया गया है।
५. रायपिंडं भुंजमाणे सबले।
५. राजपिण्डं भुञ्जान: शबल:।
५. राजपिंड का भोग करने वाला।५
सूत्र ३. ५
५. राजपिंड का भोग करने वाला (रायपिंडं भुंजमाणे)
अशन, पान, खादिम, स्वादिम, वस्त्र, पात्र, कम्बल और पादप्रोंछन—ये आठ प्रकार की वस्तुएं यदि राजा के यहां से ली जाएं तो ये राजपिण्ड कहलाती हैं। निसीहज्झयणं के आठवें उद्देशक में राजपिण्ड से सम्बन्ध रखने वाले छह सूत्र हैं और नौंवें उद्देशक में बावीस सूत्र हैं। बृहत्कल्पभाष्य में इस संदर्भ में विस्तृत विवेचन मिलता है। निशीथचूर्णि के अनुसार सेनापति, अमात्य, पुरोहित, श्रेष्ठी और सार्थवाह सहित जो राज्य-भोग करता है, उस पिण्ड को नहीं लेना चाहिए। अन्य राजाओं के लिए विकल्प है—दोष की संभावना हो तो न लिया जाए और संभावना न हो तो ले लिया जाए।
निशीथभाष्य में राजपिण्ड को ग्रहण करने से होने वाले दोषों का विस्तार से निरूपण किया गया है।
ठाणं में राजपिण्ड का भोग करने वाले को गुरु प्रायश्चित्त योग्य माना गया है।
निसीहज्झयणं में राजपिंड के ग्रहण और भोग का गुरु-चातुर्मासिक प्रायश्चित्त प्रज्ञप्त है।
दसवेआलियं में राजपिंड को अनाचार बतलाया गया है।
अगस्त्यसिंह के अनुसार राजपिंड को ग्रहण करने में एषणा समिति की घात होती है। इसलिए राजपिंड का निषेध किया गया है।
६. कीयं पामिच्चं अच्छिज्जं अणिसिट्ठं आहट्टु दिज्जमाणं भुंजमाणे सबले।
६. क्रीतं प्रामित्यम् आच्छेद्यम् अनिसृष्टम् आहृत्य दीयमानं भुञ्जान: शबल:।
६. क्रीत, प्रामित्य, आच्छेद्य, अनिसृष्ट और सामने लाकर दिया गया भोजन करने वाला।६
सूत्र ३.६
६. क्रीत, प्रामित्य, आच्छेद्य.........भोजन करने वाला (कीयं पामिच्चं अच्छिज्जं.......भुंजमाणे)
आयारचूला में क्रीत आदि आहार ग्रहण करने का निषेध किया गया है। मुनि गृहस्थ के घर आहार आदि लेने के लिए गया। वहां उसे यह ज्ञात हो जाता है कि वह आहार उसी के निमित्त बनाया हुआ है। इसे बनाने में प्राण-भूत-जीव-सत्त्व का समारम्भ हुआ है। इसलिए मुनि क्रीत, प्रामित्य, आच्छेद्य, अनिसृष्ट और आहृत आहार आदि ग्रहण नहीं करता।
दसवेआलियं में इन्हें अनाचार बतलाया गया है।
शब्द विमर्श
क्रीत—साधु के लिए खरीदकर भिक्षा देना क्रीत दोष है। दसवेआलियं सूत्र में 'क्रीतकृत' को अनाचार माना गया है। आचारचूला, सूयगडो, ठाणं, भगवई आदि आगमों में जहां औद्देशिक का उल्लेख है, वहां क्रीतकृत और आहृत आदि दोषों का उल्लेख मिलता है।
प्रामित्य—यह उद्गम का नौवां दोष है। साधु को देने के लिए किसी से उधार लेकर आहार आदि देना प्रामित्य दोष है। दिगम्बर साहित्य में प्रामित्य दोष के लिए 'ॠणदोष' शब्द का प्रयोग मिलता है।
आच्छेद्य—किसी वस्तु को उसके स्वामी की बिना इच्छा के बलात् छीनकर साधु को देना आच्छेद्य दोष है।
अनिसृष्ट—स्वामी के द्वारा दत्त निसृष्ट कहलाता है। अनेक स्वामी होने पर या जो वस्तु जिसकी है, उसकी अनुमति के बिना आहार आदि ग्रहण करना अनिसृष्ट दोष है।
आहृत—सम्मुख लाया हुआ। साधु के निमित्त उसको देने के लिए गृहस्थ द्वारा अपने ग्राम, घर आदि से उसके सम्मुख लाई हुई वस्तु।
७. अभिक्खणं पडियाइक्खित्ताणं भुंजमाणे सबले।
७. अभीक्ष्णं प्रत्याख्याय भुञ्जान: शबल:।
७. बार-बार अशन आदि का प्रत्याख्यान कर उसे खाने वाला।७
सूत्र ३.७
७. बार-बार अशन आदि का प्रत्याख्यान कर....... (अभिक्खणं पडियाइक्खित्ताणं.....)
स्वीकृत प्रत्याख्यान का एक बार भंग करना दोष है और अनेक बार भंग करना शबल दोष है। चूर्णिकार के अनुसार पूर्वाह्न और अपराह्न में बार-बार प्रत्याख्यान करके उसका भंग करना शबल दोष है।
८. अंतो छण्हं मासाणं गणातो गणं संकममाणे सबले।
८. अन्त: षण्णां मासानां गणाद् गणं संक्रामन् शबल:।
८. छह महीनों में एक गच्छ से दूसरे गच्छ में संक्रमण करने वाला।८
सूत्र ३.८
८. छह महीनों में.....संक्रमण करनेवाला (अंतो छण्हं मासाणं..... संकममाणे)
प्राचीनकाल में ज्ञान, दर्शन और चारित्र के विकास हेतु एक गण के साधु दूसरे गण की उपसम्पदा स्वीकार करते थे। निशीथ-भाष्य में इसका उल्लेख मिलता है। ठाणं सूत्र में एक गण से दूसरे गण में अपक्रमण के सात कारण बतलाए गए हैं।
अपक्रमण करने वाले मुनि को अनिवार्यत: छह महीने तक उस गण में रहना होता था। उस अवधि से पूर्व यदि वह उस गण से अपक्रमण कर दूसरे गण में जाता है तो वह गाणंगणिक कहलाता है।
बृहत्कल्पभाष्य के अनुसार उपसम्पन्न मुनि छह मास को पूरा किए बिना एक गण से दूसरे गण में जाता है तो उसे गुरु चातुर्मासिक तथा बारह वर्षों को पूरा किए बिना अन्य गण में जाता है तो चतुर्लघु और बारह वर्षों के पश्चात् यदि अन्य गण में जाता है तो उसके लिए मास लघु प्रायश्चित्त विहित है। ज्ञान, दर्शन तथा चारित्र की अभिवृद्धि के लिए विधिपूर्वक अन्य गण की उपसम्पदा लेने वाला गाणंगणिक नहीं कहलाता।
९. अंतो मासस्स तओ दगलेवे करेमाणे सबले।
९. अन्तर्मासस्य त्रीन् दकलेपान् कुर्वाण: शबल:।
९. एक महीने में तीन उदक लेप लगाने वाला।९
सूत्र ३.९
९. उदकलेप (दगलेवे)
वृत्तिकार के अनुसार उदकलेप का अर्थ है—नाभिप्रमाण जल का अवगाहन करना। निशीथ भाष्य के अनुसार अर्ध जंघा प्रमाण जल संघट्टन, उससे ऊपर नाभिप्रमाण जल लेप और उससे ऊपर का सारा जल लेपोपरि कहा जाता है। हरिभद्र ने अर्ध जंघा तक के जल के अवगाहन को संघट्टन और नाभिप्रमाण जल को लेप कहा है।
१०. अंतो मासस्स ततो माइट्ठाणे करेमाणे सबले।
१०. अन्तर्मासस्य त्रीणि मायिस्थानानि कुर्वाण: शबल:।
१०. एक महीने में तीन माया-स्थानों का सेवन करने वाला।
११. सागारियपिंडं भुंजमाणे सबले।
११. सागारिकपिण्डं भुञ्जान: शबल:।
११. सागारिकपिंड खाने वाला।१०
सूत्र ३.११
१०. सागारिकपिंड खाने वाला (सागारियपिंडं भुंजमाणे)
सामान्यत: सागारिक का अर्थ होता है गृहस्थ। प्रस्तुत प्रसंग में इसे शय्यातर का वाचक माना है। स्थानदाता को शय्यातर कहा जाता है। दसवेआलियं में शय्यातर के पिण्ड को ग्रहण करना अनाचार बतलाया गया है। अगस्त्यसिंह ने इसका हेतु दिया है एषणाघात। भाष्य साहित्य में इसका विशद विवेचन उपलब्ध होता है।
विशेष विवरण के लिए द्रष्टव्य—दसवेआलियं सूत्र ३/५ का टिप्पण।
१२. आउट्टियाए पाणाइवायं करेमाणे सबले।
१२. आकुट्या प्राणातिपातं कुर्वाण: शबल:।
१२. अभिमुखतापूर्वक प्राणातिपात करने वाला।
१३. आउट्टियाए मुसावायं वदमाणे सबले।
१३. आकुट्या मृषावादं वदन् शबल:।
१३. अभिमुखतापूर्वक मृषावाद बोलने वाला।
१४. आउट्टियाए अदिन्नादाणं गिण्हमाणे सबले।
१४. आकुट्या अदत्तादानं गृह्णन् शबल:।
१४. अभिमुखतापूर्वक अदत्तादान लेने वाला।
१५. आउट्टियाए अणंतरहियाए पुढवीए ठाणं वा सेज्जं वा निसीहियं वा चेतेमाणे सबले।
१५. आकुट्या अनन्तर्हितायां पृथिव्यां स्थानं वा शय्यां वा निषीधिकां वा चेतयन् शबल:।
१५. अभिमुखतापूर्वक अनन्तर्हित (अव्यवहित) पृथ्वी पर स्थान, शय्या या निषद्या करने वाला।
१६. आउट्टियाए ससणिद्धाए पुढवीए ससरक्खाए पुढवीए ठाणं वा सेज्जं वा निसीहियं वा चेतेमाणे सबले।
१६. आकुट्या सस्निग्धायां पृथिव्यां ससरक्षायां पृथिव्यां स्थानं वा शय्यां वा निषीधिकां वा चेतयन् शबल:।
१६. अभिमुखतापूर्वक सस्निग्ध पृथ्वी तथा सचित्त रज से संश्लिष्ट पृथ्वी पर स्थान, शय्या या निषद्या करने वाला।
१७. आउट्टियाए चित्तमंताए सिलाए चित्तमंताए लेलूए कोलावासंसि वा दारुए जीवपइट्ठिए सअंडे सपाणे सबीए सहरिए सउस्से सउत्तिंग-पणग-दगमट्टी-मक्कडासंताणए ठाणं वा सेज्जं वा निसीहियं वा चेतेमाणे सबले।
१७. आकुट्या चित्तवत्यां शिलायां, चित्तवत्यां 'लेलूए' कोलावासे वा दारुके जीवप्रतिष्ठिते साण्डे सप्राणे सबीजे सहरिते स'उस्से'(सावश्याये) सोत्तिङ्ग-पनक-दकमृत्-मर्कटकसन्तानके स्थानं वा शय्यां वा निषीधिकां वा चेतयन् शबल:।
१७. अभिमुखतापूर्वक सचित्त शिला, सचित्त प्रस्तर-खण्ड, घुण, काष्ठ, (तथा इसी प्रकार के अन्य) जीव-प्रतिष्ठित अण्डेसहित, प्राणसहित, बीजसहित, हरितसहित, ओससहित, उत्तिङ्गसहित, पनक, कीचड़ और मकड़ी के जाले वाले आश्रय में स्थान, शय्या या निषद्या करने वाला।११
सूत्र ३.१२-१७
११. अभिमुखतापूर्वक सचित्त शिला..... (आउट्टियाए चित्तमंताए सिलाए.....)
स्तुत आलापक में पांच सूत्रों का संबंध प्राणातिपात आश्रव से है। जानबूझकर किसी भी जीव का वध करना शबल दोष है। उसी प्रकार जानबूझकर अव्यवहित पृथ्वी, सस्निग्ध पृथ्वी, सरजस्क पृथ्वी, सचित्त शिला, सचित्त ढेला, घुणयुक्त काष्ठ खण्ड तथा अण्डे, प्राण, बीज, हरित, अवश्याय, सर्पच्छत्र, पनक, कीचड़ तथा मकड़ी के जालों से युक्त स्थानों पर स्थान, शय्या और निषद्या का आचरण करना जीव-विराधना का हेतु है। अत: इनसे प्राणातिपात हेतुक कर्म का आस्रवण होता है। मुनि हिंसा की प्रवृत्ति से सर्वथा विरत होता है। अत: जानबूझकर इस प्रकार का आचरण करने वाला अपने चारित्र को चितकबरा कर देता है।
जानबूझकर द्रव्य, क्षेत्र आदि से संबंधित प्राणातिपात करना शबल दोष है, जैसे—पृथ्वीकाय से म्रक्षित हाथ या पात्र से भिक्षा लेना, जल से आर्द्र—स्निग्ध हाथ या पात्र से भिक्षा लेना, अग्नि पर रखी वस्तु से भिक्षा ग्रहण करना, करवाना, उनसे स्पृष्ट भिक्षा लेना।
निसीहज्झयणं में चने प्रमाण पृथ्वी, अप्, तैजस, वायु और वनस्पति के समारम्भ का लघु चातुर्मासिक प्रायश्चित्त प्रज्ञप्त है।
दसवेआलियं में मुनि के लिए यावज्जीवन सचित्त वनस्पति पर चलने, बैठने, खड़े रहने और सोने का निषेध किया गया है।
निसीहज्झयणं में प्रत्येक वनस्पति से युक्त आहार करने का प्रायश्चित्त लघु चातुर्मासिक और अनन्त वनस्पति से युक्त आहार का प्रायश्चित्त गुरु चातुर्मासिक बतलाया गया है।
द्वीन्द्रिय जीवों से संकुल मार्ग से जाना, इन जीवों से संसक्त आहार लेना, मार्ग में त्रीन्द्रिय, चतुरिन्द्रिय और पञ्चेन्द्रिय जीवों का उपघात करना—ये सब शबल दोष के अंतर्गत हैं। स्थान के अभाव में अथवा प्रमादवश अव्यवहित पृथ्वी, सस्निग्ध अथवा सरजस्क पृथ्वी पर खड़ा होना, बैठना अथवा लेटना शबलत्व का हेतु नहीं है, परन्तु जानबूझकर अव्यवहित सस्निग्ध अथवा सरजस्क पृथ्वी आदि स्थानों पर स्थान, निषीदन आदि क्रियाएं करना शबलत्व का हेतु है।
आयारचूला में इन स्थानों पर इन क्रियाओं को करने का निषेध किया गया है। निसीहज्झयणं में इनका प्रायश्चित्त बतलाया गया है। हिंसा के समान ही मृषावाद एवं अदत्तादान भी मुनि के लिए सर्वथा वर्जनीय हैं। अनुपयुक्त अवस्था में कुछ बोलना, शंकित अर्थ के विषय में नि:शंकित प्रतिपादन करना सूक्ष्म असत्य है। इसी प्रकार किसी परकीय उपधि आदि का प्रमादवश ग्रहण कर लेना अथवा अनुज्ञा के बिना किसी वृक्ष आदि के नीचे विश्राम कर लेना सूक्ष्म अदत्तादान है।
निसीहज्झयणं में इस प्रकार के स्वल्पमात्र असत्य संभाषण एवं स्वल्पमात्र अदत्तादान का लघुमासिक प्रायश्चित्त प्रज्ञप्त है। कषायवश मृषा एवं अदत्तादान बादर मृषावाद एवं बादर अदत्तादान है। संकल्पपूर्वक कोई हिंसा करता है, मिथ्या-संभाषण करता है, अदत्त ग्रहण करता है, वह शबल दोष है।
प्रस्तुत आलापक में 'आउट्टियाए' शब्द सात बार प्रयुक्त हुआ है। चूर्णि एवं वृत्ति के अनुसार 'आकुट्टि' शब्द का अर्थ है जानते हुए। समवायांग के वृत्तिकार ने आकुट्टि के अर्थ में 'उपेत्य' शब्द व्यवहृत किया है।
उपेत्य के दो अर्थ होते हैं—पास में जाकर या जानकर।
प्रस्तुत संदर्भ में 'आकुट्टि' का तात्पर्य 'संकल्पपूर्वक अथवा जानबूझकर' प्रतीत होता है।
१८. आउट्टियाए मूलभोयणं वा कंदभोयणं वा खंधभोयणं वा तयाभोयणं वा पवालभोयणं वा पत्तभोयणं वा पुप्फभोयणं वा फलभोयणं वा बीयभोयणं वा हरियभोयणं वा भुंजमाणे सबले।
१८. आकुट्या मूलभोजनं वा कंदभोजनं वा स्कन्धभोजनं वा त्वग्भोजनं वा प्रवालभोजनं वा पत्रभोजनं वा पुष्पभोजनं वा फलभोजनं वा बीजभोजनं वा हरितभोजनं वा भुञ्जान: शबल:।
१८. अभिमुखतापूर्वक मूलभोजन, कंदभोजन, स्कन्धभोजन, त्वक्भोजन, प्रवालभोजन, पत्रभोजन, पुष्पभोजन, फलभोजन, बीजभोजन और हरितभोजन करने वाला।१२
सूत्र ३. १८
१२. मूलभोजन....हरितभोजन (मूलभोयणं....हरियभोयणं)
दशवैकालिक चूर्णि में वनस्पति की दश अवस्थाओं का उल्लेख किया गया है—मूल, कन्द, स्कन्ध, त्वचा, शाखा, प्रवाल, पत्र, पुष्प, फल और बीज। प्रस्तुत सूत्र में भी वनस्पति के दस प्रकारों का कुछ भिन्नता के साथ उल्लेख हुआ है। यहां शाखा को ग्रहण नहीं किया गया है तथा अंत में हरित को ग्रहण किया है।
१९. अंतो संवच्छरस्स दस दगलेवे करेमाणे सबले।
१९. अन्त: संवत्सरस्य दश दकलेपान् कुर्वाण: शबल:।
१९. एक वर्ष में दस उदकलेप लगाने वाला।१३
सूत्र ३. १९
१३. एक वर्ष में दस उदकलेप लगाने वाला (अंतो संवच्छरस्स दस दगलेवे करेमाणे.....)
मुनि षड्जीवनिकाय का रक्षक होता है। उसके लिए एक महीने के भीतर दो या तीन बार से अधिक महानदी के उत्तरण और संतरण का निषेध प्रज्ञप्त है। ऐसा करनेवाले भिक्षु के लिए निसीहज्झयणं में चातुर्मासिक उद्घातिक प्रायश्चित्त का विधान किया गया है। निशीथ भाष्य के अनुसार वर्षाकाल में सात और ॠतुबद्ध काल में तीन दकलेप लगे तब तक उस क्षेत्र का उपहनन नहीं होता अर्थात् ऐसे क्षेत्र में भिक्षु रह सकता है, जहां उसे भिक्षाचर्या आदि के लिए जाते समय कदाचित् जल में से होकर जाना पड़े। एक मास में तीन और एक वर्ष में दस तक उदक लगाना शबलत्व का हेतु नहीं बनता। किन्तु इससे अधिक उदकलेप लगानेवाला मुनि शबल दोष युक्त होता है।
२०. अंतो संवच्छरस्स दस माइट्ठाणाइं करेमाणे सबले।
२०. अन्त: संवत्सरस्य दश मायिस्थानानि कुर्वाण: शबल:।
२०. एक वर्ष में दस मायास्थानों का सेवन करने वाला।१४
सूत्र ३. २०
१४. दस मायास्थान (दसमाइट्ठाणाइं)
महीने में तीन बार मायास्थान का सेवन करना दसवां शबल दोष है। निशीथ चूर्णि के अनुसार एक संविग्न मुनि असंविग्न—पार्श्वस्थ, कुशील आदि किसी प्राघूर्णक मुनि को तीन बार अशन, पान आदि देता है। उसे ॠजु मानकर मासिक प्रायश्चित्त दिया जाता है। तीसरी बार के बाद भी यदि वह भूल दोहराता है तो उसे माया-निष्पन्न गुरु मासिक प्रायश्चित्त दिया जाता है तथा उसका संभोज-विच्छेद कर दिया जाता है। इस प्रकार के माया-स्थानों का एक महीने में तीन बार अथवा उससे अधिक बार सेवन करना शबल दोष है। प्रस्तुत सूत्र में एक वर्ष में नौ बार तक माया सेवन करने को शबल दोष नहीं कहा है। एक वर्ष में दस बार माया सेवन करने को शबल दोष कहा है।
२१. आउट्टियाए सीतोदगवग्घारिएण हत्थेण वा मत्तेण वा दव्वीए भायणेण वा असणं वा पाणं वा खाइमं वा साइमं वा पडिग्गाहेत्ता भुंजमाणे सबले।
२१. आकुट्या शीतोदक 'वग्घारिएण' हस्तेन वा अमत्रेण वा दर्व्या भाजनेन वा अशनं वा पानं वा खाद्यं वा स्वाद्यं वा प्रतिगृह्य भुञ्जान: शबल:।
२१. अभिमुखतापूर्वक सचित्त जल से लिप्त हाथ, पात्र, कड़छी अथवा भाजन से अशन, पान, खाद्य या स्वाद्य को ग्रहण कर भोगने वाला।
एते खलु थेरेहिं भगवंतेहिं एक्कवीसं सबला पण्णत्ता।
—ति बेमि।।
एते खलु स्थविरै: भगवद्भि: एकविंशति: शबला: प्रज्ञप्ता:।
—इति ब्रवीमि।
स्थविर भगवन्तों ने इन इक्कीस शबल दोषों का प्रज्ञापन किया है।
—ऐसा मैं कहता हूं।
♦
आमुख
सम्यक्त्व, ज्ञान आदि की उपलब्धि में बाधा अथवा न्यूनता उत्पन्न करने वाली अवज्ञापूर्ण प्रवृत्ति आशातना कहलाती है।१ जैन सिद्धान्त दीपिका में असद् व्यवहार को आशातना कहा है।२
१. (क) आवचू. भाग २ पृ. २१२ आसायणा णामं णाणादिआयस्स सातणा।
(ख)उबृ. वृ. प. ५७८ सम्यक्त्वादिलाभं शातयति—विनाशय-तीत्याशातना।
(ग) दवृ.प. १० आय: सम्यग् दर्शनाद्यवाप्तिलक्षणस्तस्य
शातना—खण्डना आशातना।
२. जैसिदी. ६.४८ की वृत्ति—असद्व्यवहार: आशातना।
दसवेआलियं के टिप्पण में आशातना का अर्थ विनाश करना या कदर्थना करना किया गया है। गुरु की लघुता करने का प्रयत्न या जिससे अपने सम्यग्दर्शन का ह्रास हो, उसे आशातना कहते हैं। भिन्न-भिन्न स्थलों में इसके प्रतिकूल वर्तन, विनय-भ्रंश-प्रतिषिद्धकरण, कदर्थना आदि—ये भिन्न-भिन्न अर्थ भी मिलते हैं।३
३. दसवे. पृ. ४३१
निशीथभाष्य में आशातना के चार प्रकार बतलाए गए हैं—
१. द्रव्य आशातना—गुरु को पूछे बिना, गुरु को आमंत्रित किए बिना आहार, वस्त्र आदि का स्वयं उपभोग करना अथवा दूसरों को देना।
२. क्षेत्र आशातना—गुरु के आगे-पीछे या पार्श्व में सटकर चलना, बैठना या खड़े रहना।
३. काल आशातना—काल विपर्यास करना—रात्रि या विकाल में गुरु के द्वारा बुलाए जाने पर सुनकर भी अनसुना कर देना।
४. भाव आशातना—मिथ्या प्रतिपत्ति—गुरु की बात को स्वीकार नहीं करना, परुष बोलना, बीच में बोलना आदि।४
४. निभा. २६४१-४३—
दव्वे खेत्ते काले, भावे आसायणा मुणेयव्वा।
एएसिं नाणत्तं, वोच्छामि अहाणुपुव्वीए।।
दव्वे आहारादिसु, खेत्ते गमणादिएसु णायव्वा।
कालम्मि विवच्चासे, मिच्छा पडिवज्जणा भावे।।
काले उ सुयमाणे, अपडिसुणेंतस्स होति आसायणा।
मिच्छादिफरुस भावे, अंतरभासा य कहणा य।।
जीतकल्पभाष्य में आशातना के तीन प्रकार प्रज्ञप्त हैं—
१. मानसिक आशातना—आचार्य के प्रति मन से प्रद्वेष रखना मानसिक आशातना है।
२. वाचिक आशातना—आचार्य के बीच में बोलना वाचिक आशातना है।
३. कायिक आशातना—गुरु के शरीर से संघट्टन करना, मार्ग में बराबर चलना या गुरु से आगे चलना—यह कायिक आशातना है अथवा गुरु के पूछने पर मौन रहना भी आशातना है।५
५. जीभा. गा. ८६७,८६८—
अहव तिहा आसायण, मण-वइ-काएण मणपदोसादी।
वायाए आसातण, अंतरभासादि कुव्वेज्जा।।
काएणं संघट्टण, जमलित पुरतो व वच्चती पंथे।
अहवा आसायणमो, तुसिणीमादि मुणेतव्वा।।
दसाओ में उल्लिखित तेतीस आशातनाओं को इन तीन आशातनाओं में समाविष्ट किया जा सकता है।
शिष्य आचार्य की आशातना करता है। यह आचार्य छोटा है, अकुलीन है, दुर्मेधा वाला है, द्रमक—रंक है, मंदबुद्धि है, 'अल्पलाभ की लब्धि वाला है'; इस प्रकार कहकर आचार्य का पराभव करता है, तिरस्कार करता है अथवा शिष्य यह भी कह देता है कि 'आचार्य दूसरों को दस प्रकार की वैयावृत्त्य करने का आदेश देते हैं लेकिन स्वयं वैयावृत्त्य नहीं करते।' इस प्रकार के वचनों से शिष्य आचार्य की आशातना करता है।१ आशातना के तेतीस ही नहीं, सैकड़ों प्रकार हो सकते हैं। जितने भी अवज्ञापूर्ण, अशिष्ट और असभ्य व्यवहार हैं, वे सब आशातना के प्रकार हो सकते हैं।
१. जीभा. गा. ८६५,८६६—
डहरो अकुलीणो त्ति य, दुम्मेहो दमग मंदबुद्धि त्ति।
अवि अप्पलाभलद्धी, सीसो परिभवति आयरियं।।
अहवा वि वदे एवं, उवदेस परस्स देंति एवं तु।
दसविधवेयावच्चं, कातव्व सयं ण कुव्वंति।।
दशाश्रुतस्कन्ध की निर्युक्ति के अनुसार गुरु की आशातना से ज्ञान आदि की आराधना नहीं होती। जो शिष्य गुरु को गुरु-स्थानीय नहीं मानता, वह भारी कर्म वाला होता है। दर्शन, ज्ञान, चारित्र, तप तथा विनय—ये गुरुमूलक होते हैं। विनय गुरुमूलक होता है इसलिए जो गुरु की आशातना करता है, वह दर्शन, ज्ञान आदि गुणों की आशातना करता है।२
२. दनि. गा. २२—
दंसण-नाण-चरित्तं, तवो य विणओ य होंति गुरुमूले।
विणओ गुरुमूले त्ति य, गुरुणं आसायणा तम्हा।।
निर्युक्तिकार के अनुसार इन आशातनाओं को यदि कोई साधु सेवा आदि के प्रयोजन से करता है तो वह न भारीकर्मा होता है और न आशातना का भागी होता है।३
३. वही, गा. २३—
जाइं भणियाइं सुत्ते, ताइं जो कुणइ कारणज्जाए।
सो न हु भारियकम्मो, न गणेइ गुरुं गुरुट्ठाणे।।
समवाओ४ और आवश्यक चूर्णि५ में भी तेतीस आशातनाओं का निरूपण मिलता है। इनमें क्रम की भिन्नता दिखाई देती है। दसाओं में उल्लिखित सत्ताइसवीं आशातना समवाओ में नहीं है तथा दसाओ की तेतीसवीं आशातना के समवाओ में दो सूत्र उपलब्ध होते हैं। दसाओ की छब्बीसवीं आशातना का आवश्यकचूर्णि में उल्लेख नहीं हुआ है और आवश्यकचूर्णि की पच्चीसवीं आशातना 'कीस अज्जो! गिलाणस्स न करेसि? भणइ—तुमं कीस न करेसि' का उल्लेख दसाओ में नहीं मिलता।
४. सम. ३३.१-३३
५. आव. चू. भाग २ पृ. २१२-२१४
'आवस्सयं' में प्रज्ञप्त आशातना के तेतीस प्रकार दसाओ, समवाओ और आवश्यकचूर्णि से सर्वथा भिन्न हैं।६ वे इस प्रकार हैं—
६. आव. ४.८
१. अर्हतों की आशातना
२. सिद्धों की आशातना
३. आचार्यों की आशातना
४. उपाध्यायों की आशातना
५. साधुओं की आशातना
६. साध्वियों की आशातना
७. श्रावकों की आशातना
८. श्राविकाओं की आशातना
९. देवताओं की आशातना
१०. देवियों की आशातना
११. इहलोक की आशातना
१२. परलोक की आशातना
१३. केवलिप्रज्ञप्त धर्म की आशातना
१४. देव, मनुष्य और तिर्यंच की आशातना
१५. प्राण, भूत, जीव और सत्त्वों की आशातना
१६. काल की आशातना
१७. श्रुत की आशातना
१८. श्रुतदेवता की आशातना
१९. वाचनाचार्य की आशातना
२०. सूत्रपाठ को आगे पीछे करना
२१. मूल पाठ में अन्य पाठ का मिश्रण करना
२२. अक्षरों की न्यूनता करना
२३. अक्षरों का आधिक्य करना
२४. पदों की न्यूनता करना
२५. विराम रहित पढ़ना या विनय रहित पढ़ना
२६. घोष रहित पढ़ना
२७. सम्बन्ध रहित पढ़ना
२८. ज्ञान अच्छी तरह से न देना
२९. ज्ञान को अच्छी तरह से ग्रहण न करना
३०. अकाल में स्वाध्याय करना
३१. काल में स्वाध्याय न करना
३२. अस्वाध्यायी में स्वाध्याय करना
३३. स्वाध्यायी में स्वाध्याय न करना।
तइया दशा : तीसरी दशा
मूल
१. सुयं मे 'आउसं! तेणं भगवया एवमक्खायं'—इह खलु थेरेहिं भगवंतेहिं तेत्तीसं आसायणाओ पण्णत्ताओ।।
संस्कृत छाया
श्रुतं मया आयुष्मन्! तेन भगवता एवम् आख्यातम्—इह खलु स्थविरै: भगवद्भि: त्रयस्त्रिंशदाशातना: प्रज्ञप्ता:।
हिन्दी अनुवाद
१. आयुष्मन्! मैंने सुना है उन भगवान् ने इस प्रकार कहा—इस निर्ग्रन्थ प्रवचन में स्थविर भगवन्तों ने तेतीस आशातनाओं का प्रज्ञापन किया है।
२. कतराओ खलु ताओ थेरेहिं भगवंतेहिं तेत्तीसं आसायणाओ पण्णत्ताओ?
कतरा: खलु ता: स्थविरै: भगवद्भि: त्रयस्त्रिंशदाशातना: प्रज्ञप्ता:?
२. वे तेतीस आशातनाएं कौनसी हैं, जिनका स्थविर भगवन्तों ने प्रज्ञापन किया है?
३. इमाओ खलु ताओ थेरेहिं भगवंतेहिं तेत्तीसं आसायणाओ पण्णत्ताओ, तं जधा—
इमा: खलु ता: स्थविरै: भगवद्भि: त्रयस्त्रिंशदाशातना: प्रज्ञप्ता:, तद्यथा
३. वे तेतीस आशातनाएं ये हैं, जिनका स्थविर भगवन्तों ने प्रज्ञापन किया है, जैसे—
१. सेहे रातिणियस्स पुरतो गंता भवति, आसादणा सेहस्स।
१. शैक्ष: रात्निकस्य पुरतो गन्ता भवति, आशातना शैक्षस्य।
१. शैक्ष रात्निक मुनि के आगे चलता है, यह शैक्षकृत आशातना है।
२. सेहे रातिणियस्स सपक्खं गंता भवति, आसादणा सेहस्स।
२. शैक्ष: रात्निकस्य सपक्षं गन्ता भवति, आशातना शैक्षस्य।
२. शैक्ष रात्निक मुनि के समपार्श्व में (बराबर) चलता है, यह शैक्षकृत आशातना है
३. सेहे रातिणियस्स आसन्नं गंता भवति, आसादणा सेहस्स।
३. शैक्ष: रात्निकस्य आसन्नं गन्ता भवति, आशातना शैक्षस्य।
३. शैक्ष रात्निक मुनि से सटकर चलता है, यह शैक्षकृत आशातना है।
४. सेहे रातिणियस्स पुरओ चिट्ठित्ता भवति, आसादणा सेहस्स।
४. शैक्ष: रात्निकस्य पुरत: स्थाता भवति, आशातना शैक्षस्य।
४. शैक्ष रात्निक मुनि के आगे खड़ा रहता है, यह शैक्षकृत आशातना है।
५. सेहे रातिणियस्स सपक्खं चिट्ठित्ता भवति, आसादणा सेहस्स।
५. शैक्ष: रात्निकस्य सपक्षं स्थाता भवति, आशातना शैक्षस्य।
५. शैक्ष रात्निक मुनि के समपार्श्व में खड़ा रहता है, यह शैक्षकृत आशातना है।
६. सेहे रातिणियस्स आसन्नं चिट्ठित्ता भवति, आसादणा सेहस्स।
६. शैक्ष: रात्निकस्य आसन्नं स्थाता भवति, आशातना शैक्षस्य।
६. शैक्ष रात्निक मुनि से सटकर खड़ा रहता है, यह शैक्षकृत आशातना है।
७. सेहे रातिणियस्स पुरतो निसीइत्ता भवति। आसादणा सेहस्स।
७. शैक्ष: रात्निकस्य पुरत: निषत्ता भवति, आशातना शैक्षस्य।
७. शैक्ष रात्निक मुनि के आगे बैठता है, यह शैक्षकृत आशातना है।
८. सेहे रातिणियस्स सपक्खं निसीइत्ता भवति, आसादणा सेहस्स।
८. शैक्ष: रात्निकस्य सपक्षं निषत्ता भवति, आशातना शैक्षस्य।
८. शैक्ष रात्निक मुनि के समपार्श्व में बैठता है, यह शैक्षकृत आशातना है।
९. सेहे रातिणियस्स आसन्नं निसीइत्ता भवति, आसादणा सेहस्स।
९. शैक्ष: रात्निकस्य आसन्नं निषत्ता भवति, आशातना शैक्षस्य।
९. शैक्ष रात्निक मुनि से सटकर बैठता है, यह शैक्षकृत आशातना है।१
सूत्र ३. १-९
१. आगे चलता है....सटकर बैठता है....(....पुरतो गंता.... आसन्नं निसीइत्ता....)
प्रस्तुत सूत्र में रात्निक से तात्पर्य है—आचार्य अथवा दीक्षा-पर्याय में ज्येष्ठ मुनि। शैक्ष रात्निक से आगे, सटकर या पीछे चलता है, बैठता है और खड़ा रहता है, यह आशातना है।
शिष्य गुरु अथवा रात्निक के आगे न बैठे अर्थात् गुरु के सम्मुख अत्यन्त निकट न बैठे। इससे गुरु-वन्दना के लिए आने वाले लोगों के व्याघात उत्पन्न होता है। उनके मन में अप्रीति हो सकती है इसलिए शिष्य को गुरु के आगे अत्यन्त निकट बैठने का निषेध किया गया है।
शिष्य गुरु अथवा रात्निक मुनि के पीछे भी न बैठे। पीछे बैठने पर गुरु के दर्शन नहीं होते। उनके इंगित और आकार को नहीं समझा जा सकता अथवा गुरु और शिष्य को एक दूसरे का मुंह न दीखने के कारण वह रसवत्ता पैदा नहीं होती, जो रसवत्ता मुख-दर्शन से होती है।
शिष्य गुरु के अथवा रात्निक मुनि के पार्श्व भाग में सटकर न बैठे क्योंकि पूज्य व्यक्तियों के अंग के संघट्टन से आशातना होती है। यह अविनय का प्रतीक है। गुरु के समश्रेणि में बैठने पर शिष्य का शब्द सीधा गुरु के कर्णकुहरों में जाता है। इससे गुरु की एकाग्रता भंग होती है इसीलिए शिष्य को गुरु के पार्श्व में अर्थात् बराबर नहीं बैठना चाहिए।
गुरु अथवा रात्निक मुनि यदि मार्ग नहीं जानते अथवा प्रज्ञाचक्षु हो तो शिष्य उनके आगे-आगे चलकर मार्ग बता सकता है। गुरु अथवा रात्निक मुनि रुग्ण हो या शारीरिक रूप से दुर्बल होने के कारण गिरने वाले हो अथवा उन्हें रात्रि के अंधकार के कारण दिखाई न दे तो शिष्य गुरु के सटकर उनको सहारा दे सकते हैं। चलते समय श्वान आदि का भय हो तो शिष्य पीछे से उनको उपष्टम्भ दे सकता है।
शिष्य को गुरु के आगे, पार्श्व भाग में एवं पृष्ठभाग में सटकर खड़ा नहीं होना चाहिए और न ही चलना चाहिए जिससे उसका अविनय और अशिष्टता प्रकट हो।
निशीथचूर्णि के अनुसार गुरु के पार्श्व (दाएं-बाएं), आगे अथवा पीछे सटकर चलने आदि से गुरु की अवमानना होती है, उनके शरीर का संघट्टन होने से उन्हें कष्टानुभूति होती है, शिष्य के पैरों से उठी धूल से गुरु के वस्त्र मैले हो जाते हैं।
निशीथ चूर्णि में इस संदर्भ में कुछ अपवादों का उल्लेख किया गया है। गुरु विहार कर रहे हैं। मार्ग कांटों से संकुल है। शिष्य कांटों को हटाने के लिए गुरु के आगे-आगे चलता है। विषम स्थान में अथवा रुग्ण अवस्था में अवलंबन देने के लिए पार्श्व भाग में सटकर चलता है। गुरु की विश्रामणा के लिए उनका संघट्टन करता है। ग्लान अवस्था में उद्वर्तन आदि कराने के निमित्त शिष्य अतिनिकट बैठता है। गुरु छेदसूत्रों की वाचना मंद स्वर में दे रहे हैं ताकि अपरिणत भिक्षु उन्हें सुन न सके, उस समय उन्हें सुनने के लिए श्रोता मुनि अतिसमीप बैठता है। इन सब कार्यों को संपादित करता हुआ शिष्य आशातना का भागी नहीं बनता।
उत्तरज्झयणाणि एवं दसवेआलियं में शिष्य को गुरु के पास कैसे बैठना चाहिए उसका निर्देश देते हुए कहा गया है—शिष्य आचार्य के बराबर, आगे, पीछे और उनके उरु से अपना उरु सटाकर न बैठे।
१०. सेहे रातिणियेण सद्धिं बहिया वियारभूमिं निक्खंते समाणे पुव्वामेव सेहतराए आयामेइ पच्छा रातिणिए, आसादणा सेहस्स।
१०. शैक्ष: रात्निकेन सार्द्धं बहि: विचारभूमिं निष्क्रान्त: सन् पूर्वमेव शैक्षतरक: आचमति, पश्चात् रात्निक:—आशातना शैक्षस्य।
१०. रात्निक मुनि के साथ बाह्य-विचार-भूमि (शौच-भूमि) जाने पर शैक्षतर (स्वयं) पहले आचमन (शुचि) करता है और रात्निक उसके पश्चात्, यह शैक्षकृत आशातना है।२
सूत्र ३.१०
२. शैक्ष पहले आचमन करता है..... (....पुव्वामेव सेहतराए आयामेइ.....)
शैक्ष रात्निक मुनि के साथ विचारभूमि में जाता है। वहां वह रात्निक मुनि से पहले आचमन (शुचि) लेता है। यह शैक्ष द्वारा कृत आशातना है। चूर्णिकार के अनुसार इस प्रकार का व्यवहार रात्निक मुनि के प्रति अविनय को प्रकट करता है। चूर्णि में इसके कुछ अपवाद निर्दिष्ट किए गए हैं—यदि रात्निक मुनि को पंचमी समिति में समय अधिक लग जाए, वर्षा आ जाए अथवा भय की स्थिति उत्पन्न हो जाए तो अनुज्ञापूर्वक उससे पूर्व भी आचमन किया जा सकता है।
११. सेहे रातिणिएण सद्धिं बहिया विहारभूमिं वा वियारभूमिं वा निक्खंते समाणे तत्थ पुव्वामेव सेहतराए आलोएति पच्छा रातिणिए, आसादणा सेहस्स।
११. शैक्ष: रात्निकेन सार्द्धं बहि: विहारभूमिं वा विचारभूमिं वा निष्क्रान्त: सन् तत्र पूर्वमेव शैक्षतरक: आलोचयति, पश्चात् रात्निक:, आशातना शैक्षस्य।
११. रात्निक मुनि के साथ बाह्य-विहार-भूमि और विचार-भूमि जाने पर शैक्षतर (स्वयं) पहले गमनागमन विषयक आलोचना करता है और रात्निक उसके पश्चात्, यह शैक्षकृत आशातना है।३
सूत्र ३.११
३. शैक्ष पहले गमनागमन विषयक आलोचना करता है..... (.....पुव्वामेव सेहतराए आलोएति....)
शैक्ष रात्निक मुनि के साथ विहारभूमि और विचारभूमि में जाता है। वहां से आने के पश्चात् शैक्ष गमनागमन विषयक आलोचना रात्निक मुनि से पहले करता है, यह आशातना है। आलोचना सम्बन्धी आशातना के संदर्भ में चूर्णि में यह अपवाद है कि यदि शैक्ष ग्लान है, वृद्ध है तो पहले भी आलोचना कर सकता है।
१२. केइ रातिणियस्स पुव्वं संलत्तए सिया तं पुव्वामेव सेहतराए आलवति पच्छा रातिणिए, आसादणा सेहस्स।
१२. कश्चिद् रात्निकस्य पूर्वं संलपितुं स्यात् तत् पूर्वमेव शैक्षतरक: आलपति पश्चात् रात्निक:, आशातना शैक्षस्य।
१२. रात्निक को किसी से कोई बात पहले कहनी है, वह बात शैक्षतर (स्वयं) पहले ही उससे कह देता है और रात्निक उसके पश्चात्, यह शैक्षकृत आशातना है।४
सूत्र ३.१२
४. शैक्ष पहले ही कह देता है..... (पुव्वामेव सेहतराए आलवति)
शैक्ष रात्निक से पूर्व ही आगन्तुक से बात करना प्रारम्भ कर देता है। यह आशातना है। उपाश्रय में कोई अन्यतीर्थिक, गृहस्थ, साधु, स्त्री-पुरुष अथवा श्रावक आए और रात्निक मुनि से पहले ही शैक्ष उससे परिचय करने लगता है, वार्तालाप करता है—तुम कैसे हो? कहां से आए हो? यह शैक्षकृत अविनय है।
रात्निक की हर क्रिया शैक्ष से पहले होनी चाहिए। इस दृष्टि से आचमन, आलोचना और आलापन इन क्रियाओं को गुरु अथवा रात्निक से पूर्व करना कालिक आशातना है।
१३. सेहे रातिणियस्स रातो वा विआले वा वाहरमाणस्स अज्जो! के सुत्ते? के जागरे? तत्थ सेहे जागरमाणे रातिणियस्स अपडिसुणेत्ता भवति, आसादणा सेहस्स।
१३. शैक्ष: रात्निकस्य रात्रौ वा विकाले वा व्याहरमाणस्य आर्य! क: सुप्त:? क: जागृत:? तत्र शैक्ष: जाग्रत् रात्निकस्य अप्रतिश्रोता भवति, आशातना शैक्षस्य।
१३. रात्रि या विकाल में शैक्ष को रात्निक मुनि द्वारा यह पूछे जाने पर 'आर्य! कौन सो रहा है और कौन जाग रहा है?' शैक्ष जागता हुआ भी रात्निक को सुना-अनसुना कर देता है, यह शैक्षकृत आशातना है।५
सूत्र ३.१३
५. कौन सो रहा है? कौन जाग रहा है? (के सुत्ते? के जागरे?....)
रात्निक मुनि रात्रि में किसी शैक्ष को नाम लेकर बुलाए अथवा पूछे कि कोई जाग रहा है क्या? जागृत होने पर भी शैक्ष उन प्रश्नों को सुना-अनसुना कर देता है। यह रात्निक का अविनय है, आशातना है। इससे उनका तिरस्कार होता है। चूर्णिकार के अनुसार इससे अनेक दोष होने की संभावना रहती है। जैसे—
१. सर्प जैसा कोई विषैला जानवर गुरु को डस सकता है।
२. विसूचिका के कारण चारों ओर अशुचि हो सकती है।
३. परिपार्श्व में कहीं आग लग गई हो तो उसकी लपटें गुरु तक पहुंच सकती है।
४. गुरु को मात्रक की आवश्यकता हो सकती है।
५. रुग्णता के कारण करवट लेने की आवश्यकता हो सकती है।
इन परिस्थितियों में रात्निक की बात को अनसुना करने से उनकी परितापना अथवा आत्मविराधना हो सकती है।
निशीथ चूर्णि के अनुसार कदाचित् रात्रि या विकाल वेला में गुरु अस्वस्थ होने के कारण शिष्य को बुलाते हैं किन्तु शिष्य उनकी बात को ध्यान से नहीं सुनता। इससे ग्लान की विराधना होती है। यदि अग्नि लग जाए तो उपकरण या चलने में अक्षम हो तो आचार्य के भी जलने की संभावना रहती है। जब शिष्य गुरु की बात नहीं सुनता और दूसरा उसे कहता है कि क्यों अनसुना कर रहे हो, इत्यादि कहने पर उत्तर-प्रत्युत्तर करने से कलह हो जाता है।
चूर्णिकार के अनुसार यदि शिष्य के ज्ञातिजन उसे उत्प्रव्रजित करने के लिए बाहर खड़े हो और शिष्य के बोलने पर उसकी आवाज पहचाने जाने का भय हो, उस परिस्थिति में शैक्ष गुरु की आवाज सुनकर भी उत्तर न दे तो यह आशातना नहीं है।
१४. सेहे असणं वा पाणं वा खाइमं वा साइमं वा पडिगाहेत्ता तं पुव्वामेव सेहतरागस्स आलोएइ पच्छा रातिणियस्स, आसादणा सेहस्स।
१४. शैक्ष: अशनं वा पानं वा खाद्यं वा स्वाद्यं वा प्रतिगृह्य तत् पूर्वमेव शैक्षतरकस्य आलोचयति पश्चात् रात्निकस्य, आशातना शैक्षस्य।
१४. शैक्ष अशन, पान, खाद्य और स्वाद्य लाकर पहले शैक्षतर के सामने उसकी आलोचना (निवेदन) करता है, फिर रात्निक मुनि के सामने, यह शैक्षकृत आशातना है।
१५. सेहे असणं वा पाणं वा खाइमं वा साइमं वा पडिगाहेत्ता तं पुव्वा-मेव सेहतरागस्स पडिदंसेति पच्छा रातिणियस्स, आसादणा सेहस्स।
१५. शैक्ष: अशनं वा पानं वा खाद्यं वा स्वाद्यं वा प्रतिगृह्य तत् पूर्वमेव शैक्षतरकस्य प्रतिदर्शयति पश्चात् रात्निकस्य, आशातना शैक्षस्य।
१५. शैक्ष अशन, पान, खाद्य और स्वाद्य लाकर पहले शैक्षतर को दिखाता है, फिर रात्निक को, यह शैक्षकृत आशातना है।
१६. सेहे असणं वा पाणं वा खाइमं वा साइमं वा पडिगाहेत्ता तं पुव्वा-मेव सेहतरागं उवणिमंतेति पच्छा रातिणियं, आसादणा सेहस्स।
१६. शैक्ष: अशनं वा पानं वा खाद्यं वा स्वाद्यं वा प्रतिगृह्य तत् पूर्वमेव शैक्षतरकम् उपनिमंत्रयति, पश्चात् रात्निकम्, आशातना शैक्षस्य।
१६. शैक्ष अशन, पान, खाद्य और स्वाद्य लाकर पहले शैक्षतर को निमंत्रित करता है, फिर रात्निक को, यह शैक्षकृत आशातना है।६
सूत्र ३.१६
६. निवेदन करता है....दिखाता है.... निमंत्रित करता है.....(....आलोएति....पडिदंसेति....उवणिमंतेति....)
इस आलापक में आहार-पानी के संबंध में विवेक-चेतना को जागृत करने वाले तथ्यों का निरूपण किया गया है। शैक्ष मुनि गृहस्थ के घर से आहार लाकर पहले अपने प्रिय समवयस्कों को निवेदन करें, दिखाएं, तदनन्तर रात्निक को निवेदन करें, दिखाएं। आहार करने से पूर्व अन्य मुनिवर्ग को आमंत्रित करें तथा बाद में रात्निक को आमंत्रित करें। यह शैक्ष द्वारा किया गया अविनय है। यह आचरण व्यवहार विरुद्ध है क्योंकि क्रम की दृष्टि से आलोचना आदि की क्रिया पहले रात्निक के समक्ष और उसके पश्चात् शैक्षतर के पास होनी चाहिए। निशीथ भाष्य के अनुसार गुरु के पास अनालोचित, अप्रदर्शित आहार करने से द्रव्य-विषयक आशातना होती है।
चूर्णिकार के अनुसार रोग-विशेष इसका अपवाद है। यदि कोई शैक्ष ग्लान हो तो कदाचित् रात्निक को निवेदन करने से पूर्व भी उसे पथ्य आदि दिया जा सकता है। इस संदर्भ में दूसरा अपवाद यह भी है कि रात्निक के लिए कोई मनोज्ञ अशन आदि लाया हुआ है, किंतु रोग-विशेष के कारण वह उसके लिए अपथ्य है। ऐसी स्थिति में उस द्रव्य को रात्निक से पूर्व ही शैक्ष आदि को दिया जा सकता है। निशीथ चूर्णि में भी इसका उल्लेख मिलता है।
१७. सेहे रातिणिएण सद्धिं असणं वा पाणं वा खाइमं वा साइमं वा पडिगाहेत्ता तं रातिणियं अणापुच्छित्ता जस्स-जस्स इच्छइ तस्स-तस्स खद्धं-खद्धं दलयइ, आसादणा सेहस्स।
१७. शैक्ष: रात्निकेन सार्द्धम् अशनं वा पानं वा खाद्यं वा स्वाद्यं वा प्रतिगृह्य तत् रात्निकम् अनापृच्छ्य यस्मै यस्मै इच्छति तस्मै तस्मै 'खद्धं-खद्धं' ददाति, आशातना शैक्षस्य।
१७. शैक्ष रात्निक मुनि के साथ अशन, पान, खाद्य और स्वाद्य लाकर रात्निक मुनि को पूछे बिना ही, जिस-जिसको चाहता है, उस-उसको वह प्रचुर मात्रा में देता है, यह शैक्षकृत आशातना है।७
सूत्र ३.१७
७. जिस-जिसको चाहता है, उस-उसको वह प्रचुर मात्रा में देता है (....जस्स-जस्स इच्छइ, तस्स तस्स खद्धं-खद्धं दलयइ....)
शैक्ष रात्निक मुनि को पूछे बिना अशन, पान आदि जिस किसी भी साधु को प्रचुर मात्रा में देता है, यह आशातना है, अविनय है। चूर्णिकार के अनुसार गुरु उपस्थित नहीं है। कोई सरस द्रव्य प्रथम प्रहर में लाया हुआ है, उसे बहुत समय तक रखा नहीं जा सकता तो वह अन्य साधु को दे सकता है।
१८. सेहे असणं वा पाणं वा खाइमं वा साइमं वा पडिगाहेत्ता राइणिएण सद्धिं आहारेमाणे तत्थ सेहे खद्धं-खद्धं डाअं-डाअं रसियं-रसियं ऊसढं-ऊसढं मणुण्णं-मणुण्णं मणामं-मणामं निद्धं-निद्धं लुक्खं-लुक्खं आहरेत्ता भवइ, आसादणा सेहस्स।
१८. शैक्ष: अशनं वा पानं वा खाद्यं वा स्वाद्यं वा प्रतिगृह्य रात्निकेन सार्द्धम् आहरन् तत्र शैक्ष: 'खद्धं-खद्धं' 'डायं डायं' रसितं-रसितं उच्छ्रितं-उच्छ्रितं मनोज्ञं-मनोज्ञं 'मणामं-मणामं' स्निग्धं-स्निग्धं रूक्षं-रूक्षम् आहर्ता भवति, आशातना शैक्षस्य।
१८. शैक्ष अशन, पान, खाद्य और स्वाद्य लाकर रात्निक मुनि के साथ आहार करता हुआ वहां शैक्ष डाक-डाक, रसित-रसित, उच्छृत-उच्छृत, मनोज्ञ-मनोज्ञ, मनोभिलषणीय-मनोभिलषणीय, स्निग्ध-स्निग्ध और रुक्ष-रुक्ष है, (जो आहार श्रेष्ठ होता है) उसे बड़े-बड़े ग्रास लेकर खाता है, यह शैक्षकृत आशातना है।८
सूत्र ३.१८
८. शैक्ष....मनोज्ञ-मनोज्ञ....आहार करता है.... (सेहे....मणुण्णं-मणुण्णं....आहारेत्ता भवई....)
रात्निक और शैक्ष दोनों साथ में आहार करें तो शैक्ष उसके प्रति विनय का प्रयोग करे, उसकी इच्छा और अनुकूलता का ध्यान दें। ऐसा न हो कि मनोज्ञ, सरस और स्वादिष्ट आहार मिलने पर शैक्ष स्वयं जल्दी-जल्दी खाने का प्रयत्न करे। यदि शैक्ष रात्निक का ध्यान न रखकर अपने स्वार्थ को प्रमुखता देता है, यह रात्निक का अविनय है, आशातना है। इससे शैक्ष की रसलोलुपता और गृद्धि की अभिव्यक्ति होती है। चूर्णिकार के अनुसार वह मनोज्ञ और सरस आहार यदि रात्निक के लिए अपथ्य हो तो शैक्ष उसका उपभोग कर सकता है।
शब्द-विमर्श
• खद्दं खद्दं
यह देशी शब्द है। इसका अर्थ है बड़े-बड़े ग्रास लेकर। वृत्तिकार ने इसका अर्थ प्रचुर किया है।
• डाक (डायं डायं)
प्रवचनसारोद्धार में 'डाय' का अर्थ बेंगन, ककड़ी, चना, और पत्ती का शाक किया गया है। चूर्णिकार ने भी यही अर्थ किया है।
• रसित (रसितं रसितं)
दाडिम, आम्रफल आदि।
• उच्छ्रित (ऊसढं)
वर्ण, रस, गंध और स्पर्श से युक्त।
• स्निग्ध (निद्ध)
स्नेह से युक्त।
• रुक्ष (लुक्ख)
स्नेहरहित।
१९. सेहे रातिणियस्स वाहरमाणस्स अपडिसुणित्ता भवइ, आसादणा सेहस्स।
१९. शैक्ष: रात्निकस्य व्याहरमाणस्य अप्रतिश्रोता भवति, आशातना शैक्षस्य।
१९. रात्निक मुनि के कहने पर शैक्ष उसके वचन को अनसुना कर देता है, यह शैक्षकृत आशातना है।९
सूत्र ३.१९
९. अनसुना कर देता है....(अपडिसुणित्ता भवइ....)
रात्निक के द्वारा बुलाए जाने पर शैक्ष उस बात को अनसुना कर देता है। यह शैक्ष की वाचिक आशातना है। प्रस्तुत दशा में अप्रतिश्रवण के विषय में दो पाठ प्राप्त हैं—एक तेरहवीं आशातना का पाठ है और दूसरा उन्नीसवीं आशातना का। तेरहवीं आशातना में रात्रि अथवा विकाल वेला का प्रसंग है। वहां शैक्ष का रात्निक के प्रति उपेक्षा या अवज्ञा का भाव प्रदर्शित होता है। प्रस्तुत पाठ में काल का निर्देश नहीं है। चूर्णि एवं प्रवचनसारोद्धार के अनुसार यह पाठ दिवस-विषयक है। रात्निक की आवाज को सुनने के बावजूद भी इस कार्य के लिए तत्पर नहीं होना शैक्ष की मायावृत्ति को अभिव्यक्त करता है। निशीथ भाष्य के अनुसार शिष्य रात्रि अथवा विकाल वेला में सोया हुआ है, गुरु बुलाए और वह सुनता हुआ भी न सुने, यह काल आशातना है।
२०. सेहे रातिणियस्स वाहरमाणस्स तत्थगते चेव पडिसुणेत्ता भवति, आसादणा सेहस्स।
२०. शैक्ष: रात्निकस्य व्याहरमाणस्य तत्रगत एव प्रतिश्रोता भवति, आशातना शैक्षस्य।
२०. रात्निक मुनि के कहने पर शैक्ष अपने आसन पर बैठे-बैठे ही उसे सुनता है, यह शैक्षकृत आशातना है।१०
सूत्र ३.२०
१०. आसन पर बैठे-बैठे ही उसे सुनता है....(....तत्थगते चेव पडिसुणेत्ता भवइ)
शैक्ष अपने आसन पर बैठे-बैठे रात्निक के आदेश निर्देश को स्वीकार करता है। यह शैक्षकृत अविनय है, वाचिक आशातना है, किन्तु वृत्तिकार के अनुसार इसके स्थान पर यदि वह विनम्रतापूर्वक यह कहता है कि आपने क्या आदेश दिया है? यह आशातना नहीं है।
निशीथ चूर्णि में इसके लिए अपवाद प्रस्तुत किया है। जो ग्लान प्रत्युत्तर देने में असमर्थ हो या उठने में असमर्थ हो, यदि गुरु के बुलाने पर वह मौन रहता है या वहीं शय्या आदि पर बैठा हुआ सुनता है तो उसे आशातना का दोष नहीं लगता।
उत्तरज्झयणाणि में साधु के लिए निर्देश दिया गया है कि गुरु शिष्य को एक बार बुलाता है अथवा अनेक बार बुलाता है, उस समय शिष्य अपने आसन पर बैठा न रहे, तत्काल आसन छोड़कर विनम्रता के साथ गुरु की बात को स्वीकार करे।
२१. सेहे रातिणियं किं ति वत्ता भवति, आसादणा सेहस्स।
२१. शैक्ष: रात्निकं किम् इति वक्ता भवति, आशातना शैक्षस्य।
२१. शैक्ष रात्निक मुनि को 'क्या है' इस प्रकार कहता है, यह शैक्षकृत आशातना है।
२२. सेहे रातिणियं तुमं ति वत्ता भवति, आसादणा सेहस्स।
२२. शैक्ष: रात्निकं त्वम् इति वक्ता भवति, आशातना शैक्षस्य।
२२. शैक्ष रात्निक मुनि को 'तू' कहता है, यह शैक्षकृत आशातना है।११
सूत्र ३.२१, २२
११. 'क्या है' इस प्रकार कहता है....'तू' कहता है....(किं ति वत्ता....तुमं ति वत्ता....)
इस आलापक में शैक्षकृत वाचिक आशातना का निरूपण किया गया है। गुरु अथवा रात्निक मुनि द्वारा शैक्ष को बुलाने पर 'क्या है' ऐसा कहना और 'तू तू' जैसे अप्रिय या लघुता सूचक शब्दों का प्रयोग करना, अशिष्ट शब्दों से संबोधित करना, किसी बात का प्रत्युत्तर क्रोधपूर्वक उच्च स्वर से देना, तिरस्कार भरे शब्दों से उनका अपमान करना, उन्हीं के द्वारा कहे गए शब्दों से उनका अपमान करना आदि अविनय के द्योतक हैं। चूर्णिकार के अनुसार यह अशिष्ट व्यवहार भावाशातना है।
२३. सेहे रातिणियं खद्धं-खद्धं वत्ता भवति, आसादणा सेहस्स।
२३. शैक्ष: रात्निकं खद्धं-खद्धं वक्ता भवति, आशातना शैक्षस्य।
२३. शैक्ष रात्निक मुनि के सामने उद्धततापूर्वक बोलता है, यह शैक्षकृत आशातना है।१२
सूत्र ३.२३
१२. उद्धततापूर्वक बोलता है (खद्दं खद्दं वत्ता भवइ)
रात्निक के समक्ष परुष, कर्कश, निष्ठुर शब्दों से बोलता है, वाणी की मधुरता नहीं रखता, उद्दंडतापूर्वक जो मन में आए वह शब्दों से अभिव्यक्त करता है तो यह रात्निक की आशातना है।
शब्द विमर्श
खद्दं-खद्दं—किसी बात का प्रत्युत्तर क्रोधपूर्वक उच्च स्वर में देना।
२४. सेहे रातिणियं तज्जाएण तज्जाएण पडिभणित्ता भवइ, आसादणा सेहस्स।
२४. शैक्ष: रात्निकं तज्जातेन-तज्जातेन प्रतिभणिता भवति, आशातना शैक्षस्य।
२४. रात्निक मुनि जो कहता है, शैक्ष वही प्रत्युत्तर में कह देता है, यह शैक्षकृत आशातना है।१३
सूत्र ३.२४
१३. प्रत्युत्तर में कह देता है....(....पडिभणित्ता भवइ....)
रात्निक मुनि शैक्ष को गुणसंपन्न बनाने के लिए शिक्षा देता है। शैक्ष भी वही बात प्रत्युत्तर में कह देता है। यह शैक्ष के द्वारा कृत रत्नाधिक की आशातना है। चूर्णिकार के अनुसार रात्निक शैक्ष से कहता है—'आर्य! ग्लान की सेवा नहीं करते हो?' प्रत्युत्तर में शैक्ष कहता है—'तुम भी ग्लान की सेवा नहीं करते हो।' रात्निक कहता है—'तुम आलसी हो।' शैक्ष पुन: कहता है—'तुम भी आलसी हो।' 'हाथ-पैर आदि मत धोओ', ऐसा कहने पर प्रत्युत्तर में शैक्ष भी यही कहता है—'तुम भी हाथ-पैर आदि मत धोओ।' इस प्रकार शिष्य का यह समग्र अविनयपूर्ण व्यवहार आशातना है।
अवसन्नता की स्थिति में शिष्य यदि प्रत्युत्तर देता है तो वह आशातना नहीं है।
२५. सेहे रातिणियस्स कहं कहेमाणस्स इति एवंति वत्ता न भवति, आसादणा सेहस्स।
२५. शैक्ष: रात्निकस्य कथां कथयत: इति एवम् इति वक्ता न भवति, आशातना शैक्षस्य।
२५. धर्मकथा कहते हुए रात्निक मुनि को शैक्ष यह नहीं कहता—यह ऐसा ही है, यह शैक्षकृत आशातना है।
२६. सेहे रातिणियस्स कहं कहेमाणस्स नो सुमरसीति वत्ता भवति, आसादणा सेहस्स।
२६. शैक्ष: रात्निकस्य कथां कथयत: नो स्मरसीति वक्ता भवति, आशातना शैक्षस्य।
२६. धर्मकथा कहते हुए रात्निक मुनि को शैक्ष 'आपको यह याद नहीं है'—इस प्रकार कहता है, यह शैक्षकृत आशातना है।१४
सूत्र ३.२६
१४. ...यह ऐसा ही है...'यह याद नहीं है'....(....एवंति.... नो सुमरसीति....)
चूर्णिकार के अनुसार रात्निक धर्मोपदेश कर रहा है। शैक्ष उस समय परिषद् के मध्य खड़ा होकर बोलता है—'यह बात ऐसी नहीं है, जैसी आपने कही है।' इस अशिष्ट व्यवहार से रात्निक का अविनय होता है। लोगों के मन में रात्निक के प्रति अप्रत्यय उत्पन्न होता है। वे जो कहते हैं, लोग उनके द्वारा प्रतिपादित धर्म को स्वीकार नहीं करते। पार्श्वस्थ आदि भी कहते हैं—'पाठ पढ़ाए हुए नट की तरह अहेतुक बात क्यों कर रहे हो?' अत: शैक्ष को व्याख्यान के मध्य अप्रीति उत्पन्न करने वाले वाक्यों को नहीं बोलना चाहिए।
धर्मोपदेश के समय यह कहकर—'यह तथ्य तो आपको बिल्कुल याद नहीं है, यह ऐसा नहीं है।' समागत परिषद् को भड़काकर विमुख करना आशातना है।
निशीथ चूर्णि में उल्लेख मिलता है—कदाचित् आचार्य किसी तत्त्व की अन्यथा प्ररूपणा भी कर दे, तब भी शिष्य परिषद् के मध्य कुछ भी नहीं बोले। यदि उसे उस तत्त्व का सम्यक् ज्ञान हो तो वह उन्हें एकान्त में सही तत्त्व बता दे तथा निवेदन करे—भंते! मैंने अमुक तत्त्व इस प्रकार सुना है अथवा जाना है, यदि आप उसे इस प्रकार प्रतिपादित करते हैं तो सिद्धान्त-विराधना का दोष नहीं लगता।
२७. सेहे रातिणियस्स कहं कहेमाणस्स णो सुमणसे भवति, आसादणा सेहस्स।
२७. शैक्ष: रात्निकस्य कथां कथयत: नो सुमना: भवति, आशातना शैक्षस्य।
२७. रात्निक मुनि के धर्मकथा कहने पर शैक्ष सुमन नहीं होता—मानसिक प्रसन्नता व्यक्त नहीं करता, यह शैक्षकृत आशातना है।१५
सूत्र ३.२७
१५. कथा कहने पर शैक्ष सुमन नहीं होता (कहं कहेमाणस्स णो सुमणसे भवति)
रात्निक मुनि व्याख्यान दे रहा है। शैक्ष उसे सुनकर सुमन—प्रसन्नमन नहीं होता, अन्यमनस्क हो जाता है। गुरु के अनुयोग का अनुमोदन नहीं करता—'अहो! गुरुदेव कितना सुन्दर व्याख्यान देते हैं। जो शिष्य गुरु का गुणानुवाद कर श्रोताओं की श्रद्धा को नहीं बढ़ाता, वह रात्निक की आशातना करता है।
२८. सेहे रातिणियस्स कहं कहेमाणस्स परिसं भेत्ता भवति, आसादणा सेहस्स।
२८. शैक्ष: रात्निकस्य कथां कथयत: पर्षदं भेत्ता भवति, आशातना शैक्षस्य।
२८. शैक्ष धर्म-कथा कहते हुए रात्निक मुनि की परिषद् में भेद डालता है, यह शैक्षकृत आशातना है।१६
सूत्र ३.२८
१६. परिषद् में भेद डालता है (....परिसं भेत्ता भवति....)
रात्निक धर्मोपदेश करते हैं। उस समय शैक्ष परिषद् के मध्य उपस्थित होकर समागत लोगों को विमुख करता हुआ कहता है—'उठो, उठो। भिक्षा का समय हो गया है। सूत्र पौरुषी और अर्थ पौरुषी का समय हो रहा है।' लोगों के कान में कहता है—'यह पार्श्वस्थ है, केवल कहता ही है, करता कुछ नहीं है।' इस प्रकार के अभद्र व्यवहार से रात्निक की आशातना होती है।
२९. सेहे रातिणियस्स कहं कहेमाणस्स कहं आछिंदित्ता भवति, आसादणा सेहस्स।
२९. शैक्ष: रात्निकस्य कथां कथयत: कथाम् आच्छेत्ता भवति, आशातना शैक्षस्य।
२९. शैक्ष रात्निक मुनि द्वारा की जा रही धर्मकथा का विच्छेद करता है, यह शैक्षकृत आशातना है।
३०. सेहे रातिणियस्स कहं कहे-माणस्स तीसे परिसाए अणुट्ठिताए अभिन्नाए अव्वोच्छिन्नाए अव्वो-गडाए दोच्चंपि तच्चंपि तमेव कहं कहेत्ता भवति, आसादणा सेहस्स।
३०. शैक्ष: रात्निकस्य कथां कथयत: तस्यां परिषदि अनुत्थितायाम् अभिन्नायाम् अव्युच्छिन्नायाम् अव्याकृतायां द्विरपि त्रिरपि तामेव कथां कथयिता भवति, आशातना शैक्षस्य।
३०. रात्निक मुनि धर्मकथा कर रहे हैं, परिषद् अभी तक उठी नहीं है, भंग नहीं हुई है, व्युच्छिन्न नहीं हुई है, विभक्त नहीं हुई है—वैसे ही व्यवस्थित है, शैक्ष उस परिषद् में दूसरी बार, तीसरी बार वही धर्मकथा करता है, यह शैक्षकृत आशातना है।१७
सूत्र ३.३०
१७. धर्म-कथा का विच्छेद करता है.... तीसरी बार वही धर्म-कथा करता है....(....कहं आछिंदित्ता भवइ...तच्चं पि तमेव कहं कहेत्ता भवति....)
धर्मकथा के समय रात्निक की परिषद् को विच्छिन्न करते हुए शैक्ष कहता है—'उठो, विकाल हो गया है, अब अमुक कार्य करना है।' जो धर्मोपदेश जिस परिषद् में रात्निक मुनि ने दिया है उसी परिषद् में शैक्ष दूसरी बार, तीसरी बार वही धर्मकथा करता है, जैसे—आचार्य ने किसी विषय की व्याख्या की, शैक्ष उसी विषय को परिषद् में कहता है—इस विषय में सिद्धसेन ऐसा कहते हैं, इसका एक अर्थ यह हो सकता है। अमुक आचार्य ऐसा कहते हैं, इसका यह अर्थ हो सकता है। इस प्रकार विकल्प अथवा अन्य प्रकारों से उसी बात को दो बार, तीन बार, चार बार कहता है—यह शैक्ष के द्वारा की गई भाव आशातना है।
३१. सेहे रातिणियस्स सेज्जा-संथारगं पाएणं संघट्टित्ता हत्थेणं अणणुण्णवेत्ता गच्छति, आसादणा सेहस्स।
३१. शैक्ष: रात्निकस्य शय्या-संस्तारकं पादेन संघट्य हस्तेन अननुज्ञाप्य गच्छति, आशातना शैक्षस्य।
३१. शैक्ष रात्निक के शय्या-संस्तारक का पैरों से संघट्टन कर, हाथ जोड़कर क्षमायाचना किए बिना जाता है, यह शैक्षकृत आशातना है।१८
सूत्र ३.३१
१८. शय्या-संस्तारक का पैरों से संघट्टन कर....(....सेज्जा-संथारगं पाएणं संघट्टित्ता)
शैक्ष के पैरों से रात्निक के शय्या, संस्तारक का संघट्टन हो जाता है किंतु वह हाथ जोड़कर क्षमायाचना नहीं करता, यह आशातना है। दसवेआलियं में इस प्रकार की आशातना होने पर क्षमायाचना की विधि का निरूपण किया गया है। अपने शरीर तथा उपकरणों से एवं किसी दूसरे प्रकार से आचार्य का स्पर्श हो जाने पर शिष्य सिर झुकाकर गुरु से कहे—मेरा अपराध हुआ है। उसके लिए 'मिच्छामि दुक्कडं' का प्रायश्चित्त लेता हूं। आप मुझे क्षमा करें। मैं फिर से इसे नहीं दोहराऊंगा। निसीहज्झयणं में गुरु के शय्या, संस्तारक का संघट्टन करके बिना क्षमायाचना किए जाने वाले के लिए लघु-चातुर्मासिक प्रायश्चित्त का विधान है।
निशीथ भाष्य एवं चूर्णि के अनुसार शय्या-संस्तारक के साथ आहार, उपधि एवं गुरु के शरीर का भी ग्रहण हो जाता है। अत: उनका भी पैर से संघट्टा होने पर इसी प्रकार क्षमायाचना करनी चाहिए। जिस प्रकार इक्षुवन की रक्षा के लिए वन की बाड़ की रक्षा भी आवश्यक है, उसी प्रकार गुरु की उपधि एवं देह का विनय करने वाले शिष्य को गुरु के शय्या-संस्तारक आदि का भी बहुमान करना चाहिए।
३२. सेहे रातिणियस्स सेज्जा-संथारए चिट्ठित्ता वा निसीइत्ता वा तुयट्टित्ता वा भवइ, आसादणा सेहस्स।
३२. शैक्ष: रात्निकस्य शय्या-संस्तारके स्थाता वा निषत्ता वा त्वग्वर्तयिता वा भवति, आशातना शैक्षस्य।
३२. शैक्ष रात्निक मुनि के शय्या संस्तारक पर खड़ा होता है, बैठता है या सोता है, यह शैक्षकृत आशातना है।१९
सूत्र ३.३२
१९. खड़ा होता है, बैठता है या सोता है.....(....चिट्ठित्ता वा निसीइत्ता वा तुयट्टित्ता वा....)
रात्निक के शय्या, संस्तारक पर यदि शैक्ष खड़ा रहता है, बैठता है, सोता है तो इससे रात्निक की आशातना होती है। उत्तराध्ययन की चूर्णि में मुनि के लिए यह निर्देश दिया गया है कि वह आचार्य, उपाध्याय के शय्या, संस्तारक पर न बैठे।
३३. सेहे रातिणियस्स उच्चासणंसि वा समासणंसि वा चिट्ठित्ता वा निसीइत्ता वा तुयट्टित्ता वा भवति, आसादणा सेहस्स।
३३. शैक्ष: रात्निकस्य उच्चासने वा समासने वा स्थाता वा निषत्ता वा त्वग्वर्तयिता वा भवति, आशातना शैक्षस्य।
३३. शैक्ष रात्निक मुनि से ऊंचे आसन अथवा बराबर आसन पर खड़ा रहता है, बैठता है या सोता है, यह शैक्षकृत आशातना है।२०
सूत्र ३.३३
२०. ऊंचे आसन अथवा बराबर आसन पर (....उच्चासणंसि वा समासणंसि वा....)
शैक्ष रात्निक अथवा आचार्य से ऊंचे अथवा बराबर आसन पर खड़ा रहता है, बैठता है या सोता है, यह उनकी आशातना है। दशवैकालिक की चूर्णि के अनुसार शिष्य आचार्य की शय्या (बिछौने) से अपनी शय्या नीचे स्थान में करे। शिष्य नीची गति अर्थात् आचार्य से आगे न चले, पीछे चले, न अति समीप और न अति दूर चले। अति समीप चलने से रजें उड़ती हैं और अति दूर चलना प्रत्यनीकता तथा आशातना है। शिष्य आचार्य खड़े हों उनसे नीचे स्थान में खड़ा रहे। आचार्य के आसन, पीठ, फलक आदि से अपना आसन नीचे रखें। यह विनीत शिष्य की पहचान है। मनुस्मृति में भी इसी तथ्य का उल्लेख मिलता है—शिष्य गुरु के बराबर या उनसे ऊंचे आसन पर न बैठे। गुरु की अपेक्षा शिष्य का आसन सदा नीचा रहे तथा यथेच्छ आसन का प्रयोग न करें।
एताओ खलु ताओ थेरेहिं भगवंतेहिं तेत्तीसं आसादणाओ पण्णत्ताओ।
—त्ति बेमि।।
एता: खलु: ता: स्थविरै: भगवद्भि: त्रयस्त्रिंशदाशातना: प्रज्ञप्ता:।
—इति ब्रवीमि।
ये वे तेतीस आशातनाएं हैं जिनका स्थविर भगवन्तों ने प्रज्ञापन किया है।
—ऐसा मैं कहता हूं।
♦
आमुख
चौथी दशा का प्रतिपाद्य है—गणिसम्पदा। गणी शब्द 'गण' धातु से निष्पन्न हुआ है। ज्ञात, गणित, गुणित और गत—ये एकार्थक शब्द हैं। अत: ज्ञानी और गणी दोनों पर्यायवाची बन जाते हैं। इनमें नाम भेद होने पर भी अर्थ का भेद नहीं है।१
१. दचू. प. १७—णातं गणितं गुणितं गतं च एगट्ठं एवमादीयं।
अभिधाणतो विसेसो, ण तु अत्थतो आदिग्रहणात् विदितं
आगमितं उपलब्धमित्यर्थ:। नाणी गणित्ति तम्हा तस्मात् कारणात्।
गण का व्यावहारिक रूप है—समुदाय, आन्तरिक रूप है ज्ञान आदि के विकास का सामर्थ्य।२ दसाओ की चूर्णि और बृहत्कल्पभाष्य में आचार्य को गणी कहा गया है।३ गणिसम्पदा का अर्थ है—आचार्य की सम्पदा, वैभव।
२. वही, दव्वगणो गच्छो, भावगणो णाणादि।
३. (क) वही, गणी—आयरिओ।
(ख) बृभा. गा. ४१५० की वृत्ति—'गणी' गणाधिपतिराचार्य:।
गणी गुणों से सम्पन्न होते हैं।४ चूर्णिकार ने संग्रह और उपग्रह को आचार्य का धर्म बतलाया है, क्योंकि वे वस्त्र, पात्र, आहार आदि के द्वारा शिष्यों का उपग्रह करते हैं तथा भाव से ज्ञान आदि का संग्रहण तथा ग्लान आदि साधुओं का संरक्षण करके शिष्यों को उपकृत करते हैं।५ चूर्णिकार ने प्रस्तुत विषय में चतुर्भंगी का उल्लेख किया है—
४. दचू. प. १७—गणी गुणेहिं सम्पन्नो उववेतो युक्त इति।
५. वही, दव्वसंगहो वत्थादीहिं सिस्से संगिण्हति, भावे नाणादीहिं
उपगृह्णातीति उपग्रह: उपग्रहं करोति, सिस्सपतिच्छयाणं सयं परेण
वा। दव्वुवग्गहो आहारादीहिं, भावुवग्गहो गिलाणादीण सारक्खणं।
१. कुछ गणी गण में संग्रहकारक होते हैं, उपग्रहकारक नहीं।
२. कुछ गणी गण में उपग्रहकारक होते हैं, संग्रहकारक नहीं।
३. कुछ गणी गण के लिए संग्रहकारक भी होते हैं और उपग्रहकारक भी होते हैं।
४. कुछ गणी गण के लिए न संग्रहकारक होते हैं और न उपग्रहकारक।६
६. वही, गणसंग्रहकारओ णाम एगो णो उवग्गहकारतो भंगा ४
प्रस्तुत दशा में गणिसम्पदा के आठ प्रकार बतलाए गए हैं—
१. आचारसम्पदा
२. श्रुतसम्पदा
३. शरीरसम्पदा
४. वचनसम्पदा
५. वाचनासम्पदा
६. मतिसम्पदा
७. प्रयोगसम्पदा
८. संग्रहपरिज्ञासम्पदा
जो आचार्य इन सम्पदाओं से युक्त होते हैं, वे गण की प्रभावना में बहुत बड़े निमित्त बनते हैं। वे स्वयं गण की सामाचारी के प्रति जागरूक होते हैं। अपने शिष्यों को भी विनय-प्रतिपत्ति का अवबोध देते हैं। आचार्य को यदि यह प्रतीति हो कि अमुक शिष्य संयम में अस्थिर हो रहा है, वे उसे संयम में स्थिर करने का प्रयत्न करते हैं। वे शिष्यों को तपस्या के विभिन्न भेद-प्रभेदों से परिचित कराते हैं, पदे-पदे स्खलित होने वालों को सावधान करते हैं, शिष्यों की योग्यता का परीक्षण कर उन्हें एकलविहार आदि प्रतिमा स्वीकार करने के लिए प्रेरित करते हैं, सूत्र और अर्थ की वाचना देते हैं। उनकी प्रतिभा का परीक्षण कर उन्हें अध्ययन आदि के लिए आगे बढ़ाते हैं—इन सब कार्यों का सम्यक् प्रतिपादन कर आचार्य गण के ॠण से उॠण होते हैं। इसके अतिरिक्त अपने शिष्यों को धार्मिक अनुष्ठानों के लिए प्रेरित करते हैं। शिष्य यदि क्रोध आदि के आवेश से आविष्ट होते हैं तो उनके आवेश को दूर करने का प्रयत्न करते हैं।
प्रस्तुत दशा में गुणसम्पन्न शिष्य के कर्तव्यों का निर्देश दिया गया है—
१. अप्राप्त उपकरणों की प्राप्ति के लिए प्रयत्न करना।
२. गुरु की इच्छानुरूप सेवा-शुश्रूषा करना।
३. रोगी, वृद्ध, ग्लान आदि की सेवा में तत्पर रहना।
४. शैक्ष को आचार-परम्परा आदि की जानकारी देना।
ठाणं में आठ गणिसम्पदाओं के नामों का उल्लेख है।१ स्थानांग वृत्तिकार ने इनके भेदों का संक्षिप्त विवरण प्रस्तुत किया है।२ व्यवहार भाष्य में भी इनका विस्तृत वर्णन उपलब्ध होता है।३ प्रवचनसारोद्धार में आठ गणिसम्पदाओं के नाम तथा उनका विवरण प्राप्त होता है।४ सम्पदाओं के अवान्तर भेदों में शाब्दिक भिन्नता होने पर भी अर्थ-भेद अधिक नहीं है, कहीं-कहीं आर्थिक भिन्नता प्रतीत होती है। वह इस प्रकार है—
१. ठाणं ८.१५
२. स्थावृ. प. ४०१
३. व्यभा. गा. ४०८१-४१२३
४. प्रसा. गा. ५४२—
आयार सुय सरीरे वयणे वायणे मई पओगमई।
एएसु संपया खलु अट्ठमिया संगहपरिण्णा।।
१. आचारसम्पदा
(१) चरणयुत (२) मदरहित (३) अनियतवृत्ति (४) अचंचल।५
५. वही, गा. ५४३
चरणजुओ मयरहिओ अणिययवित्ती अचंचलो चेव।
2. श्रुतसम्पदा
(१) युग (युगप्रधानता) (२) परिचितसूत्र (३) उत्सर्गी (४) उदात्तघोष।६
६. प्रसा., गा. ५८३
जुग परिचिय उस्सग्गी उदत्तघोसाइ विन्नेओ।
३. शरीरसम्पदा
(१) चतुरस्र (२) अकुण्टादि—परिपूर्ण कर्मेन्द्रियता (३) बधिरत्ववर्जित—अविकल इन्द्रियता (४) तप:समर्थ—सभी प्रकार की तपस्या करने में समर्थ।७
७. वही, गा. ५४४—
चउरंसोऽकुंडाई बहिरत्तणवज्जिओ तवे सत्तो।
४. वचनसम्पदा
(१) वादी (२) मधुर वचन (३) अनिश्रित वचन (४) स्फुट वचन।८
८. वही, गा. ५४४
वाई महुरत्तऽनिस्सिय फुडवयणो संपया वयणेत्ति।
५. वाचनासम्पदा
(१) योग्यवाचना—शिष्य की योग्यता को जानकर उद्देशन, समुद्देशन देना।
(२) परिणतवाचना—पहले दी हुई वाचना को हृदयंगम कराकर आगे की वाचना देना।
(३) निर्यापयिता—वाचना का अन्त तक निर्वाह करना।
(४) निवार्हक—पूर्वापर की संगति बिठाकर अर्थ का निर्वाह करना।९
९. वही, गा. ५४४—
जोगो परिणयवायण निज्जोविया वायणाए निव्वहणे।
६. मतिसम्पदा
(१) अवग्रह (२) ईहा (३) अवाय (४) धारणा।१
१. प्रसा. गा. ५४५
ओग्गह ईहावाया धारणमइसंपया चउरोत्ति।
७. प्रयोगमतिसम्पदा
(१) शक्तिज्ञान—वाद करने की अपनी शक्ति का ज्ञान।
(२) पुरुषज्ञान—वादी के मत का ज्ञान।
(३) क्षेत्रज्ञान
(४) वस्तुज्ञान।२
२. वही, गा. ५४६—
सत्तीं पुरिसं खेत्तं वत्थुं नाउंपओजए वायं।
८. संग्रह परिज्ञा
(१) गणयोग्य उपग्रह-सम्पद्—गण के निर्वाह योग्य क्षेत्र का संकलन।
(२) संसक्त-सम्पद्—व्यक्तियों के अनुरूप देशना देकर उन्हें आकृष्ट करना।
(३) स्वाध्याय-सम्पद्—यथासमय स्वाध्याय, प्रत्युत्प्रेक्षण, भिक्षाटन, अधिग्रहण की व्यवस्था करना।
(४) शिक्षा उपसंग्रह-सम्पद्—गुरु, प्रव्राजक, अध्यापक, रत्नाधिक आदि मुनियों का भार वहन करने, वैयावृत्त्य करने तथा विनय करने की शिक्षा देने में समर्थ।३
३. प्रसा., गा. ५४६
गणजोग्गं संसत्तं सज्झाए सिक्खणं जाणे।
दसाओ में 'प्रयोगसम्पदा' के स्थान पर 'प्रयोगमतिसम्पदा' नाम प्रयुक्त हुआ है। वृत्तिकार ने मतान्तरों का भी उल्लेख किया है। उन्होंने जो ये उपभेद किए हैं उनका आधार दसाओ से कोई भिन्न ग्रंथ रहा है।
चउत्थी दसा : चौथी दशा
मूल
गणिसंपदा-पदं
१. सुयं मे आउसं! तेणं भगवया एवमक्खातं—इह खलु थेरेहिं भगवंतेहिं अट्ठविहा गणिसंपदा पण्णत्ता।।
संस्कृत छाया
गणिसम्पदा-पदम्
श्रुतं मया आयुष्मन्! तेन भगवता एवम् आख्यातम्—इह खलु स्थविरै: भगवद्भि: अष्टविधा गणिसम्पदा: प्रज्ञप्ता:।
हिन्दी अनुवाद
गणिसम्पदा-पद
१. आयुष्मन्! मैंने सुना है, उन भगवान ने इस प्रकार कहा—इस निर्ग्रन्थ प्रवचन में स्थविर भगवन्तों ने आठ प्रकार की गणी सम्पदाओं का प्रज्ञापन किया है।
२. कयरा खलु (थेरेहिं भगवंतेहिं?) अट्ठविहा गणिसंपदा पण्णत्ता?
कतरा खलु (स्थविरै: भगवद्भि:?) अष्टविधा गणिसम्पदा: प्रज्ञप्ता:?
२. वे आठ प्रकार की गणी सम्पदाएं कौनसी हैं, जिनका (स्थविर भगवन्तों ने) प्रज्ञापन किया है?
३. इमा खलु (थेरेहिं भगवंतेहिं?) अट्ठविहा गणिसंपदा पण्णत्ता, तं जहा—आयारसंपदा सुतसंपदा सरीरसंपदा वयणसंपदा वायणासंपदा मतिसंपदा पओगसंपदा संगहपरिण्णा णामं अट्ठमा।।
इमा: खलु (स्थविरै: भगवद्भि:?) अष्टविधा गणिसम्पदा: प्रज्ञप्ता; तद्यथा—आचारसम्पदा श्रुतसम्पदा शरीरसम्पदा वचनसम्पदा वाचनासम्पदा मतिसम्पदा प्रयोगसम्पदा संग्रहपरिज्ञा नाम अष्टमी।
३. वे आठ प्रकार की गणी सम्पदाएं ये हैं, जिनका (स्थविर भगवन्तों ने) प्रज्ञापन किया है, जैसे—
१. आचारसम्पदा
२. श्रुतसम्पदा
३. शरीरसम्पदा
४. वचनसम्पदा
५. वाचनासम्पदा
६. मतिसम्पदा
७. प्रयोगसम्पदा
८. संग्रहपरिज्ञासम्पदा
४. से किं तं आयारसंपदा? आयारसंपदा चउव्विहा पण्णत्ता, तं जहा—संजमधुवजोगजुत्ते यावि भवति, असंपग्गहियप्पा, अणियतवित्ती, वुड्ढसीले यावि भवति। से तं आयारसंपदा।।
अथ का सा आचारसम्पदा? आचारसम्पदा चतुर्विधा प्रज्ञप्ता, तद्यथा—संयमध्रुवयोगयुक्त: चापि भवति, असंप्रगृहीतात्मा, अनियतवृत्ति: वृद्धशील: चापि भवति। सा एषा आचारसम्पदा।
४. वह आचारसम्पदा क्या है? आचार-सम्पदा चार प्रकार की प्रज्ञप्त है, जैसे
१. संयम के ध्रुवयोगों में सतत उपयुक्त होता है,१
२. असंप्रगृहीतात्मा होता है,२
३. अनियतवृत्ति होता है,३
४. वृद्धशील होता है।४
वह यह आचारसम्पदा है।
सूत्र ४
१. संयम के ध्रुवयोगों में सतत उपयुक्त होना (संजमधुव- जोगजुत्ते......)
आचार का प्रथम अंग है—संयम में ध्रुवयोगयुक्त होना। स्थानांग वृत्ति में इसका अर्थ किया गया है—चारित्र में सदा समाधियुक्त होना। दसवेआलियं में भिक्षु के लिए एक विशेषण प्रयुक्त हुआ है—संजमधुवजोगजुत्ते—जो संयम में ध्रुवयोगी है। ध्रुव का अर्थ है—अवश्यकरणीय और योग का अर्थ है—मन, वचन और काया। संयम में मन, वचन और काया—इन तीनों योगों से सदा संयुक्त रहने वाला ध्रुवयोगी कहलाता है।
व्यवहार भाष्य में संयम का यही अर्थ उपलब्ध होता है। दसाओ की चूर्णि में सतरह प्रकार के संयम का विवरण प्राप्त होता है। चौदह प्रकार का संयम बाह्य संयम है तथा मन, वचन और काय का संयम आभ्यन्तर संयम है। संयम के साथ प्रतिक्रमण, प्रतिलेखन आदि आवश्यक कार्यों को करना। ध्रुवयोग का अर्थ है—संयम और ज्ञान आदि में सतत उपयुक्त रहना, दत्तचित्त रहना—जिसकी आत्मा संयम में ध्रुवयोग से युक्त होती है, वह संयमध्रुवयोगयुक्त होता है। वृत्तिकार ने संयम का अर्थ किया है प्राणातिपात आदि पांच आश्रवों से विरति। उसके सतरह प्रकार निर्दिष्ट किए गए हैं।
२. असंप्रगृहीतात्मा (असंपग्गहियप्पा)
आचार का दूसरा अंग है—विनम्रता। जो आत्मोत्कर्ष नहीं करता, वह असंप्रगृहीत यानी विनम्र कहलाता है। आत्मोत्कर्ष करने वाला अपने आपको बड़ा मानता है और दूसरों को छोटा। वह दूसरों के साथ सामञ्जस्य नहीं कर सकता तथा गुणात्मक विकास भी नहीं कर सकता। इसलिए विनम्रता आचार का एक महत्त्वपूर्ण अंग है।
मैं आचार्य हूं, बहुश्रुत हूं, तपस्वी हूं, सामाचारी कुशल हूं, जाति से, कुल से बड़ा हूं—चूर्णिकार के अनुसार ये अहंकार के हेतु बनते हैं। स्थानांग वृत्ति में असंप्रगृहीत का अर्थ किया है—'जाति, श्रुत आदि मदों का परिहार। दसवेआलियं में विनय समाधि का एक प्रकार बतलाया है—असंप्रगृहीतात्मा। जिसकी आत्मा गर्व से संप्रगृहीत (अभिमान से अवलिप्त) हो, उसे संप्रगृहीतात्मा (आत्मोत्कर्ष करने वाला) कहा जाता है। मैं विनीत हूं, कार्यकारी हूं—ऐसा सोचना आत्मोत्कर्ष है। भिक्षु वह होता है, जो आत्मोत्कर्ष नहीं करता।
३. अनियतवृत्ति (अणियतवित्ती)
आचार का तीसरा अंग है—अनियतवृत्ति। स्थविरकल्पी के लिए नवकल्पी विहार का निर्देश है। वह ॠतुबद्धकाल (शेषकाल) के आठ महीनों में आठ विहार, चातुर्मास का एक विहार—इस प्रकार नवकल्पी विहार करता है। चूर्णिकार ने ग्राम में एक रात्रि और नगर में पांच रात्रि पर्यंत रहने का निर्देश किया है। उपवास आदि तपस्या करना और एषणासंबंधी अभिग्रह विशेष ग्रहण करना भी अनियतवृत्ति है।
स्थानांग वृत्ति में इसका अर्थ अनियत विहार किया है। व्यवहार भाष्य में इसका अर्थ अनिकेत किया है।
चूर्णिकार एवं वृत्तिकार ने वैकल्पिक रूप से 'अणिएयवित्ति' के बदले 'अणिएतवत्ति' पाठ के आधार पर 'अनिकेतवृत्ति' अर्थ किया है। जिसका कोई घर नहीं होता, वह अनिकेतवृत्ति होता है।
४. वृद्धशील होना (वुड्ढसीले यावि.....)
आचार का चौथा अंग है—वृद्धशील होना। वृत्तिकार के अनुसार वृद्धशील का अर्थ है—शरीर और मन से निर्विकार होना। चूर्णिकार ने विशुद्धशील, निभृतशील, अबालशील, अचंचलशील और मध्यस्थशील—इन सबको पर्यायवाची बतलाया है। इसका तात्पर्य है कि कुछ व्यक्ति अनुभव की परिपक्वता के कारण यौवन में भी प्रौढ़ अथवा वृद्ध व्यक्ति जैसा व्यवहार, आचरण करते हैं। कालिदास के 'वृद्धत्वं जरसा विना' इस वाक्य में यही ध्वनि है। वृत्तिकार के अनुसार जिसके शील में बचकानापन नहीं होता, चपलता नहीं होती, मध्यस्थता और विशुद्धि होती है, वह वृद्धशील होता है।
स्थानांग वृत्ति में 'वृद्धशील' का अर्थ किया गया है—शरीर और मन की निर्विकारता, अचंचलता।
५. से किं तं सुतसंपदा? सुतसंपदा चउव्विहा पण्णत्ता, तं जहा—बहुसुते यावि भवति, परिचितसुते यावि भवति, विचित्तसुते यावि भवति, घोसविसुद्धिकारए यावि भवति। से तं सुतसंपदा।।
अथ का सा श्रुतसम्पदा? श्रुतसम्पदा चतुर्विधा प्रज्ञप्ता, तद्यथा—बहुश्रुत: चापि भवति, परिचितश्रुत: चापि भवति, विचित्रश्रुत: चापि भवति, घोषविशुद्धिकारक: चापि भवति। सा एषा श्रुतसम्पदा।
५. वह श्रुतसम्पदा क्या है? श्रुतसम्पदा चार प्रकार की प्रज्ञप्त है, जैसे—
१. बहुश्रुत होता है,५
२. परिचितश्रुत होता है६
३. विचित्रश्रुत होता है,७
४. घोषविशुद्धिकारक होता है।८
वह यह श्रुतसम्पदा है।
सूत्र ५
५. बहुश्रुत होना (बहुसुते यावि.....)
श्रुतसम्पदा का पहला प्रकार है—बहुश्रुतता।
श्रुतसम्पदा का पहला प्रकार है—बहुश्रुतता। चूर्णिकार के अनुसार जिसने श्रुत का अतिशय अध्ययन किया है, वह बहुश्रुत है। वह अपनी श्रुतसम्पदा के कारण युगप्रधान होता है। नंदी में युगप्रधान आचार्यों की एक लंबी परम्परा मिलती है। व्यवहार भाष्य में बहुश्रुत को अंग-प्रविष्ट और अंग-बाह्य का पारगामी बतलाया गया है। उसके चारित्र-पर्यव बहुत निर्मल होते हैं। निशीथ पीठिका में बहुश्रुत के तीन प्रकार बतलाए गए हैं—
१. जघन्य बहुश्रुत—निसीहज्झयणं का ज्ञाता।
२. मध्यम बहुश्रुत—ववहारो और कप्पो (बृहत्कल्प) का ज्ञाता।
३. उत्कृष्ट बहुश्रुत—चतुर्दशपूर्वी मुनि।
दशाश्रुतस्कन्ध के वृत्तिकार के अनुसार जिस युग में जितने आगम होते हैं, उस आगम-ज्ञान को जो युक्ति-पुरस्सर जानता हो, वह युगप्रधान आगमविज्ञ बहुश्रुत कहलाता है। उत्तरज्झयणाणि में बहुश्रुत को अनेक उपमाओं से उपमित किया है।
६. परिचितश्रुत होना (परिचितसुत्ते यावि......)
श्रुतसम्पदा का दूसरा प्रकार है—परिचितश्रुत होना। अध्ययन के पश्चात् जो श्रुत के विषय में चिन्तन, मनन तथा अर्थ की खोज करता रहता है, वह परिचितश्रुत होता है। वह श्रुत को अपना साथी बना लेता है। उत्क्रम और क्रम से प्रदत्त वाचना से जिनका श्रुतज्ञान चिरस्थायी और चिरपरिचित हो जाता है, उनकी श्रुतनिपुणता को परिचितश्रुत कहा जाता है।
व्यवहारभाष्य में बतलाया गया है कि जो व्यक्ति उत्क्रम-क्रम आदि अनेक प्रकार से अपने नाम की तरह श्रुत से परिचित होता है, उसकी इस श्रुतनिपुणता को परिचितश्रुत कहा जाता है।
७. विचित्रश्रुत होना (विचित्तसुते यावि.....)
श्रुतसम्पदा का तीसरा प्रकार है—विचित्रश्रुत होना। चूर्णिकार के अनुसार विचित्रश्रुत वाला सूत्र के अनेक पर्यायों और अनेक अर्थों का अधिगम करता है। विचित्रश्रुत का वैकल्पिक अर्थ है—जो स्वसमय और परसमय की वक्तव्यता को जानता है तथा उत्सर्ग और अपवाद को जानता है।
वृत्तिकार के अनुसार जो स्व और पर दोनों दर्शनों का विशेष ज्ञाता हो तथा एक शब्द के विभिन्न अर्थों को अभिव्यक्ति देने की क्षमता रखता हो, वह विचित्रश्रुत वाला होता है।
८. घोषविशुद्धिकारक होना (घोसविसुद्धिकारए)
श्रुतसम्पदा का चौथा प्रकार है—घोषविशुद्धिकारक होना।
घोष का अर्थ है—उदात्त, अनुदात्त और स्वरित आदि उच्चारण विधियां।
जिसका उच्चारण शुद्ध होता है, वह दूसरों का भी उच्चारण शुद्ध करवाता है, इस प्रकार वह घोषविशुद्धिकारक होता है।
६. से किं तं सरीरसंपदा? सरीरसंपदा चउव्विहा पण्णत्ता, तं जहा—आरोहपरिणाहसंपन्ने यावि भवति, अणोतप्पसरीरे, थिरसंघयणे, बहुपडिपुण्णिंणदिए यावि भवति। से तं सरीरसंपदा।।
अथ का सा शरीरसम्पदा? शरीरसम्पदा चतुर्विधा प्रज्ञप्ता, तद्यथा—आरोहपरिणाहसम्पन्न: चापि भवति, अनवत्रप्यशरीर:, स्थिरसंहनन:, बहुप्रतिपूर्णेन्द्रिय: चापि भवति। सा एषा शरीरसम्पदा।
६. वह शरीरसम्पदा क्या है?९ शरीरसम्पदा चार प्रकार की प्रज्ञप्त है, जैसे—
१. आरोहपरिणाहसंपन्न होता है,१०
२. अनवत्रपशरीर वाला होता है,११
३. स्थिरसंहनन वाला होता है,१२
४. परिपूर्णइन्द्रिय वाला होता है।१३
वह यह शरीरसम्पदा है।
सूत्र ६
९. शरीरसम्पदा (सरीरसंपदा)
आचारसम्पदा और श्रुतसम्पदा दोनों गुणात्मक हैं। शरीरसम्पदा गुणात्मक नहीं है। यत्राकृतिस्तत्र गुणा: वसन्ति—एक अवधारणा है, किन्तु यह नियम नहीं है। फिर भी शरीरसम्पदा का अपना मूल्य है। बाह्य व्यक्तित्व को सर्वथा अस्वीकार नहीं किया जा सकता।
बृहत्कल्पभाष्य में आचार्य के शारीरिक-वैशिष्ट्य का वर्णन किया गया है। जो आरोह-परिणाह से युक्त, उपचित और सुगठित शरीर वाला तथा प्रतिपूर्ण इन्द्रिय वाला होता है वह ओजस्वी कहलाता है। इस प्रकार के शारीरिक वैशिष्ट्य से युक्त व्यक्ति ही गणी पद धारण करने का अधिकारी होता है।
निशीथ भाष्य में प्रकारान्तर से आचार्य के शरीर के कुछ लक्षणों का वर्णन इस प्रकार मिलता है—
• मान-उन्मान—प्रमाण युक्त शरीर।
• रेखा—मणिबंध से अंगुष्ठ पर्यन्त रेखा, जो गण और ज्ञान की समृद्धि में हेतुभूत होती है। इससे आचार्य को सुयश प्राप्त होता है, वे लोकमान्य पुरुष बन जाते हैं।
• सत्त्व—महान् संकटकाल में भी अदीन।
• वपु—तेजस्वी आभावाला शरीर।
• अंगोपांग—सुसंस्थित अवयव।
• लक्षण—श्रीवत्स, स्वस्तिक आदि लक्षणों और तिल आदि व्यंजनों से युक्त शरीर।
१०. आरोहपरिणाहसंपन्न होना (आरोहपरिणाहसंपन्ने......)
शरीरसम्पदा का पहला लक्षण है—आरोहपरिणाहसंपन्न होना।
आरोह का अर्थ है ऊंचाई और परिणाह का अर्थ है विशालता। शरीरसम्पदा का अर्थ है—लम्बाई और चौड़ाई आदि की दृष्टि से प्रमाणोपेत शरीर वाला होना। बृहत्कल्पभाष्य में इसकी व्याख्या उपलब्ध होती है—आरोह—न दीर्घता, न बौनापन अथवा शरीर की ऊंचाई। परिणाह—न स्थूलता, न दुर्बलता अथवा भुजाओं की विशालता। आरोह और परिणाह दोनों तुल्य हो, हीनाधिक प्रमाण में न हो।
११. अनवत्रपशरीर वाला होना (अणोतप्पसरीरे)
शरीरसम्पदा का दूसरा लक्षण है—अलज्जनीयशरीर वाला होना।
जिसके सब अवयव परिपूर्ण हो, वह अलज्जनीय शरीर वाला होता है। व्यवहार भाष्य में इसका अर्थ किया गया है—अहीनसर्वांग—जिसका कोई भी अंग हीन न हो, पूर्ण हो। बृहत्कल्पभाष्य की वृत्ति के अनुसार जो शरीर से अलज्जनीय हो, दीप्तियुक्त होने से अनभिभवनीय हो, वह तेजस्वी होता है।
१२. स्थिरसंहनन वाला होना (थिरसंघयणे)
शरीरसम्पदा का तीसरा लक्षण है—स्थिरसंहनन वाला होना।
स्थिरसंहनन का अर्थ है दृढ़ संहनन वाला। व्यवहारभाष्य में इसका अर्थ किया है—प्रथम संहनन—वज्रॠषभनाराच संहनन से युक्त होना। चूर्णि में इसका अर्थ बलित किया है। बलित से तात्पर्य है—शक्तिसम्पन्न होना, स्थिरसंहनन वाला होना।
१३. परिपूर्णइन्द्रिय वाला होना (बहुपडिपुण्िंणदिए यावि....)
शरीरसम्पदा का चौथा लक्षण है—परिपूर्णइन्द्रिय वाला होना।
पांचों इन्द्रियों की परिपूर्णता और स्वस्थता का होना।
वृत्तिकार के अनुसार जिसकी चक्षु आदि इन्द्रियां अनुपहत होती है, वह बहुप्रतिपूर्णेन्द्रिय वाला होता है।
७. से किं तं वयणसंपदा? वयणसंपदा चउव्विहा पण्णत्ता, तं जहा—आदिज्जवयणे यावि भवति, महुरवयणे यावि भवति, अणिस्सियवयणे यावि भवति, असंदिद्धभासी यावि भवति। से तं वयणसंपदा।।
अथ का सा वचनसम्पदा? वचनसम्पदा चतुर्विधा प्रज्ञप्ता, तद्यथा—आदेयवचन: चापि भवति, मधुरवचन: चापि भवति, अनिश्रितवचन: चापि भवति, असंदिग्धभाषी चापि भवति। सा एषा वचनसम्पदा।
७. वह वचनसम्पदा क्या है? वचनसम्पदा चार प्रकार की प्रज्ञप्त है, जैसे—
१. आदेयवचन होता है,१४
२. मधुरवचन होता है,१५
३. अनिश्रितवचन होता है,१६
४. असंदिग्धभाषी होता है।१७
वह यह वचनसम्पदा है।
सूत्र ७
१४. आदेयवचन होना (आदिज्जवयणे)
वचनसम्पदा का पहला प्रकार है—आदेय वचन।
जिस व्यक्ति का वचन सबके लिए मान्य होता है, कोई भी व्यक्ति उसके आदेश-निर्देश का अतिक्रमण नहीं करता, उसकी कही हुई बात को ध्यान से सुनता है, अनुपालना करता है, वह आदेय वचन होता है। आदेय वचन शुभ नामकर्म की एक प्रकृति है। गणी के इस कर्म की प्रकृति का विपाक होता है इसलिए उनका वचन सबके लिए आदेय बन जाता है। चूर्णिकार ने इसका दूसरा अर्थ अर्थावगाढ़ किया है। इसका तात्पर्य है कि गणी अर्थयुक्त बोलता है, निरर्थक या व्यर्थ नहीं बोलता, इसलिए उनका वचन आदेय होता है। वृत्तिकार के अनुसार श्रोता गणी के वाक्य को प्रमाण मानते हैं। कोई भी व्यक्ति उसके वाक्य को अन्यथा ग्रहण नहीं करता।
१५. मधुरवचन होना (महुरवयणे....)
वचनसम्पदा का दूसरा प्रकार है—मधुर वचन।
चूर्णिकार ने मधुर वचन के दो अर्थ किए हैं—
१. अपरुष वचन—जो वचन रुखा और कठोर नहीं होता।
२. जो वचन क्षीरास्रव आदि लब्धियों से युक्त होता है।
वृत्तिकार के अनुसार मधुर वचन विशिष्ट अर्थवत्ता और अर्थावगाढ़ता के कारण श्रोता के हृदय में आह्लाद उत्पन्न करते हैं।
१६. अनिश्रितवचन होना (अणिस्सियवयणे......)
वचनसम्पदा का तीसरा प्रकार है—अनिश्रित वचन।
भाष्यकार एवं चूर्णिकार ने इसके दो अर्थ किए हैं—
१. जो वचन क्रोध से उत्पन्न न हो।
२. जो वचन राग-द्वेष आदि से उत्पन्न न हो।
दसाओ की वृत्ति में इसका अर्थ पक्षपातरहित अथवा मध्यस्थ वचन किया है। यह अधिक प्रासंगिक प्रतीत होता है।
१७. असंदिग्धभाषी होना (असंदिद्धभासी.....)
वचनसम्पदा का चौथा प्रकार है—असंदिग्धभाषी होना।
चूर्णिकार ने इसके तीन अर्थ किए हैं—
१. सर्वभाषाविशारद—व्यक्त वचन बोलने वाला।
२. स्पष्ट वचन बोलने वाला।
३. निर्णायक शब्द का प्रयोग करने वाला।
अव्यक्त वचन, अस्पष्ट अर्थ वाला और अनेक अर्थों वाला वचन संदिग्ध वचन है, इसके विपरीत व्यक्त वचन स्पष्ट अर्थ वाला और एक अर्थ वाला वचन असंदिग्ध वचन है। वृत्ति में असंदिग्ध वचन का अर्थ परिस्फुटवाक्य किया है। असंदिग्ध वचन वाला जो कुछ भी कहता है श्रोता उसे स्पष्ट रूप से समझ लेता है।
८. से किं तं वायणासंपदा? वायणा-संपदा चउव्विहा पण्णत्ता, तं जहा—विजयं उद्दिसति, विजयं वाएति, परिनिव्वावियं वाएति, अत्थनिज्जवए यावि भवति। से तं वायणासंपदा।।
अथ का सा वाचनासम्पदा? वाचना-सम्पदा चतुर्विधा प्रज्ञप्ता, तद्यथा—विचयम् उद्दिशति, विचयं वाचयति, परिनिर्वाप्यं वाचयति, अर्थनिर्यापकश्चापि भवति। सा एषा वाचनासम्पदा।
८. वह वाचनासम्पदा क्या है? वाचना-सम्पदा चार प्रकार की प्रज्ञप्त है, जैसे—
१. विचय—अनुचिन्तनपूर्वक अथवा विमर्शपूर्वक उद्देशन देता है,१८
२. विचय—अनुचिन्तनपूर्वक अथवा विमर्शपूर्वक वाचना देता है,१९
३. परिनिर्वाप्य वाचना देता है,२०
४. अर्थनिर्यापक भी होता है।२१
वह यह वाचनासम्पदा है।
सूत्र ८
१८. अनुचिन्तनपूर्वक उद्देशन देता है (विजयं उद्दिसति)
वाचनासम्पदा का पहला अंग है—अनुचिन्तनपूर्वक अथवा विमर्शपूर्वक उद्देशन करना। यहां विचय शब्द का अर्थ है अनुचिन्तन अथवा विमर्श। व्यवहार भाष्य में प्रस्तुत संदर्भ में 'विजय' के स्थान पर 'विजिय' शब्द का प्रयोग मिलता है। दसाओ की वृत्ति में 'विदित्वोद्दिसति' पाठ मिलता है।
मलयगिरीया वृत्ति में उद्देश को प्राचीन अध्ययन-पद्धति का प्रथम चरण माना गया है। गुरु के द्वारा दी जानेवाली पढ़ने की आज्ञा, जिसमें अध्ययन आदि के नाम मात्र का कथन किया जाता है, उद्देश कहलाता है। भाष्यकार और दसाओ के चूर्णिकार एवं वृत्तिकार के अनुसार 'विजयं उद्दिशति' का अर्थ है शिष्य की योग्यता को जानकर अध्ययन, श्रुतस्कन्ध आदि को पढ़ने की आज्ञा देना। शिष्य परिणामी है या नहीं—इसका परीक्षण कर सूत्र को पढ़ने की अनुज्ञा देना, अपात्र को सूत्र पठन की आज्ञा न देना। अपक्व मिट्टी के भाजन में या अम्ल पात्र में दूध नहीं रखा जाता, यदि रखा जाता है तो वह नष्ट हो जाता है। इसी प्रकार अयोग्य अथवा अपात्र को प्रदत्त सूत्र का ज्ञान विनष्ट हो जाता है।
१९. अनुचिन्तनपूर्वक वाचना देता है (विजयं वाएति)
वाचनासम्पदा का दूसरा अंग है—अनुचिन्तनपूर्वक अथवा विमर्शपूर्वक वाचना देना। व्यवहार भाष्य में 'वाएति' के स्थान 'समुद्दिसणया' और दसाओ के वृत्तिकार ने 'समुद्दिसति' पद का प्रयोग किया है। वाचना का अर्थ है अध्यापन करना।
चूर्णिकार के अनुसार 'विजयं वाएति' का तात्पर्य है परिणामी शिष्य सूत्र के अर्थ को जितना ग्रहण करने में सक्षम होता है, उसे उतने अर्थ की वाचना देना। वृत्तिकार के अनुसार समुद्देशन का तात्पर्य है जिस सूत्र के साथ जो सामाचारी प्रज्ञप्त है उस सामाचारी के साथ सूत्र और अर्थ को स्थिर करो—इस प्रकार कहना।
२०. परिनिर्वाप्य...... (परिनिव्वावियं......)
वाचनासम्पदा का तीसरा अंग है—परिनिर्वाप्य वाचना देना। 'परिनिव्वाविय' का अर्थ है—पहले दी गई वाचना को पूर्ण हृदयंगम कराकर आगे की वाचना देना। जैसे—जाहक—झाऊचूहा—कांटों वाला चूहा दुग्धपात्र से थोड़ा दूध पीता है और पात्र के पार्श्व को चाट लेता है फिर दूध पीता है और पात्र चाटता है। यह क्रम बराबर चलता है। इसी प्रकार वाचनासम्पदा संपन्न आचार्य शिष्य को अग्रिम सूत्रार्थ की वाचना तब देता है जब वह अपने पूर्व अधीत सूत्रार्थ को पूर्णतया परिचित कर लेता है।
२१. अर्थनिर्यापक......(अत्थनिज्जवए......)
वाचनासम्पदा का चौथा अंग है—अर्थनिर्यापक होना। सूत्र के अर्थ और उसके पौर्वापर्य का बोध कराकर शिष्य को गीतार्थ बनाना। भाष्यकार के अनुसार अर्थनिर्यापणा का तात्पर्य है—जो कथ्यमान सूत्रार्थ को जानता है अथवा जो अर्थ का निर्वहन करता है—अर्थ बल से सूत्र का अवधारण करता है, उसको अर्थ की भी वाचना देता है। जातिमान् एवं विशिष्ट प्रतिभासंपन्न शिष्य परतीर्थिकों के द्वारा पूछे गए प्रश्नों का प्रत्युत्तर देने में समर्थ होता है। यदि वह परतीर्थिकों को उत्तर देने में असमर्थ हो तो उसके शिष्य विप्रतिपत्ति को प्राप्त हो सकते हैं। अत: आचार्य मेधावी शिष्य के सूत्र के विभिन्न अर्थों का पौर्वापर्य आदि के आधार पर संपूर्ण ज्ञान प्रदान करते हैं।
९. से किं तं मतिसंपदा? मतिसंपदा चउव्विहा पण्णत्ता, तं जहा—ओग्गहमतिसंपदा, ईहामतिसंपदा, अवायमतिसंपदा, धारणामतिसंपदा।।
अथ का सा मतिसम्पदा? मतिसम्पदा चतुर्विधा प्रज्ञप्ता, तद्यथा—अवग्रहमतिसम्पदा, ईहामतिसम्पदा, अवायमतिसम्पदा, धारणामतिसम्पदा।
९. वह मतिसम्पदा क्या है?२२ मतिसम्पदा चार प्रकार की प्रज्ञप्त है, जैसे—
१. अवग्रहमतिसम्पदा,
२. ईहामतिसम्पदा,
३. अवायमतिसम्पदा,
४. धारणामतिसम्पदा।
सूत्र ९
२२. मतिसम्पदा (मतिसंपदा)
मतिसम्पदा से तात्पर्य है—अवग्रह, ईहा, अवाय, और धारणा का पाटव।
१०. से किं तं ओग्गहमती? ओग्गहमती छव्विहा पण्णत्ता, तं जहा—खिप्पं ओगिण्हति, बहुं ओगिण्हति, बहुविहं ओगिण्हति, धुवं ओगिण्हति, अणिस्सियं ओगिण्हति, असंदिद्धं ओगिण्हति। से तं ओग्गहमती। एवं ईहामती वि, एवं अवायमती वि।।
अथ का सा अवग्रहमति:? अवग्रह-मति: षड्विधा प्रज्ञप्ता, तद्यथा—क्षिप्रम् अवगृह्णाति, बहुम् अवगृह्णाति, बहुविधम् अवगृह्णाति, ध्रुवम् अवगृह्णाति, अनिश्रितम् अवगृह्णाति, असंदिग्धम् अवगृह्णाति। सा एषा अवग्रहमति:। एवम् ईहामति अपि, एवम् अवायमति अपि।
१०. वह अवग्रहमति क्या है? अवग्रहमति छह प्रकार की प्रज्ञप्त है,२३ जैसे—
१. क्षिप्र अवग्रहण करता है,
२. बहु अवग्रहण करता है,
३. बहुविध अवग्रहण करता है,
४. ध्रुव अवग्रहण करता है,
५. अनिश्रित अवग्रहण करता है,
६. असंदिग्ध अवग्रहण करता है।
वह यह अवग्रहमति है। इसी प्रकार ईहामति भी और इसी प्रकार अवायमति भी (ज्ञातव्य) है।
सूत्र १०
२३. अवग्रहमतिसम्पदा (ओग्गहमतिसंपदा)
अवग्रहमतिसम्पदा के छह प्रकार प्रज्ञप्त है—
१. क्षिप्र अवग्रहण—श्रोत्रेन्द्रिय आवरण के प्रकृष्ट क्षयोपशम की पटुता के कारण विषय को शीघ्र ग्रहण करना, जैसे—शब्द को शीघ्र ग्रहण करना। शिष्य के जिज्ञासा करने पर या परवादी के उच्चारण मात्र करने पर जो मति शीघ्रता से प्रस्तुत विषय को ग्रहण कर लेती है वह क्षिप्र अवग्रहण कहलाता है।
२. बहु अवग्रहण—श्रोत्रेन्द्रिय आवरण के प्रकृष्ट क्षयोपशम के कारण एक साथ बहुत ग्रहण करना, जैसे—तत, वितत, भेरी आदि के शब्दों को एक साथ ग्रहण करना। चूर्णिकार के अनुसार एक बार उच्चारण मात्र से पांच सौ, छह सौ, सात सौ श्लोकों को एक साथ ग्रहण करना बहु अवग्रहण कहलाता है।
३. बहुविध अवग्रहण—बहुविध का ग्रहण करना अर्थात् अनेक पदार्थों की अनेक पर्यायों को जानना, जैसे—स्वयं हाथ से लिख रहा है, उस समय दूसरे द्वारा कथित वचनों को धारण कर रहा है, वस्तुओं की गणना कर रहा है, बीच-बीच में कथा कह रहा है और अनेक प्रकार के शब्द समूहों को सुनता भी है, इन सबका युगपत् ग्रहण बहुविध अवग्रहमति है।8 तत आदि एक, दो, तीन, चार, संख्यात, असंख्यात, अनन्त प्रकारों को ग्रहण कर बहुविध शब्दों को जानता है।
विशेषावश्यकभाष्य के अनुसार शंख, भेरी आदि के एक-एक शब्द के स्निग्धत्व, मधुरत्व आदि धर्मों का एक साथ ग्रहण करना बहुविध अवग्रहण है।
४. ध्रुव अवग्रहण—चिरकाल तक विस्मृत न करना। भाष्यकार के अनुसार यह कादाचित्क नहीं होता, जैसे—पहले बहु-बहुविध आदि का ज्ञान किया, वैसे सर्वदा जानना ध्रुव अवग्रहण कहलाता है। वृत्तिकार के अनुसार एक बार पठित सूत्र को यथावत् ग्रहण कर लेना ध्रुव अवग्रहण है। इससे व्यक्ति लोक में प्रशंसा का पात्र बनता है और प्रत्युत्तर देने में समर्थ होता है।
५. अनिश्रित अवग्रहण—पुस्तक, संभाषण आदि का सहारा लिए बिना ग्रहण करना अथवा एक बार सुने हुए तथ्य को जब कभी पुन: कहना हो तब उसी प्रकार कह देने में समर्थ होना अनिश्रित अवग्रहण है। तत्त्वार्थभाष्यकार के अनुसार पूर्वगृहीत हेतु के बिना विषय का ग्रहण करना, जैसे फूल के स्निग्ध, मृदु आदि स्पर्श का पहली बार अनुभव करना अनिश्रित अवग्रहण है। विशेषावश्यकभाष्य के अनुसार बिना हेतु का सहारा लिए स्वरूप को जानना अनिश्रित अवग्रह है। तत्त्वार्थवार्तिककार के मत में क्षयोपशम की विशुद्धि होने पर पूरे वाक्य के उच्चारण के अभाव में भी उसका ज्ञान कर लेना अनिश्रित अवग्रहण है।
६. असंदिग्ध अवग्रहण—विषय को संशयरहित ग्रहण करना, जैसे—स्पर्श के आधार पर जानना कि यह स्त्री ही है। वृत्तिकार के अनुसार इस प्रकार का व्यक्ति स्वयं संदेहरहित होने से दूसरों को भी असंदिग्ध अर्थ का ज्ञान देता है।
अवग्रह की तरह ईहामति एवं अवायमति के भी छह-छह प्रकार होते हैं।
११. से किं तं धारणामती? धारणामती छव्विहा पण्णत्ता, तं जहा—बहुं धरेति, बहुविधं धरेति, पोराणं धरेति, दुद्धरं धरेति, अणिस्सियं धरेति, असंदिद्धं धरेति। से तं धारणामती। से तं मति-संपदा।।
अथ का सा धारणामति? धारणामति: षड्विधा प्रज्ञप्ता, तद्यथा—बहुं धारयति, बहुविधं धारयति, पुराणं धारयति, दुर्धरं धारयति, अनिश्रितं धारयति, असंदिग्धं धारयति। सा एषा धारणामति:। सा एषा मति-सम्पदा।
११. वह धारणामति क्या है? धारणामति छह प्रकार की प्रज्ञप्त है,२४ जैसे—
१. बहु धारण करता है,
२. बहुविध धारण करता है,
३. पुरातन को धारण करता है,
४. दुर्धर को धारण करता है,
५. अनिश्रित धारण करता है,
६. असंदिग्ध धारण करता है।
वह यह धारणामति है। यह मतिसम्पदा है।
सूत्र ११
२४. धारणामति (धारणामती)
धारणामति के छह प्रकार हैं—
१. बहुधारण—विपुलश्रुत को धारण करना।
२. बहुविधधारण—अनेक प्रकार के श्रुत पाठ का एक साथ अवधारण करना।
३. पुरातन का धारण—पूर्व पठित पाठ को यथावत् धारण करना। उस व्यक्ति की धारणा इतनी पुष्ट होती है कि जब कभी उसे पूछा जाता है तो वह जैसा है, वैसा बता देता है।
४. दुर्धरधारण—नय और भंगों द्वारा गहन होने के कारण जिसको धारण करना कठिन है, उसे भी सम्यक् रूप से धारण करना।
५. अनिश्रितधारण—बिना किसी बाह्य आलम्बन के स्वयं अवधारण करना।
६. असंदिग्धधारण—पाठ को असंदिग्ध रूप में धारण करना।
१२. से किं तं पओगसंपदा? पओग-संपदा चउव्विधा पण्णत्ता, तं जहा—आतं विदाय वादं पउंजित्ता भवति, परिसं विदाय वादं पउंजित्ता भवति, खेत्तं विदाय वादं पउंजित्ता भवति, वत्थुं विदाय वादं पउंजित्ता भवति। से तं पओगसंपदा।।
अथ का सा प्रयोगसम्पदा? प्रयोग-सम्पदा चतुर्विधा प्रज्ञप्ता, तद्यथा—आत्मानं विदित्वा वादं प्रयोक्ता भवति, परिषदं विदित्वा वादं प्रयोक्ता भवति, क्षेत्रं विदित्वा वादं प्रयोक्ता भवति, वस्तु विदित्वा वादं प्रयोक्ता भवति। सा एषा प्रयोगसम्पदा।
१२. वह प्रयोगसम्पदा क्या है?२५ प्रयोग-सम्पदा चार प्रकार की प्रज्ञप्त है, जैसे—
१. स्वयं का ज्ञान कर वाद का प्रयोग करने वाला होता है,२६
२. परिषद् का ज्ञान कर वाद का प्रयोग करने वाला होता है,२७
३. क्षेत्र का ज्ञान कर वाद का प्रयोग करने वाला होता है,२८
४. वस्तु का ज्ञान कर वाद का प्रयोग करने वाला होता है।२९
वह यह प्रयोगसम्पदा है।
सूत्र १२
२५. प्रयोगसम्पदा (पओगसंपदा)
प्रयोगसम्पदा से तात्पर्य है वादकौशल सम्पदा। वाद आदि के प्रयोजन की सिद्धि के लिए किया जाने वाला व्यापार प्रयोगसम्पदा कहलाता है।
२६. स्वयं का ज्ञान कर.....(आतं विदाय....)
प्रयोगसम्पदा का पहला प्रकार है—आत्म परिज्ञान। प्रयोग सम्पदा में कुशल आचार्य सर्वप्रथम अपने सामर्थ्य का ज्ञान करता है। जिस प्रकार किसी रोगी की चिकित्सा करते समय वैद्य पहले अपनी शक्ति और सामर्थ्य का ज्ञान करता है और वह देखता है कि अमुक रोगी की व्याधि किस औषध के प्रयोग से मिट सकती है। इसी प्रकार शास्त्रार्थ करते समय आचार्य यह देखते हैं कि मेरे पास प्रतिवादी को जीतने की शक्ति है या नहीं, यह जानकर वाद के लिए प्रस्तुत होते हैं।
२७. परिषद् का ज्ञान कर.....(परिसं विदाय.....)
प्रयोगसम्पदा का दूसरा प्रकार है—परिषद् परिज्ञान। प्रयोग-सम्पदा में कुशल आचार्य परिषद् का ज्ञान करता है, जैसे—यह बौद्धों की परिषद् है, सांख्यों की परिषद् है अथवा अन्य किसी दर्शन को माननेवाली परिषद् है? ज्ञ-परिषद् है अथवा अज्ञ-परिषद् है अथवा दुर्विदग्ध-परिषद् है? व्यवहार भाष्य में प्रस्तुत संदर्भ में पुरुष और परिषद् दोनों अर्थ उपलब्ध होते हैं। भाष्यकार के अनुसार वादप्रयोक्ता आचार्य के लिए यह ज्ञातव्य है कि पुरुष-प्रतिवादी उपासक है अथवा अन्य कोई? परिषद् बौद्धिक है, अबौद्धिक है अथवा पण्डितमानी—इन सबको जानने के बाद वाद का प्रयोग करना चाहिए।
२८. क्षेत्र का ज्ञान कर.....(खेत्तं विदाय.....)
प्रयोगसम्पदा का तीसरा प्रकार है—क्षेत्र परिज्ञान। इसमें कुशल आचार्य को क्षेत्र का परिज्ञान होना चाहिए। यह क्षेत्र माया प्रधान है या सरलता प्रधान? साधुओं से भावित है या अभावित? छोटा गांव है या महानगर? इन सब विकल्पों पर समालोचना कर वाद में प्रयुक्त होना चाहिए अन्यथा शास्त्रार्थ में पराजय का प्रसंग उपस्थित हो सकता है।
२९. वस्तु का ज्ञान कर......(वत्थुं विदाय.....)
प्रयोगसम्पदा का चौथा प्रकार है—वस्तु परिज्ञान। इसमें निपुण आचार्य को वस्तु का परिज्ञान आदि होना चाहिए। वाद के समय निर्णायक के रूप में स्वीकृत सभापति आदि मध्यस्थ है अथवा पक्षपाती? स्वभाव से भद्र है या अभद्र? वे सभापति रूप में स्वीकृत राजा, अमात्य आदि पुरुष-विशेष बहु आगमज्ञ है या अल्प आगमज्ञ—उनकी प्रकृति से परिचित होना—यह सारा विमर्श वस्तु परिज्ञान का अर्थ है।
१३. से किं तं संगहपरिण्णासम्पदा? संगहपरिण्णासम्पदा चउव्विहा पण्णत्ता, तं जहा—बहुजणपाओग्गताए वासावासासु खेत्तं पडिलेहित्ता भवति, बहुजणपाओग्गताए पाडिहारिय-पीढफलगसेज्जासंथारयं ओगेण्हित्ता भवति, कालेणं कालं समाणइत्ता भवति, अहागुरुं संपूएत्ता भवति।से तं संगहपरिण्णासम्पदा।।
अथ का सा संग्रहपरिज्ञा सम्पदा? संग्रहपरिज्ञासम्पदा चतुर्विधा प्रज्ञप्ता, तद्यथा—बहुजनप्रायोग्यतया वर्षावासेषु क्षेत्रं प्रतिलेखयिता भवति, बहुजनप्रायोग्यतया प्रातिहारिकपीठ-फलकशय्यासंस्तारकम् अवग्रहीता भवति। काले कालं समानेता भवति, यथागुरु संपूजयिता भवति। सा एषा संग्रहपरिज्ञासम्पदा।
१३. वह संग्रहपरिज्ञासम्पदा क्या है?३०
संग्रहपरिज्ञासम्पदा चार प्रकार की प्रज्ञप्त है, जैसे—
१. वर्षावास में बहुत से व्यक्तियों के योग्य क्षेत्र का प्रतिलेखन करने वाला होता है,३१
२. बहुत से व्यक्तियों के योग्य प्रातिहारिक पीठ, फलक, शय्या, संस्तारक का अवग्रहण करने वाला होता है,३२
३. करणीय कार्य को समय पर संपादित करने वाला होता है,३३
४. यथागुरु (जो जो बड़े हैं उनकी) पूजा करने वाला होता है।३४
वह यह संग्रहपरिज्ञासम्पदा है।
सूत्र १३
३०. संग्रहपरिज्ञासम्पदा (संगहपरिण्णासंपदा)
संग्रहपरिज्ञासम्पदा का अर्थ है—संघ व्यवस्था में निपुणता। ठाणं में आचार्य और उपाध्याय के लिए सात संग्रह-स्थानों का उल्लेख मिलता है—
१. गण में आज्ञा और धारणा का सम्यक् प्रयोग करें।
२. बड़े-छोटे के क्रम से कृतिकर्म का सम्यक् प्रयोग करें।
३. जिन-जिन सूत्र पर्यवजातों को धारण किया, उनकी उचित समय पर वाचना दें।
४. ग्लान एवं शैक्ष की यथोचित सेवा हेतु जागरूक रहें।
५. गण को पूछकर अन्य प्रदेशों में विहार करें, पूछे बिना विहार न करें।
६. अनुपलब्ध उपकरणों को यथाविधि उपलब्ध करवाएं।
७. गण में प्राप्त उपकरणों का सम्यक् संरक्षण व संगोपन करें। विधि का अतिक्रमण करके संरक्षण और संगोपन न करें।
३१. वर्षावास में बहुत से व्यक्तियों के योग्य क्षेत्र का प्रतिलेखन.....(बहुजणपाओग्गताए वासावासासु खेत्तं पडिलेहित्ता.....)
आचार्य के प्रशासन कौशल का पहला सूत्र है—वर्षावास के उपयुक्त क्षेत्र का चयन करना। भाष्य में 'बहुजनप्रायोग्य क्षेत्र' का अर्थ करते हुए दो विकल्प प्रस्तुत किए गए हैं—
• आचार्य वर्षावास के लिए ऐसे क्षेत्र का चयन करे जो विस्तीर्ण हो और समूचे संघ के लिए उपयुक्त हो।
• जो क्षेत्र बाल, दुर्बल, ग्लान, तपस्वी, प्राघुर्णक आदि के लिए उपयुक्त हो, ऐसे क्षेत्र की प्रत्युप्रेक्षा न करने से योगवाही और अयोगवाही साधुओं का संग्रह नहीं हो सकता और वे दूसरे गच्छ में भी जा सकते हैं।
चूर्णिकार के अनुसार क्षेत्र प्रतिलेखना के समय बालादि के अतिरिक्त आचार्य योगवाही और अयोगवाही मुनियों की अपेक्षाओं का भी ध्यान रखते हैं। वृत्तिकार के अनुसार वर्षावास योग्य क्षेत्र उपयुक्त स्थण्डिल आदि गुणों से भी युक्त होना चाहिए।
३२. प्रातिहारिक पीठ, फलक, शय्या, संस्तारक..... (पाडिहारियपीढफलगसेज्जासंथारयं.....)
आचार्य के प्रशासन कौशल का दूसरा सूत्र है—पीठ, फलक आदि की उपलब्धि कराना। भाष्यकार के अनुसार वर्षाकाल में मुनि अन्यत्र विहार नहीं करते तथा उस समय वस्त्र आदि भी नहीं लेते। वर्षाकाल में पीठ, फलक के बिना संस्तारक आदि मैले हो जाते हैं तथा भूमि की शीतलता से कुन्थु आदि जीवों की भी उत्पत्ति होती है। अत: आचार्य वर्षाकाल में पीठ, फलक आदि की उचित व्यवस्था करें।
३३. कार्य को समय पर सम्पादित करनेवाला (कालेणं कालं समाणइत्ता.....)
आचार्य के प्रशासन कौशल का तीसरा सूत्र है—करणीय कार्य को समय पर सम्पादित करना। व्यवहार भाष्य में इसे स्पष्ट करते हुए बताया है कि आचार्य को यथासमय स्वाध्याय, उपकरणों की प्रत्युप्रेक्षा, उपधि का संग्रह तथा भिक्षा आदि की व्यवस्था करनी चाहिए। जीतकल्प भाष्य के अनुसार स्वाध्याय, प्रतिलेखना, उपधि का उत्पादन तथा भिक्षाचर्या आदि क्रियाएं जिस काल में करनी चाहिए, उन्हें उसी काल में करना काल समानयन है। वृत्तिकार के अनुसार प्रत्येक अनुष्ठान को यथासमय करने वाला काल का सम्मान करता है।
३४. बड़ों की पूजा करने वाला (अहागुरुं संपूएत्ता.....)
आचार्य के प्रशासन का चौथा सूत्र है—बड़ों का सम्मान रखना। चूर्णि में गुरु के तीन प्रकार बतलाए गए हैं
१. प्रव्रज्या देने वाला
२. अध्यापन करने वाला
३. दीक्षा पर्याय में ज्येष्ठ मुनि।
संपूजना की सामान्य विधि यह है—बड़ों के आने पर खड़ा होना, उनके दण्ड (यष्टि) को ग्रहण करना, उनके योग्य आहार का संपादन करना, विहार आदि में उनके उपकरणों का भार वहन करना तथा उनकी विश्रामणा—पैर दबाना आदि वैयावृत्त्य करना।
संग्रहपरिज्ञासम्पदा के इन चार प्रकारों का आचार्य स्वयं यथोचित रूप में सम्पादन करते हैैं और शिष्यों से भी करवाते हैं।
आयरियस्स निरिणत्त-पदं
१४. आयरिओ अंतेवासिं इमाए चउव्विधाए विणयपडिवत्तीए विणएत्ता निरिणत्तं गच्छति, तं जहा—आयारविणएणं, सुयविणएणं, विक्खेवणाविणएणं, दोसनिग्घायणाविणएणं।।
आचार्यस्य निर्ॠणत्व-पदम्
आचार्य: अन्तेवासिनम् अनया चतुर्विधया विनयप्रतिपत्या विनयिता निर्ॠणत्वं गच्छति, तद्यथा—आचारविनयेन, श्रुतविनयेन, विक्षेपणाविनयेन, दोषनिर्घातनाविनयेन।
आचार्य का निर्ॠणत्व-पद
१४. शिष्य को यह चार प्रकार की विनय-प्रतिपत्ति सिखाने वाला आचार्य ॠणमुक्त हो जाता है, जैसे—
१. आचारविनय,
२. श्रुतविनय,
३. विक्षेपणाविनय,
४. दोषनिर्घातनाविनय।
१५. से किं तं आयारविणए? आयार-विणए चउव्विहे पण्णत्ते, तं जहा—संजमसामायारी यावि भवति, तवसामायारी यावि भवति, गणसामायारी यावि भवति, एगल्लविहारसामायारी यावि भवति। से तं आयारविणए।।
अथ क: स: आचारविनय:? आचार-विनय: चतुर्विध: प्रज्ञप्त:, तद्यथा—संयमसामाचारी चापि भवति, तप:सामाचारी चापि भवति, गणसामाचारी चापि भवति, एकलविहारसामाचारी चापि भवति। स एष: आचारविनय:।
१५. वह आचारविनय क्या है? आचारविनय चार प्रकार का प्रज्ञप्त है, जैसे—
१. संयमसामाचारी वाला होता है,३५
२. तपसामाचारी वाला होता है,३६
३. गणसामाचारी वाला होता है,३७
४. एकलविहारसामाचारी वाला होता है।३८
वह यह आचारविनय है।
सूत्र १५
३५. संयमसामाचारी..... (संजमसामायारी....)
भाष्यकार के अनुसार संयमसामाचारी का तात्पर्य है पृथ्वी आदि छह कायों का घट्टन, परितापन तथा उद्रवण का नियमत: परिहार करना। आचार्य स्वयं संयम का आचरण करता है, दूसरों से संयम का आचरण कराता है, संयम में विषण्ण होने वाले को स्थिर करता है तथा उद्यमशील का उपबृंहण करता है। यह आचारविनय का प्रथम घटक तत्त्व है।
३६. तपसामाचारी.....(तवसामायारी.....)
बारह प्रकार का तप आचार्य स्वयं करते हैं तथा दूसरों को भी उसमें योजित करते हैं। पाक्षिक तथा पौषध के दिनों में स्वयं तपस्या करते हैं तथा दूसरों से कराते हैं। भिक्षाचर्या में स्वयं नियोजित होते हैं और दूसरों को नियोजित करते हैं। यह आचारविनय का द्वितीय घटक तत्त्व है।
३७. गणसामाचारी.....(गणसामायारी.....)
आचार्य प्रतिलेखना आदि की व्यवस्था के प्रति जागरूक रहते हैं। शैक्ष, दुर्बल, ग्लान के वैयावृत्त्यसंबंधी कार्यों में अपने दायित्व का पालन करते हैं। सेवा करने वालों को प्रोत्साहित करते हैं। अपेक्षा होने पर स्वयं भी सेवा आदि कार्य के लिए तत्पर रहते हैं। यह आचारविनय का तृतीय घटक तत्त्व है।
३८. एकलविहारसामाचारी....(एगल्लविहारसामायारी.....)
प्राचीन काल में उद्यतविहारी मुनियों के लिए अनेक प्रकार की प्रतिमाओं का उल्लेख मिलता है। नव पूर्व तक की सम्पदा से संपन्न तथा वज्रॠषभनाराचयुक्त मुनि जिनकल्प, यथालंदक, परिहारविशुद्धि, एकलविहार आदि विशिष्ट अभिग्रहों को स्वीकार करते थे।
वह आचार्य आचारविनय के द्वारा अपने आपको उॠण करता है, जो गण के लिए विविध सम्पाद्य कार्यों का संपादन करके अपने स्थान पर योग्य व्यक्ति को स्थापित कर तप, सत्त्व आदि विविध तुलाओं से अपने आपको तोलकर एकाकी विहार प्रतिमा को स्वीकार करता है तथा अपने गण में होने वाले विशिष्ट गीतार्थ एवं संहननसम्पन्न शिष्यों को इस प्रतिमा में योजित करता है। यह आचारविनय का चतुर्थ घटक तत्त्व है।
१६. से किं तं सुतविणए? सुतविणए चउव्विहे पण्णत्ते, तं जहा—सुतं वाएति, अत्थं वाएति, हियं वाएति, निस्सेसं वाएति। से तं सुतविणए।।
अथ क: स: श्रुतविनय:? श्रुतविनय: चतुर्विध: प्रज्ञप्त:, तद्यथा— श्रुतं वाचयति, अर्थं वाचयति, हितं वाचयति, निश्शेषं वाचयति। स एष: श्रुतविनय:।
१६. वह श्रुतविनय क्या है? श्रुतविनय चार प्रकार का प्रज्ञप्त है, जैसे—
१. श्रुत (सूत्र) की वाचना देता है,३९
२. अर्थ की वाचना देता है,४०
३. हित की वाचना देता है,४१
४. समग्रता से वाचना देता है।४२
वह यह श्रुतविनय है।
सूत्र १६
३९. सूत्र की वाचना देता है (सुतं वाएति)
आचार्य शिष्य-समुदाय को श्रुत विनय सिखाकर अपने ॠण से उॠण होता है। उसका पहला उपाय है सूत्र की वाचना देना। आचार्य स्वयं सूत्र का अध्ययन करते हैं और आचारवान शिष्यों को सूत्र की वाचना देते हैं। भाष्यकार के अनुसार आचार्य उपयुक्त होकर शिष्य को सूत्र ग्रहण करवाते हैं।
४०. अर्थ की वाचना देता है (अत्थं वाएति)
आचार्य के लिए ॠण से उॠण होने का दूसरा उपाय है शिष्यों को अर्थ की वाचना देना। प्रयत्नपूर्वक शिष्य को सूत्र का अर्थ बताना अर्थविनय है। आचार्य शिष्य को अर्थ की वाचना देते हैं, अर्थ का श्रवण और ग्रहण करवाते हैं।
४१. हित की वाचना देता है (हियं वाएति)
आचार्य के लिए ॠण से उॠण होने का तीसरा उपाय है हित की वाचना देना। परिणामक शिष्यों को यथोचित सूत्र और अर्थ की वाचना देना हित वाचना है। चूर्णि में यह स्पष्ट किया गया है कि परिणामक शिष्य को वाचना देने से इहलोक और परलोक में हित होता है। अपरिणामी और अतिपरिणामी को वाचना देने से उभयलोक में अहित होता है।
४२. समग्रता से वाचना देता है (निस्सेसं वाएति)
आचार्य के लिए ॠण से उॠण होने का चौथा उपाय है शिष्य को सूत्रार्थ का समग्रता से बोध कराना। भाष्यकार के अनुसार नि:शेष अर्थात् सम्पूर्ण रूप से जब तक वाचना समाप्त नहीं होती तब तक सूत्र और अर्थ की वाचना देना नि:शेष वाचना विनय है। आचार्य योग्य शिष्य को नय, निक्षेप आदि के द्वारा सूत्रार्थ का समग्रता से बोध कराते हैं।
१७. से किं तं विक्खेवणाविणए? विक्खेवणाविणए चउव्विहे पण्णत्ते, तं जहा— अदिट्ठं दिट्ठपुव्वगताए विणएत्ता भवति, दिट्ठपुव्वगं साहम्मियत्ताए विणएत्ता भवति, चुयं धम्माओ धम्मे ठावइत्ता भवति, तस्सेव धम्मस्स हियाए सुहाए खमाए निस्सेसाए अणुगामियत्ताए अब्भुट्ठेत्ता भवति। से तं विक्खेवणाविणए।।
अथ क: स: विक्षेपणाविनय:? विक्षेपणाविनय: चतुर्विध: प्रज्ञप्त:, तद्यथा— अदृष्टं दृष्टपूर्वकतया विनयिता भवति, दृष्टपूर्वकं साधर्मिकतया विनयिता भवति, च्युतं धर्मात् धर्मे स्थापयिता भवति, तस्यैव धर्मस्य हिताय सुखाय क्षमाय नि:श्रेयसाय आनुगामिकतायै अभ्युत्थाता भवति। स एष: विक्षेपणाविनय:।
१७. वह विक्षेपणाविनय क्या है? विक्षेपणाविनय चार प्रकार का प्रज्ञप्त है,४३जैसे—
१. अदृष्टधर्मा को दृष्टधर्मता में शिक्षित करने वाला होता है,४४
२. दृष्टधर्मा को साधर्मिकता में शिक्षित करने वाला होता है,४५
३. धर्म से च्युत व्यक्ति को धर्म में स्थापित करने वाला होता है,४६
४. उसी धर्म के हित, सुख, क्षम, निश्रेयस् और आनुगामिता में अभ्युत्थित करने वाला होता है।४७
वह यह विक्षेपणाविनय है।
सूत्र १७
४३. विक्षेपणाविनय (विक्खेवणाविणए)
विविध प्रकार के उपायों के द्वारा किसी को परसमय से स्वसमय में स्थापित करना, मिथ्यादर्शन से सम्यक् दर्शन की ओर प्रेरित करना विक्षेपणाविनय है। आचार्य अपने शिष्य-समुदाय को विक्षेपणाविनय सिखाकर ॠण से उॠण होते हैं।
४४. अदृष्टधर्मा को दृष्टधर्मता में.....(अदिट्ठं दिट्ठ-पुव्वगताए.....)
प्रस्तुत संदर्भ में अदृष्ट का अर्थ है—वह व्यक्ति, जिसने अभी तक सम्यक्त्व प्राप्त नहीं किया और दृष्टपूर्वक का अर्थ है श्रावक। पिता, भाई आदि ज्ञातिजन अथवा अन्य किसी ऐसे व्यक्ति को जिसे अभी तक सम्यक् दर्शन प्राप्त नहीं है, उसे विविध प्रेरणाओं के द्वारा सम्यक् दर्शन की प्राप्ति करवाना विक्षेपणाविनय का प्रथम प्रकार है।
४५. दृष्टधर्मा का साधर्मिकता में.......(दिट्ठपुव्वगं साहम्मियत्ताए.......)
जिन्होंने धर्म को सुना है, सम्यक् तत्त्व प्राप्त किया है, उनको समानधर्मा—साधर्मिक बनाना विक्षेपणाविनय का दूसरा प्रकार है।
४६. धर्म से च्युत व्यक्ति का धर्म में (चुयं धम्माओ धम्मे.....)
धर्म का अर्थ है—स्वभाव। उसके मुख्यत: दो प्रकार होते हैं—चारित्र धर्म और दर्शन धर्म। मोह के उदय से कदाचित् कोई धर्म से च्युत हो गया हो, शिथिलाचारी अथवा मिथ्यात्वी हो गया हो, उसे पुन: उद्यत विहार एवं सम्यक् दर्शन में स्थापित करना विक्षपेणाविनय का तीसरा प्रकार है।
४७. उसी धर्म के.....(तस्सेव धम्मस्स.....)
चारित्र धर्म की हित वृद्धि के लिए अभ्युद्यत रहना, अनेषणीय वस्तु का ग्रहण नहीं करना, ग्रहण करते हुए को रोकना, इहलोक और परलोक में जो हित, शुभ/सुख, क्षेम, नि:श्रेयस, मोक्ष और आनुगमिक हो, उसके लिए उद्यत रहना विक्षेपणाविनय का चौथा प्रकार हैं।
शब्द विमर्श
१. शुभ/सुख—जिससे परलोक में शुभ अथवा सुख हो।
२. क्षेम—दोनों लोकों के प्रयोजन को सिद्ध करने में समर्थ हो।
३. नि:श्रेयस्—निश्चित कल्याणकारी।
५. आनुगामिक—जो मोक्ष का अनुगमन कराए।
१८. से किं तं दोसनिग्घायणाविणए? दोसनिग्घायणाविणए चउव्विहे पण्णत्ते, तं जहा— कुद्धस्स कोहं विणएत्ता भवति, दुट्ठस्स दोसं णिगिण्हित्ता भवति, कंखियस्स कंखं छिंदित्ता भवति, आया सुप्पणिहिते यावि भवति। से तं दोसनिग्घायणाविणए।।
अथ क: स: दोषनिर्घातनाविनय:? दोषनिर्घातनाविनय: चतुर्विध: प्रज्ञप्त:, तद्यथा— क्रुद्धस्य क्रोधं विनयिता भवति, दुष्टस्य दोषं निगृहीता भवति, कांक्षितस्य कांक्षां छेत्ता भवति, आत्मा सुप्रणिहितश्चापि भवति। स एष: दोषनिर्घातनाविनय:।
१८. वह दोषनिर्घातनाविनय क्या है?४८
दोषनिर्घातनाविनय चार प्रकार का प्रज्ञप्त है, जैसे—
१. क्रुद्ध व्यक्ति के क्रोध को दूर करने वाला होता है।४९
२. दुष्ट व्यक्ति के दोष का निग्रह करने वाला होता है,५०
३. कांक्षित (कांक्षा रखने वाले) व्यक्ति की कांक्षा का छेदन करने वाला होता है,५१
४. स्वयं सुप्रणिधान युक्त होता है।५२
वह यह दोषनिर्घातनाविनय है।
सूत्र १८
४८. दोषनिर्घातना विनय (दोसनिग्घायणाविणए)
कषाय अथवा आठ कर्म-प्रकृतियों का बंध दोष है। इनका नियत और निश्चित विनाश दोषनिर्घातना विनय है।
४९. क्रुद्ध व्यक्ति के क्रोध को दूर करने वाला (कुद्धस्स कोहं विणएत्ता.....)
जैसे शीतगृह—जलयन्त्रगृह दाह का अपनयन करता है, वञ्जुल वृक्ष सर्प के विष को दूर करता है, वैसे ही रुष्ट व्यक्ति के क्रोध का विनयन या उपशमन दोषनिर्घातना विनय का प्रथम भेद है। वृत्तिकार के अनुसार किसी निमित्त से किसी के क्रोध की उदीरणा हो गई हो उसे मृदुवचन आदि के द्वारा समझाना, क्रोधोपशमन के लिए प्रेरित करना एवं क्षमा का प्रशिक्षण प्रदान करना क्रोधोपनयन विनय है।
५०. दुष्ट व्यक्ति के दोष का निग्रह करने वाला (दुट्ठस्स दोसं निगिण्हित्ता.....)
जो क्रोध, मान, माया, लोभ, विषय आदि के कारण तथा स्वभाव से दुष्ट है, उसके दोष का विनयन करना, ध्वंस या नाश करना दोषनिर्घातनाविनय का दूसरा भेद है। सभी व्याख्याकारों ने दोष के अंतर्गत क्रोध, मान, माया, लोभ एवं प्रकृति दुष्टता का ग्रहण किया है, किन्तु विचार करने पर ऐसा प्रतीत होता है कि प्रस्तुत संदर्भ में दोष के अंतर्गत सम्पूर्ण कषाय का ग्रहण करना समीचीन नहीं है।
५१. कांक्षित की कांक्षा का छेदन करने वाला....(कंखियस्स कंखं छिंदित्ता.....)
कदाचित् किसी शिष्य के कांक्षा-मोह की उदीरणा हो जाती है, वह चरक, बौद्ध, परिव्राजक आदि अन्य मतों के प्रति आकृष्ट हो जाता है अथवा रस की आसक्ति के कारण उसके मन में संखडि एवं विशिष्ट भक्तपान के प्रति कांक्षा का उदय हो जाता है, उस समय उसे विविध प्रकार के हेतुओं, दृष्टान्तों एवं उपपत्तियों के द्वारा समझाकर उसकी उस कांक्षा का विनयन—अपनयन करना, छेदन करना दोषनिर्घातना विनय का तीसरा भेद है।
५२. स्वयं सुप्रणिधानयुक्त होता है (आया सुप्पणिहिते.....)
सुप्रणिधान का अर्थ है श्रेष्ठ परिणामधारा। जो क्रोध, दोष और कांक्षा में वर्तन नहीं करता, वह सुप्रणिहित आत्मा कहलाता है। आचार्य से शिष्य उपगृहीत—अनुगृहीत होते हैं। यह दोषनिर्घातनाविनय का चौथा भेद है।
अंतेवासिस्स विणयपडिवत्ति-पदं
१९. तस्सेवं गुणजातीयस्स अंते-वासिस्स इमा चउव्विहा विणय-पडिवत्ती भवति, तं जहा— उवगरण-उप्पायणया, साहिल्लया, वण्ण-संजलणता, भारपच्चोरुहणता।।
अन्तेवासिन: विनयप्रतिपत्ति-पदम्
तस्यैवं गुणजातीयस्य अन्तेवासिन: इमा चतुर्विधा विनयप्रतिपत्ति: भवति, तद्यथा— उपकरणोत्पादनम्, साहाय्यम्, वर्णसंज्वलनम्, भारप्रत्यवरोहणम्।
शिष्य का विनयप्रतिपत्ति-पद
१९. उस गुणयुक्त शिष्य५३ की यह चार प्रकार की विनयप्रतिपत्ति होती है, जैसे—
१. उपकरणउत्पादनता,
२. सहायता,
३. वर्णसंज्वलनता,
४. भारप्रत्यवरोहणता।
सूत्र १९
५३. शिष्य (अंतेवासी)
जो आचार्य के समीप रहता है, वह अंतेवासी कहलाता है। बौद्ध साहित्य में अन्तेवासी को 'सद्धिं विहारी'—आचार्य के साथ विहार करने वाला, रहने वाला, कहा गया है। ववहारो में चार प्रकार के अंतेवासी बतलाए गए हैं—
१. कुछ मुनि प्रव्रज्या अंतेवासी होते हैं। वे केवल सामायिक चारित्र की दृष्टि से आचार्य के पास रहते हैं किंतु उपस्थापना अंतेवासी नहीं होते।
२. कुछ मुनि उपस्थापना अंतेवासी होते हैं। वे केवल महाव्रत आरोपण की दृष्टि से आचार्य के पास रहते हैं किन्तु प्रव्रज्या अंतेवासी नहीं होते।
३. कुछ मुनि प्रव्रज्या अंतेवासी भी होते हैं और उपस्थापना अंतेवासी भी होते हैं।
४. कुछ मुनि न प्रव्रज्या अंतेवासी होते हैं और न उपस्थापना अंतेवासी होते हैं, केवल धर्मांतेवासी होते हैं। वे धर्मश्रवण के लिए आचार्य के पास रहते हैं।
अंतेवासी के अन्य चार प्रकार भी प्रज्ञप्त हैं—
१. कुछ मुनि उद्देशना अंतेवासी होते हैं, वाचना अंतेवासी नहीं।
२. कुछ मुनि वाचना अंतेवासी होते हैं, उद्देशना अंतेवासी नहीं।
३. कुछ मुनि वाचना अंतेवासी भी होते हैं और उद्देशना अंतेवासी भी होते हैं।
४. कुछ मुनि न वाचना अंतेवासी होते हैं और न उद्देशना अन्तेवासी।
२०. से किं तं उवगरणउप्पायणया? उवगरणउप्पायणया चउव्विहा पण्णत्ता, तं जहा— अणुप्पण्णाइं उवगरणाइं उप्पाएत्ता भवति, पोराणाइं उवगरणाइं सारक्खित्ता भवति संगोवित्ता भवति, परित्तं जाणित्ता पच्चुद्धरित्ता भवति, अहाविधिं संविभइत्ता भवति। से तं उवगरणउप्पायणया।।
अथ किं तद् उपकरणोत्पादनम्? उपकरणोत्पादनम् चतुर्विधं प्रज्ञप्तम्, तद्यथा— अनुत्पन्नानि उपकरणानि उत्पादयिता भवति, पुराणानि उपकरणानि संरक्षयिता भवति संगोपयिता भवति, परित्तं ज्ञात्वा प्रत्युद्धर्ता भवति, यथाविधि संविभक्ता भवति। तद् एतद् उपकरणोत्पादनम्।
२०. वह उपकरण-उत्पादनता क्या है? उपकरण-उत्पादनता चार प्रकार की प्रज्ञप्त है, जैसे—
१. अनुत्पन्न उपकरणों को उत्पन्न करने वाला होता है,५४
२. पुराने उपकरणों का संरक्षण और संगोपन करने वाला होता है,५५
३. अल्प उपधिवाला जानकर उसकी पूर्ति करने वाला होता है,५६
४. उपकरणों का यथाविधि संविभाग करने वाला होता है।५७
वह यह उपकरण-उत्पादनता है।
सूत्र २०
५४. अनुत्पन्न उपकरणों को उत्पन्न करने वाला..... (अणुप्पण्णाइं उवगरणाइं उप्पाएत्ता.....)
शिष्य की विनय प्रतिपत्ति का प्रथम घटक तत्त्व है—उपकरण उत्पादनता—अनुत्पन्न उपकरणों को उत्पन्न करना। जो शीत, आतप आदि में विषादग्रस्त संयमी को स्थिर करते हैं, वे उपकरण कहलाते हैं। विशिष्ट गुणसंपन्न शिष्य गच्छ के लिए उपयोगी उपकरणों की गवेषणा, ग्रहण एवं संविभाग के द्वारा इस विनयप्रतिपत्ति का संपादन करता है। वह उन उपकरणों की प्राप्ति के लिए प्रयत्नशील रहता है। यदि आचार्य स्वयं उपकरणों का उत्पादन करता है तो सूत्र की वाचना नहीं दे सकते।
५५. पुराने उपकरणों का संरक्षण.....(पोराणाइं उवगरणाइं सारक्खित्ता.....)
उपकरण उत्पादनता का दूसरा घटक तत्त्व है—पहले से संगृहीत उपकरणों का संरक्षण और संगोपन करना। यहां संरक्षण से तात्पर्य है वस्त्र, पात्र आदि का उचित काल में उपयोग, जैसे—जो वस्त्र सीने योग्य हैं, उन्हें विधिपूर्वक सिलवाना तथा विधिपूर्वक उनके प्रावरण की व्यवस्था करना। प्रस्तुत संदर्भ में संगोपन से तात्पर्य है वर्षा ॠतु आदि काल को ध्यान मेें रखकर वर्षात्राण आदि का संगोपन करना, जिससे शैक्ष आदि उनका दुरुपयोग न कर सकें।
५६. अल्प उपधि वाला जानकर उसकी पूर्ति करने वाला (परित्तं जाणित्ता पच्चुद्धरित्ता.....)
उपकरण उत्पादनता का तीसरा घटक तत्त्व है—उपकरणों की अल्पता का अभाव जानकर उनका प्रत्युद्धार करना। अपने गण के अथवा अन्य गण से आगत साधुओं के पास उपकरण अल्प हों अथवा उचित उपकरण न हों तो उनकी यथायोग्य पूर्ति करना प्रत्युद्धार करना कहलाता है।
५७. यथाविधि संविभाग करने वाला (अहाविधिं संविभइत्ता......)
उपकरण उत्पादनता का चौथा घटक तत्त्व है—उपकरणों का यथाविधि संविभाग करना। यहां यथाविधि का अर्थ है—रत्नाधिक मुनियों के क्रम से जिसके लिए जो उपकरण योग्य हों, उन्हें उनको प्रदान करना।
२१. से किं तं साहिल्लया? साहिल्लया चउव्विहा पण्णत्ता, तं जहा— अणुलोमवइसहिते यावि भवति, अणुलोमकायकिरियता, पडिरूवकायसंफासणया, सव्वत्थेसु अपडिलोमया।। से तं साहिल्लया।।
अथ किं तद् साहाय्यम्? साहाय्यं चतुर्विधं प्रज्ञप्तम्, तद्यथा— अनुलोमवाक्सहित: चापि भवति, अनुलोमकायक्रिया, प्रतिरूपकायसंस्पर्शनम्, सर्वार्थेषु अप्रतिलोमता। तद् एतद् साहाय्यम्।
२१. वह सहायता क्या है? सहायता चार प्रकार की प्रज्ञप्त है, जैसे—
१. अनुकूल वचन से युक्त होता है,५८
२. अनुकूल कायिक चेष्टा करने वाला होता है,५९
३. प्रतिरूपकायसंस्पर्शन,६०
४. सर्वार्थ-अप्रतिलोमता।६१
वह यह सहायता है।
सूत्र २१
५८. अनुकूल वचन से युक्त...... (अणुलोमवइसहिते.....)
सहायता विनय को व्यवहार भाष्य में प्रतिरूप विनय के एक प्रकार के रूप में व्याख्यायित किया गया है। इसका पहला प्रकार है—गुरु के अनुकूल वचन बोलना। गुरु शिष्य को किसी कार्य का निर्देश देते हैं। गुरु के अनुकूल वचन बोलने वाला शिष्य उस समय स्वीकृतिसूचक 'तहत्' शब्द का उच्चारण करता है और प्रसन्नता से गुरु के उस निर्देश का अभिनन्दन करता है।
गुरु शिष्य को किसी कार्य हेतु प्रेरित करते हैं। संभव है वह कार्य उसके मनोनुकूल हो या न हो, फिर भी विनीत शिष्य का कर्त्तव्य है कि वह गुरुवचन के अनुकूल वर्तन करने का प्रयत्न करे। गुरु जो कुछ कहते हैं, उस कार्य को संपादित करने के लिए शिष्य को शीघ्र ही उस दिशा में प्रयत्नशील होना चाहिए। स्वच्छन्दतापूर्वक किसी भी कार्य को करना न इस लोक में श्रेयस्कर है और न परलोक में।
भाष्यकार के अनुसार कोई मुनि गुरु के निर्देश के पालन का आदेश देता है उसके भी उस आदेश का सूत्रोक्त विधि से पालन करना गुरुवाक्यानुलोमता विनय है। प्रस्तुत सूत्र में इसे 'अनुलोमवचनसहितत्व' कहा गया है।
५९. अनुकूल कायिक चेष्टा करनेवाला (अणुलोम-कायकिरियता)
सहायताविनय का दूसरा प्रकार है—अनुलोमकायक्रिया। व्यवहार भाष्य में इसे प्रतिरूपकायक्रिया विनय के रूप में प्रज्ञप्त किया गया है। गुरु मार्ग में विहरण करते हैं, वाचना देते हैं अथवा शारीरिक अक्षमता के कारण निरन्तर बैठे रहते हैं। इससे वे क्लांत—श्रांत हो जाते हैं। उनकी क्लान्ति मिटाने के लिए शिष्य उनका सिर से प्रारम्भ कर पैर तक मर्दन करता है। यह मर्दन या विश्रामणा प्रतिरूपकायक्रिया विनय है। पैर से प्रारम्भ कर सिर तक चांपना अविनय है। अथवा गुरु जिस अंग से प्रारम्भ करने का निर्देश दे, उसी से विश्रामणा प्रारम्भ करे। आज्ञापूर्वक होने से यह अविनय नहीं है।
६०. प्रतिरूपकायसंस्पर्शन (पडिरूवकायसंफासणया)
सहायता विनय का तीसरा प्रकार है—प्रतिरूपकाय संस्पर्शन। व्यवहार भाष्य में इसे संस्पर्शन विनय की संज्ञा से अभिहित किया गया है। चूर्णिकार और वृत्तिकार के अनुसार गुरु को जैसे, जितनी विश्रामणा की जरूरत हो, शिष्य उस कार्य को वैसे ही संपादित करे, यह शिष्य का प्रतिरूपकायसंस्पर्शन विनय है। भाष्यकार के अनुसार गुरु की विश्रामणा मृदुता से करे। वे जितना सहन कर सकें, उस प्रकार से करे। एक आसन में लम्बे समय तक बैठे रहने से वात, पित्त और कफ संक्षुब्ध हो जाते हैं। विश्रामणा से वे पुन: अपने स्थान पर आ जाते हैं। इससे मार्ग विहरण करने से तथा वाचना आदि देने से होनेवाली थकान दूर हो जाती है, शरीर सुदृढ़ होता है, बल बढ़ता है तथा अर्श आदि रोग नहीं होते।
६१. सर्वार्थ अप्रतिलोमता (सव्वत्थेसु अपडिलोमया)
सहायताविनय का चौथा प्रकार है—सर्वार्थ अप्रतिलोमता। व्यवहार भाष्य में इसे सर्वानुलोमता के नाम से व्याख्यायित किया गया है।
चूर्णिकार एवं वृत्तिकार के अनुसार गुरु के द्वारा उचित और अनुचित वचन कहे जाने पर शिष्य उसे स्वीकार करे, यह सर्वार्थ-प्रतिलोमताविनय है। व्यवहार भाष्य में इसे दृष्टान्त के द्वारा समझाया गया है—'मैंने आज श्वेत वर्ण युक्त चार दांत वाला हाथी देखा है'—गुरु के द्वारा इस प्रकार के लोकव्यवहार विरुद्ध प्रतिलोम वचन कहे जाने पर भी शिष्य कहे—हां, हां (आपने देखा है)। ऐसा कहनेवाला शिष्य सर्वत्र अनुलोमताविनय का प्रयोग करता है। यदि उस विषय में कुछ पूछना हो तो गुरु से एकान्त में पूछे।
गुरु शिष्य को यदि कहे—'वत्स! वह सर्प कितने अंगुल परिमाण का है? उसकी कितनी दाढ़ाएं हैं? उसकी पीठ पर कितने मंडल है? इन सबको गिनकर बताओ। अपनी अंगुलियों के अग्रभाग से व्याघ्र को व्यथित करो, इस कूप को लांघ जाओ। इस प्रकार गुरु के द्वारा प्राणापहारी वचन कहे जाने पर भी शिष्य उन आज्ञाओं को 'तहत्' कहकर सहर्ष स्वीकार करे।
२२. से किं तं वण्णसंजलणता? वण्णसंजलणता चउव्विहा पण्णत्ता, तं जहा— आहातच्चाणं वण्णवाई भवति, अवण्णवातिं पडिहणित्ता भवति, वण्णवातिं अणुवूहइत्ता भवति, आया वुड्ढसेवी यावि भवति। से तं वण्णसंजलणता।।
अथ किं तद् वर्णसंज्वलनम्? वर्णसंज्वलनं चतुर्विधं प्रज्ञप्तम्, तद्यथा— यथातथ्यानां वर्णवादी भवति, अवर्णवादिनं प्रतिहन्ता भवति, वर्णवादिनम् अनुबृंहयिता भवति, आत्मा वृद्धसेवी चापि भवति। तद् एतद् वर्णसंज्वलनम्।
२२. वह वर्णसंज्वलनता क्या है?६२ वर्ण संज्वलनता चार प्रकार की प्रज्ञप्त है, जैसे—
१. यथातथ्य वर्णवादी होता है,
२. अवर्णवाद का प्रतिहनन करने वाला होता है,
३. वर्णवादी का अनुबृंहण करने वाला होता है,
४. स्वयं वृद्धों की सेवा करने वाला होता है।
वह यह वर्णसंज्वलनता है।
सूत्र २२
६२. वर्णसंज्वलनता (वण्णसंजलणता)
अंतेवासी की विनय प्रतिपत्ति का तीसरा प्रकार है—वर्ण-संज्वलनता। दसवेआलियं की चूर्णि में वर्ण का अर्थ किया है—लोकव्यापी यश और वृत्ति में इसका अर्थ किया है—एक दिग्व्यापी प्रशंसा। उत्तराध्ययन की बृहद्वृत्ति के अनुसार वर्ण का अर्थ है—श्लाघा और संज्वलन का अर्थ है—गुणों का प्रकाशन। उत्तरज्झयणाणि के अनुसार गुरु और साधर्मिक की विनय प्रतिपत्ति के चार अंग होते हैं—वर्ण, संज्वलन, भक्ति और बहुमान। गुरु की श्लाघा, गुण-प्रकाशन, भक्ति और बहुमान के द्वारा शिष्य नैरयिक, तिर्यञ्च, मनुष्य और देव संबंधी दुर्गति का निरोध करता है तथा मनुष्य और देव की सुगति से संबंध जोड़ता है। विनय प्रतिपत्ति के द्वारा वह अपनी सिद्धि और सुगति के मार्ग को प्रशस्त करता है। वह विनयमूलक सब कार्यों को सिद्ध करता है और दूसरे अनेक व्यक्तियों को विनय के पथ पर ले जाता है। इस प्रकार वह विनय की परम्परा को सुदृढ़ बनाता है।
प्रस्तुत संदर्भ में श्रेष्ठ अंतेवासी वह होता है, जो समय-समय पर गुरु एवं रात्निक के यथार्थ गुणों का और उनके विशिष्ट क्रियानुष्ठानों का वर्णवाद करता है। जो व्यक्ति आचार्य अथवा रात्निकों के विषय में कुछ अपभ्राजनात्मक शब्दों का उच्चारण करता है, उनकी वाचिक तथा मानसिक अवज्ञा या आशातना करता है अथवा किसी भी प्रकार से उनका अवर्णवाद करता है, अपने अकाट्य तर्कों एवं दृष्टान्तों के द्वारा निरुत्तर करता है और उसके द्वारा किए गए अवर्णवाद का प्रतिहनन करता है, इतना ही नहीं, वह वर्णवाद करने वाले शिष्यों का भी उपबृंहण करता है जिससे लोक में गण एवं गणी के गुणों का उपबृंहण होता है। वर्ण-संज्वलनता का एक प्रकार है—वृद्धसेवी होना। प्रस्तुत संदर्भ में वृद्ध का अर्थ है—आचार्य। श्रेष्ठ गुणसम्पन्न शिष्य निरंतर आचार्य की पर्युपासना करता है। वह सदा उनके इंगित और आकार के प्रति सजग रहता है।
२३. से किं तं भारपच्चोरुहणता? भारपच्चोरुहणता चउव्विहा पण्णत्ता, तं जहा— असंगहियपरिजणं संगहित्ता भवति, सेहं आयारगोयरं गाहित्ता भवति, साहम्मियस्स गिलायमाणस्स अहाथामं वेयावच्चे अब्भुट्ठेत्ता भवति, साहम्मियाणं अधिकरणंसि उप्पन्नंसि तत्थ अणिस्सितोवस्सिए अपक्खगाही मज्झत्थभावभूते सम्मं ववहरमाणे तस्स अधिकरणस्स खामण-विओसमणताए सया समियं अब्भुट्ठेत्ता भवति। कहं नु साहम्मिया अप्पसद्दा अप्पझंझा अप्पकलहा अप्पतुमंतुमा संजमबहुला संवरबहुला समाहिबहुला अपमत्ता संजमेण तवसा अप्पाणं भावेमाणा णं एवं च णं विहरेज्जा? से तं भारपच्चोरुहणता—
अथ किं तद् भारप्रत्यवरोहणम्? भारप्रत्यवरोहणम् चतुर्विधं प्रज्ञप्तम्, तद्यथा— असंगृहीतपरिजनं संग्रहीता भवति, शैक्षं आचारगोचरं ग्राहयिता भवति, साधर्मिकस्य ग्लायमानस्य यथास्थाम वैयावृत्त्ये अभ्युत्थाता भवति, साधर्मिकानां अधिकरणे उत्पन्ने तत्र अनिश्रितोपश्रित: अपक्षग्राही मध्यस्थ-भावभूत: सम्यक् व्यवहरन् तस्य अधिकरणस्य क्षमणव्यवशमनेन सदा समितं अभ्युत्थाता भवति। कथं नु साधर्मिका: अल्पशब्दा: अल्पझंझा: अल्पकलहा: अल्पतुमंतुमा: संयमबहुला: संवरबहुला: समाधिबहुला: अप्रमत्ता: संयमेन तपसा आत्मानं भावयन्त: एवं च विहरेयु:? तद् एतद् भारप्रत्यवरोहणम्।
२३. वह भारप्रत्यवरोहणता क्या है?६३ भारप्रत्यवरोहणता चार प्रकार की प्रज्ञप्त है, जैसे—
१. असंगृहीत परिजन को संगृहीत करने वाला होता है,६४
२. शैक्ष को आचारगोचर सिखाने वाला होता है,६५
३. ग्लान साधर्मिक की वैयावृत्त्य में यथाशक्ति अभ्युत्थान करने वाला होता है,६६
४. साधर्मिकों में कलह उत्पन्न होने पर वहां राग-द्वेष रहित होकर६७ किसी पक्ष को ग्रहण न कर मध्यस्थ भाव से सम्यक् व्यवहार करते हुए उस कलह के क्षमापन और उपशमन के लिए६८ सदा सम्यक्तया अभ्युत्थान करने वाला होता है।
कैसे ये साधर्मिक शब्दरहित,६९ झंझारहित,७० कलहरहित,७१ 'तू-तू' रहित होकर,७२ संयमबहुल, संवरबहुल, समाधिबहुल,७३ अप्रमत्त तथा संयम और तप से स्वयं को भावित करते हुए विहरण करें?
वह यह भारप्रत्यवरोहणता है।
सूत्र २३
६३. भारप्रत्यवरोहणता (भारपच्चोरुहणता)
प्रस्तुत आगम में विनीत शिष्य की विनय प्रतिपत्ति के चार प्रकारों का उल्लेख किया गया है। भारप्रत्यवरोहणता उसका चौथा प्रकार है। जिस प्रकार किसी राजा के पास राज्य-संचालन, सुरक्षा-व्यवस्था आदि अनेक कार्य होते हैं, उसी प्रकार एक आचार्य के पास गण का योगक्षेम, नई पीढ़ी का निर्माण, सेवा एवं सुरक्षा की व्यवस्था तथा सूत्रार्थ की अव्यवच्छित्ति आदि अनेक कार्य होते हैं। जैसे राजा मंत्री आदि को राज्य भार सौंपकर अथवा अपने उत्तराधिकारी की व्यवस्था कर उपर्युक्त अनेक दायित्वों से मुक्त हो जाता है, उसी प्रकार आचार्य भी अपने विनीत शिष्यों को इनमें से अनेक दायित्व सौंपकर गणतप्ति से विप्रमुक्त हो सकते हैं और सूत्रार्थ की अव्यवच्छित्ति आदि महत्त्वपूर्ण कार्य के लिए सघन प्रयत्न कर सकते हैं।
६४. असंगृहीत परिजन के संगृहीत करने वाले (असंगहिय-परिजणं संगहित्ता...)
विनीत शिष्य अप्राप्त शिष्य-सम्पदा की प्राप्ति एवं प्राप्त शिष्य-सम्पदा के संरक्षण के द्वारा आचार्य के भार को हल्का करता है। कदाचित् कोई शिष्य रुष्ट हो जाए, किसी कारण से संयम में अस्थिर हो जाए अथवा एकाकीपन की अनुभूति करने लगे तो आचार्य उसे मृदु वचनों के द्वारा संयम में स्थिर करता है, उसके क्रोध का विनयन करता है और उसके आत्मीय भाव की वृद्धि करता है।
६५. शैक्ष को आचार-गोचर सिखाने वाला (सेहं आयार-गोयरं गाहित्ता.....)
विनीत शिष्य भावी पीढ़ी के संस्कार-निर्माण के लिए प्रयत्नशील रहता है। जो अभिनव दीक्षित हैं, अव्युत्पन्न हैं अथवा धर्म में अपरिपक्व बुद्धि वाले हैं, उन्हें आवश्यक, प्रतिलेखना, भिक्षाचर्या एवं अन्य अनुष्ठानों का प्रशिक्षण प्रदान करता है। उनके ग्रहण और आसेवन शिक्षा की व्यवस्था करता है।
६६. साधर्मिक....वैयावृत्त्य (साहम्मियस्स....वेयावच्चे....)
गण की एकता और अखण्डता का आधार वैयावृत्त्य है। जो साधर्मिक किसी रोग अथवा आतंक से ग्लान हो जाते हैं तो उनके लिए वैद्य, औषधि एवं पथ्य की सम्यक् व्यवस्था करना, उसे मात्रक आदि देना, उसका उद्वर्तन करना, प्रतिलेखन करवाना, संस्तारक आदि लाना, परिचारकों की व्यवस्था करना विनीत शिष्य का कर्तव्य है।
६७. राग-द्वेष रहित होकर (अणिस्सितोवस्सिए)
निश्रा और उपश्रा का अर्थ है राग और द्वेष। चूर्णिकार के अनुसार आहार, उपधि, शिष्य आदि के प्रति राग होना निश्रा और शिष्य, प्रतीच्छक आदि के प्रति द्वेष होना उपश्रा है।
६८. अधिकरण के क्षमापन और उपशमन के लिए.... (अधिकरणस्स खामण-विओसमणताए.....)
कदाचित् दो साधर्मिकों के मध्य वाचिक कलह उत्पन्न हो जाए, कभी उनके बीच विरोध हो जाए, वाद-विवाद की स्थिति आ जाए, परस्पर उत्तर-प्रत्युत्तर करने लग जाए तो विनीत शिष्य का दायित्व है कि वह निष्पक्ष होकर, मध्यस्थ भाव से सम्यक् व्यवहार द्वारा कलह आदि उपशमन के लिए सतत प्रयत्न करें।
६९. शब्दरहित (अप्पसद्दा)
चूर्णि में इसका अर्थ है—उच्च शब्द से कलह नहीं करना। वृत्तिकार ने अल्प शब्द को अभाववाचक मानकर इसका अर्थ किया है—शब्द रहित होना।
७०. झंझारहित (अप्पझंझा)
वृत्तिकार ने इसका अर्थ अशुभ वचनों से रहित होना किया है।
७१. कलहरहित (अप्पकलहा)
चूर्णि के अनुसार 'अप्पकलह' का अर्थ है—जो आक्रोश आदि के कारण कलह नहीं करता।
७२. 'तू-तू' रहित (अप्पतुमंतुमा)
वृत्तिकार के अनुसार 'अप्पतुमंतुमा' का अर्थ है—थोड़ा सा अपराध होने पर 'तूने पहले भी ऐसा किया था, तू सदा ऐसा ही करता है', इस प्रकार बार-बार टोकना।
७३. संयमबहुल, संवरबहुल, समाधिबहुल (संजमबहुला, संवरबहुला, समाहिबहुला)
इनमें 'बहुल' शब्द उत्तर पद में है जबकि वह पूर्व-पद में होना चाहिए—बहुलसंजमे, बहुलसंवरे, बहुलसमाहि। वृत्तिकार ने इसका समाधान 'प्राकृतत्वात्' कह कर दिया है।
संयम, संवर और समाधि का अर्थ चूर्णि और वृत्ति में भिन्न-भिन्न मिलता है।
| चूर्णि | वृत्ति | |
|---|---|---|
| संयम | मन, वचन और काय से गुप्त अथवा सतरह प्रकार का संयम | आश्रव-विरमण |
| संवर | १. इन्द्रियसंवर—श्रोत्रेन्द्रिय आदि इन्द्रियों का संवर | आश्रव-निरोध |
| २. नोइन्द्रियसंवर—क्रोध निग्रह आदि | ||
| समाधि | ज्ञान, दर्शन, चारित्र की समाधि | चित्त का स्वास्थ्य |
प्रस्तुत प्रसंग में संयम और संवर का संबंध इन्द्रियों के साथ है। इन्द्रियों का निग्रह करना संयम और उनका निरोध करना संवर है। समाधि का अर्थ है चित्त की स्वस्थता अथवा एकाग्रता।
एसा खलु थेरेहिं भगवंतेहिं अट्ठविहा गणिसंपदा पण्णत्ता।।
—त्ति बेमि।।
एषा खलु स्थविरै: भगवद्भि: अष्टविधा गणिसम्पदा प्रज्ञप्ता।
—इति ब्रवीमि
स्थविर भगवन्तों के द्वारा यह आठ प्रकार की गणिसम्पदा प्रज्ञप्त है।
—ऐसा मैं कहता हूं।
♦
आमुख
पांचवी दशा का प्रतिपाद्य है—चित्तसमाधि। समाधि शब्द के अनेक अर्थ हैं—मानसिक दु:ख का अभाव, धर्म, शुभ ध्यान, चित्त की एकाग्रता-रूप ध्यानावस्था। स्थानांग की वृत्ति में राग आदि के अभाव से उत्पन्न चेतना को समाधि कहा गया है।१ अगस्त्यसिंह ने दशवैकालिक चूर्णि में समाधि का अर्थ गुणों का स्थिरीकरण किया है।२ दशवैकालिक की वृत्ति में हरिभद्र ने इसके तीन अर्थ किए हैं—आत्मा का हित, सुख और स्वास्थ्य।३ समवायांग वृत्ति में चित्त की समाधि का अर्थ है—मन की समाधि, मन का समाधान, मन की प्रसन्नता।४ वहां स्थान शब्द के भी दो अर्थ किए गए हैं—१. आश्रय २. भेद।५
१. स्थावृ. प. ४४८ समाधि:—समता सामान्यतो रागाद्यभाव इत्यर्थ:।
२. दअचू. पृ. २२५—जं विणयसमारोवणं विणयेण वा जं गुणाण
समाधाणं एसविणयसमाधी भवतीति।
३. दहावृ. प. २५६—समाधानं समाधि:—परमार्थत आत्मनो हितं
सुखं स्वास्थ्यम्।
४. समवृ. प. १७—चित्तस्य—मनस: समाधि:—समाधानं प्रशान्तता।
५. वही, प. १७—स्थानानि—आश्रया भेदा वा।
समाधि के मुख्य रूप से चार भेद हैं—
१. द्रव्य समाधि—पांचों इन्द्रियों के मनोज्ञ विषयों से होने वाली तुष्टि।
२. क्षेत्र समाधि—दुर्भिक्ष से उत्पीड़ित प्राणियों का सुभिक्ष प्रदेश में चला जाना, चिरप्रवासी व्यक्तियों का अपने घर लौट आना।
३. काल समाधि—वनस्पति के जीवों को वर्षा में, उलूक को रात्री में, कौओं को दिन में तथा गायों को शरद ॠतु में समाधि का अनुभव होता है अथवा जिसे जिस समय जितने काल तक समाधि का अनुभव हो।
४. भाव समाधि—इसके चार भेद हैं—
(क) दर्शन समाधि—जिन प्रवचन में जिसकी बुद्धि अत्यन्त श्रद्धाशील हो जाती है। उसे कोई भ्रमित नहीं कर सकता। उसकी स्थिति पवनशून्य गृह में स्थित दीपक की भांति निष्प्रकम्प हो जाती है।
(ख) ज्ञान समाधि—जैसे-जैसे व्यक्ति श्रुत का अध्ययन करता है, वैसे-वैसे अत्यन्त समाधि का अनुभव करता है। ज्ञानार्जन में उद्यत व्यक्ति पानी पीना भी भूल जाता है। वह कष्टों की परवाह नहीं करता, उनसे उद्विग्न नहीं होता। ज्ञेय की उपलब्धि होने पर जो आनंद होता है, वह अनिर्वचनीय होता है।
(ग) चारित्र समाधि—इसकी निष्पत्ति है—विषय-सुखों से पराङ्मुखता। अकिंचन होने पर भी साधक परम समाधि का अनुभव करता है। जो मुनि लौकिक प्रवृत्तियों से मुक्त है उसको जिस परम सुख की अनुभूति होती है, वह सुख न चक्रवर्ती को उपलब्ध होता है और न इन्द्र को।६
६. सूनि. गा १०५,१०६
पंचसु वि य विसएसु सुभेसु दव्वम्मि सा समाधि त्ति।
खेत्तं तु जम्मि खेत्ते, काले कालो जहिं जो उ।।
भावसमाधि चतुव्विह, दंसण-णाणे तवे चरित्ते य।।
(घ) तप समाधि—तपस्या से भावित पुरुष कायक्लेश, भूख, प्यास आदि परिषहों से व्यथित नहीं होता।७
७. प्र.प्र. १२८—
नैवास्ति राजराजस्य, तत्सुखं नैव देवराजस्य।
यत्सुखमिहैव साधोर्लोकव्यापाररहितस्य।।
निर्युक्ति में चित्त और समाधि—इन दो पदों की निक्षेप-पद्धति से व्याख्या की गई है।
प्रस्तुत दशा में चित्तसमाधि प्राप्त करने वाले मुनि की अर्हताओं का निर्देश दिया गया है। पांच समितियों से समित, तीन गुप्तियों से गुप्त, गुप्तेन्द्रिय, गुप्तब्रह्मचारी, आत्मयोगी मुनि अभूतपूर्व चित्तसमाधि को प्राप्त करता है।
सूत्रकार ने चित्त को समाधिस्थ करने वाले उपायों का निरूपण किया है—१. धर्म चिन्तन २. जातिस्मरण ज्ञान ३. स्वप्नदर्शन ४. देवदर्शन ५. अवधिज्ञान ६. अवधिदर्शन ७. मन:पर्यवज्ञान ८. केवलज्ञान ९. केवलदर्शन १०. केवलमरण।
तत्पश्चात् इन्हीं उपायों को पद्यों में निबद्ध किया है। प्रासंगिक रूप से इनमें अनेक प्रश्नों को समाहित किया गया है, जैसे—
१. निर्वाण कौन प्राप्त कर सकता है?
२. देव-दर्शन किस साधु को सुलभ हो सकता है?
३. अवधिज्ञान किसे प्राप्त होता है?
४. दूसरों के मनोगत पर्यायों को कौन जान सकता है?
दस पद्यों में चित्तसमाधि के उपायों का वर्णन करने के पश्चात् मोहकर्म के क्षय को चार उपमाओं से समझाया गया है—
१. तालवृक्ष के मस्तक पर सूई से छेदन करना।
२. सेनापति की मृत्यु होने पर सेना का नष्ट होना।
३. ईंधन के अभाव में अग्नि का धूमरहित होना।
४. सूखी जड़ वाले वृक्ष का अंकुरित नहीं होना।
दसवेआलियं के नौवें अध्ययन में चार समाधियों का वर्णन मिलता है—१. विनयसमाधि २. श्रुतसमाधि ३. तपसमाधि और ४. आचारसमाधि।१
१. दसवे. ९.३—इमे खलु ते थेरेहिं भगवंतेहिं चत्तारि विणयसमाहिट्ठाणा
पन्नत्ता, तं जहा—१. विणयसमाही २. सुयसमाही ३. तवसमाही ४. आयारसमाही।
ठाणं में समाधि के दस प्रकार प्रज्ञप्त हैं—१. प्राणातिपातविरमण २. मृषावादविरमण ३. अदत्तादानविरमण ४. मैथुनविरमण ५. परिग्रहविरमण ६. ईर्यासमिति ७. भाषासमिति ८. एषणासमिति ९. आदानभण्डनिक्षेपणासमिति १०. उच्चार-प्रस्रवण-श्लेष्म-'सिंघाण'-जल्ल-परिष्ठा पनिकासमिति।२ पातंजलयोगदर्शन में साधना के आठ अंगों का विवरण प्राप्त होता है। वे इस प्रकार हैं—१. यम २. नियम ३. आसन ४. प्राणायाम ५. प्रत्याहार ६. धारणा ७. ध्यान ८. समाधि।३ इनमें आठवां अङ्ग है समाधि। ठाणं और पातंजलयोगदर्शन में समाधि के संदर्भ में साम्य देखा जा सकता है। ठाणं के अनुसार साधना का आदि बिन्दु है—पांच महाव्रत और पांच समितियां तथा उसकी निष्पत्ति है—समाधि। महर्षि पतंजलि के अनुसार अष्टाङ्ग योग में प्रारम्भिक अङ्ग है यम और अंतिम अङ्ग है समाधि। यदि यम नहीं होता तो समाधि भी नहीं होती। इसी प्रकार यदि महाव्रतों और समितियों की साधना नहीं होती तो समाधि प्राप्त नहीं होती।
२. ठाणं १०—दसविधा समाधी पण्णत्ता, तं जहा—पाणातिवायवेरमणे,
मुसावायवेरमणे, अदिण्णादाणवेरमणे, मेहुणवेरमणे, परिग्गहवेरमणे,
इरियासमिती, भासासमिती, एसणासमिती, आयाण-
भंडणिक्खेवणासमिती, उच्चार-पासवण-खेल-सिंघाणग-जल्ल-
पारिट्ठावणियासमिती।
३. पायोद. २.२९—यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यान-
समाधयोऽष्टावङ्गानि।
समवाओ में दस चित्तसमाधिस्थानों का उल्लेख है। वह दसाओ से भिन्न नहीं है। सिर्फ क्रम भेद है। वह इस प्रकार है—
| समवाओ | दसाओ |
|---|---|
| सूत्र २ | सूत्र ३ |
| सूत्र ३ | सूत्र २ |
पंचमा दसा : पांचवीं दशा
मूल
णमो सुतदेवताए भगवतीए
१. सुयं मे आउसं! तेणं भगवया एवमक्खायं—इह खलु थेरेहिं भगवंतेहिं दस चित्तसमाहिठाणाइं पण्णत्ताइं।।
संस्कृत
नम: श्रुतदेवतायै भगवत्यै
श्रुतं मया आयुष्मन्! तेन भगवता एवम् आख्यातम्—इह खलु स्थविरै: भगवद्भि: दश चित्तसमाधिस्थानानि प्रज्ञप्तानि।
हिन्दी अनुवाद
भगवती श्रुतदेवता को नमस्कार
१. आयुष्मन्! मैंने सुना है उन भगवान् ने इस प्रकार कहा—इस निर्ग्रन्थ प्रवचन में स्थविर भगवन्तों ने दस चित्तसमाधिस्थानों का प्रज्ञापन किया है।
२. कतराइं खलु ताइं थेरेहिं भगवंतेहिं दस चित्तसमाहिट्ठाणाइं पण्णत्ताइं?
कतराणि खलु तानि स्थविरै: भगवद्भि: दश चित्तसमाधिस्थानानि प्रज्ञप्तानि?
२. वे दस चित्तसमाधिस्थान कौनसे हैं, जिनका स्थविर भगवन्तों ने प्रज्ञापन किया है?
३. इमाइं खलु (ताइं?) थेरेहिं भगवंतेहिं दस चित्तसमाहिट्ठाणाइं पण्णत्ताइं, तं जहा—
इमानि खलु (तानि?) स्थविरै: भगवद्भि: दश चित्तसमाधिस्थानानि प्रज्ञप्तानि। तद्यथा
३. वे दस चित्तसमाधिस्थान ये हैं, जिनका स्थविर भगवन्तों ने प्रज्ञापन किया है, जैसे—
४. तेणं कालेणं तेणं समएणं वाणियग्गामे नगरे होत्था। एत्थ नगरवण्णओ भाणियव्वो।
तस्मिन् काले तस्मिन् समये वाणिज्यग्रामं नगरम् आसीत्। अत्र नगरवर्णक: भणितव्य:।
४. उस काल और उस समय वाणिज्यग्राम नाम का नगर था, यहां नगर का वर्णक वक्तव्य है।
५. तस्स णं वाणियग्गामस्स नगरस्स बहिया उत्तरपुरत्थिमे दिसीभागे दूतिपलासए नामं चेइए होत्था। चेइयवण्णओ भाणियव्वो।।
तस्य वाणिज्यग्रामस्य नगरस्य बहिस्ताद् उत्तरपौरस्त्ये दिग्भागे दूतिपलाशकं नाम चैत्यम् आसीत्। चैत्यवर्णक: भणितव्य:।
५. उस वाणिज्यग्राम नगर के बाहर उत्तर-पूर्व दिशाभाग में दूतिपलाश नामक चैत्य था। चैत्य का वर्णक वक्तव्य है।
६. जितसत्तू राया। तस्स णं धारिणी देवी। एवं सव्वं समोसरणं भाणितव्वं जाव पुढवीसिलापट्टए, सामी समोसढे, परिसा निग्गया, धम्मो कहिओ, परिसा पडिगया।।
जितशत्रु: राजा। तस्य धारिणी देवी। एवं सर्वं समवसरणं भणितव्यं यावत् पृथ्वीशिलापट्टके, स्वामी समवसृत:, परिषद् निर्गता, धर्म: कथित:, परिषद् प्रतिगता।
६. जितशत्रु राजा। धारिणी देवी। इस प्रकार सम्पूर्ण समवसरण वक्तव्य है यावत् पृथ्वी शिलापट्टक, स्वामी समवसृत हुए, परिषद् ने निर्गमन किया, भगवान् ने धर्म कहा। परिषद् वापिस चली गई।
७. अज्जो! इति समणे भगवं महावीरे समणा निग्गंथा य निग्गंथीओ य आमंतेत्ता एवं वयासी—इह खलु अज्जो! निग्गंथाण वा निग्गंथीण वा इरियासमिताणं भासा-समिताणं एसणासमिताणं आयाणभंडमत्त-निक्खेवणा-समिताणं उच्चार-पासवणखेल-सिंघाणजल्लपारिट्ठा-वणिता-समिताणं मणसमिताणं वयसमिताणं कायसमिताणं मणगुत्ताणं वयगुत्ताणं कायगुत्ताणं गुत्ताणं गुत्तिंदियाणं गुत्तबंभयारीणं आयट्ठीणं आयहिताणं आयजोगीणं आयपरक्कमाणं पक्खियपोसहिएसु समाधिपत्ताणं झियायमाणाणं इमाइं दस चित्तसमाहिट्ठाणाइं असमुप्पन्न-पुव्वाइं समुप्पज्जिज्जा, तं जहा—
आर्या:! इति श्रमण: भगवान् महावीर: श्रमणान् निर्ग्रन्थान् च निर्ग्रन्थी: च आमन्त्र्य एवम् अवादीत्—इह खलु आर्या:! निर्ग्रन्थानां वा निर्ग्रन्थीनां वा ईर्यासमितानां भाषासमितानाम् एषणा-समितानाम् आदानभाण्डामत्रनिक्षेपणा-समितानाम् उच्चारप्रस्रवणश्लेष्म-सिंघाणजल्लपारिष्ठापनिकासमितानां मन:समितानां वच:समितानां काय-समितानां मनोगुप्तानां वचोगुप्तानां कायगुप्तानां गुप्तानां गुप्तेन्द्रियाणां गुप्तब्रह्मचारिणाम् आत्मार्थिनाम् आत्महितानाम् आत्मयोगिनाम् आत्मपराक्रमाणां पाक्षिकपौषधिकेषु समाधिप्राप्तानां ध्यायताम् इमानि दश चित्तसमाधिस्थानानि असमुत्पन्नपूर्वाणि समुत्पद्येरन्, तद्यथा—
७. हे आर्यो! इस संबोधन से श्रमण भगवान् महावीर ने श्रमणों, निर्ग्रन्थों और निर्ग्रन्थियों को आमंत्रित कर इस प्रकार कहा—हे आर्यो! इस निर्ग्रन्थ प्रवचन में जो ईर्यासमित, भाषासमित, एषणासमित, आदानभण्डअमत्रनिक्षेपणासमित, उच्चार-प्रस्रवण-श्लेष्म-सिंघाण-जल्ल-परिष्ठापनिका से समित१, मन:समित, वच:समित, कायसमित, मनोगुप्त, वचोगुप्त, कायगुप्त,२ गुप्त३ गुप्तेन्द्रिय,४ गुप्तब्रह्मचारी,५ आत्मार्थी,६ आत्मा का हित करने वाले,७ आत्मयोगी,८ आत्मपराक्रमी,९ पाक्षिक पौषध में समाधिप्राप्त (एकाग्र होने वाले), ध्यान करने वाले, निर्ग्रन्थों और निर्ग्रन्थियों को ये अनुत्पन्नपूर्व१० चित्तसमाधि के दस स्थान उत्पन्न हो जाते हैं, जैसे—
सूत्र ७
१. ईर्यासमित...उच्चारप्रस्रवणश्लेष्म... (इरियासमिताणं... उच्चारपासवणखेल....)
प्रस्तुत सूत्र में जैन मुनि की एक जीवन्त प्रतिमा उत्कीर्ण की गई है। इसके दर्शन से मुनि के मुनित्व का साक्षात्कार हो जाता है। उसके बाह्य और आंतरिक दोनों रूप सामने आ जाते हैं। चलना, बोलना, खाना, वस्तुओं को लेना और रखना तथा उत्सर्ग करना—ये जीवन-यात्रा की सामान्य प्रवृत्तियां हैं। इनके साथ 'समित' शब्द का प्रयोग किया गया है। वह इस बात की ओर इंगित करता है कि मुनि की ये प्रवृत्तियां सर्वसाधारण की तरह नहीं अपितु गुप्तिपूर्वक होनी चाहिए, संयत और जागरूकतापूर्वक होनी चाहिए।
२. मनोगुप्त, वचनगुप्त, कायगुप्त (मणगुत्ताणं वयगुत्ताणं कायगुत्ताणं)
मन, वचन और शरीर—ये तीनों प्रवृत्ति के साधन हैं। इनका प्रयोग भी संयत और संगत होना चाहिए। मुनि के लिए इनकी प्रवृत्ति का निग्रह करना भी आवश्यक है। साधना के लिए प्रवृत्ति और निवृत्ति का संतुलन अपेक्षित होता है। प्रवृत्ति के बिना जीवन की यात्रा नहीं चलती और निवृत्ति के बिना प्रवृत्ति में होने वाली समस्याओं का समाधान नहीं हो सकता। इसलिए यह निर्देश है कि मन, वचन और शरीर की सम्यक् प्रवृत्ति और गुप्ति दोनों करनी चाहिए। उनकी सम्यक् प्रवृत्ति करने वाला मुनि मनसमित, वचनसमित और कायसमित कहलाता है; उनकी निवृत्ति करने वाला मनोगुप्त, वचनगुप्त और कायगुप्त कहलाता है।
३. गुप्त (गुत्ताणं)
वृत्तिकार के अनुसार गुप्त का अर्थ है संरक्षित करना। अभयदेवसूरि ने भगवती वृत्ति में इसे मनोगुप्त आदि का निगमन बतलाया है।
४. गुप्तेन्द्रिय (गुत्तिंदियाणं)
चूर्णि में गुप्तेन्द्रिय के दो अर्थ किए हैं—
१. शब्द आदि पांचों इन्द्रिय-विषयों की प्रवृत्ति का निरोध।
२. प्राप्त इन्द्रिय-विषयों में राग-द्वेष का निग्रह।
५. गुप्तब्रह्मचारी (गुत्तबंभयारीणं)
भगवती वृत्ति के अनुसार ब्रह्मचर्य की नव गुप्तियों का सम्यक् पालन करने वाला गुप्तब्रह्मचारी कहलाता है। दशाश्रुतस्कन्ध के चूर्णिकार के अनुसार जो साधक पांच इन्द्रियों का ही नियंत्रण नहीं करता, प्राणवध आदि का भी नियंत्रण करता है तथा अठारह हजार शीलांगों में स्थित होता है, उसका सम्यक् पालन करता है, वह गुप्तब्रह्मचारी कहलाता है।
६. आत्मार्थी (आयट्ठीणं)
चूर्णि में 'आयट्ठी' के दो अर्थ किए हैं—
१. आत्मार्थी २. आयतार्थी—आत्मा का निग्रह करने वाला।
दसवेआलियं में 'आययट्ठिए' शब्द का प्रयोग मिलता है। जिनदास चूर्णि में इसके दो अर्थ किए हैं—
१. आयतार्थी—मोक्षार्थी।
२. भविष्यकालीन सुख का इच्छुक।
७. आत्मा का हित करने वाला (आयहियाणं)
आत्महित का सामान्य अर्थ है आत्मा के हित की इच्छा करने वाला। प्रस्तुत संदर्भ में चूर्णि में एक प्रश्न उपस्थित किया गया है—हित और अहित शरीर का होता है या आत्मा का? जैसे अपथ्य आहार से शरीर का अहित होता है और पथ्य आहार से शरीर का हित। वैसे ही हिंसा आदि की प्रवृत्ति से आत्मा का अहित होता है और हिंसा आदि की निवृत्ति से आत्मा का हित। इसलिए आत्महित का अर्थ है—हिंसा आदि से निवृत्त होने वाला अर्थात् आत्मा का हित करने वाला।
८. आत्मयोगी (आयजोगीणं)
'आययोगी' के संस्कृत रूप दो हो सकते हैं—१. आत्मयोगी २. आप्तयोगी।
जिसने मन, वचन और शरीर की प्रवृत्ति को नियंत्रित कर लिया है, उसे आत्मयोगी कहते हैं। सूत्रकृतांग की चूर्णि और वृत्ति के अनुसार जिसका मन कुशल में प्रवृत्त होता है, जो सदा धर्मध्यान में अवस्थित रहता है, जो स्वयं संयम-योग में अवस्थित रहता है, वह आत्मयोगी कहलाता है। दशाश्रुतस्कन्ध के चूर्णिकार के अनुसार जिसके मन-योग, वचन-योग और काय-योग आप्त-कान्त अथवा इष्ट होते हैं, उसे आत्मयोगी कहा जाता है।
९. आत्मपराक्रमी (आयपरक्कमाणं)
चूर्णि में आत्महित के लिए पराक्रम करने वाले को आत्मपराक्रमी कहा गया है।
१०. असमुत्पन्नपूर्व (असमुप्पन्नपुव्वा)
प्रस्तुत सूत्र में अनेकश: 'असमुप्पन्नपुव्व' शब्द का प्रयोग हुआ है। समवायांग वृत्तिकार ने इसका अर्थ 'अनादि-अतीत में कभी नहीं हुआ' किया है। अर्थात् चित्त समाधि के ये दस स्थान जो पहली बार ही उत्पन्न हुए हैं, अतीत में कभी भी नहीं हुए हैं, इसलिए यहां 'असमुप्पन्नपुव्वा' शब्द का प्रयोग किया गया है।
१. धम्मचिंता वा से असमुप्पन्न-पुव्वा समुप्पज्जेज्जा सव्वं धम्मं जाणित्तए।
१. धर्मचिन्ता वा तस्य असमुत्पन्नपूर्वा समुत्पद्येत सर्वं धर्मं ज्ञातुम्।
१. किसी को अनुत्पन्नपूर्व धर्मचिंता११ उत्पन्न होती है, उससे वह सब धर्मों (वस्तु स्वभावों) को जानकर चित्तसमाधि को प्राप्त होता है।
११. धर्मचिन्ता (धम्मचिंता)
चित्तसमाधि का पहला हेतु है—धर्मचिन्ता। चूर्णिकार और वृत्तिकार ने इस पद के दो अर्थ किए हैं—
१. जीव और अजीव द्रव्यों के स्वभाव का चिन्तन करना।
२. सब धर्मों में जिन भगवान द्वारा प्रणीत धर्म ही अच्छा है अथवा सारे कुशास्त्र अच्छे नहीं है इस प्रकार का चिन्तन करना।
यह चिन्तन चित्तसमाधि का निमित्त बनता है। वृत्तिकार के अनुसार व्यक्ति के मन में अभूतपूर्व धर्म-चिन्तन उत्पन्न होता है, जो अनादि-अतीत काल में उत्पन्न नहीं हुआ। ऐसा धर्म-चिन्तन उत्पन्न होने पर वह अर्द्धपुद्गल-परावर्त की सीमा में आ जाता है और उसे मोक्ष का आरक्षण-पत्र मिल जाता है। इस प्रकार के धर्म-चिन्तन से व्यक्ति का मन समाहित हो जाता है। वह जीव आदि पदार्थों के यथार्थ स्वरूप को जानता है। तत्पश्चात् परिहरणीय कर्म का परिहार कर अपना कल्याण साध लेता है।
२. सण्णिणाणे वा से असमुप्पन्न-पुव्वे समुपज्जेज्जा अहं सरामि।
२. संज्ञिज्ञानं वा तस्य असमुत्पन्नपूर्वं समुत्पद्येत अहं स्मरामि।
२. किसी को अनुत्पन्नपूर्व संज्ञीज्ञान (जातिस्मृति ज्ञान) उत्पन्न होता है, उससे मैं पूर्वजन्मों का स्मरण करता हूं ऐसा जानकर वह चित्तसमाधि को प्राप्त होता है।१२
१२. संज्ञीज्ञान...... (सण्णिणाणे......)
चित्त समाधि का दूसरा हेतु है—संज्ञीज्ञान। प्रस्तुत प्रकरण में इसका अर्थ है—जातिस्मृति, पूर्वजन्म का ज्ञान। संज्ञाओं के अनेक वर्गीकरण हैं। उनमें एक वर्गीकरण के अनुसार संज्ञाएं तीन हैं—
१. हेतुवादोपदेशिकी
२. दीर्घकालिकी
३. दृष्टिवादोपदेशिकी
ये तीनों संज्ञाएं ज्ञानात्मक हैं। इनमें प्रथम संज्ञा विकलेन्द्रिय जीवों के, द्वितीय समनस्क जीवों के तथा तृतीय सम्यग् दृष्टि वाले जीवों के होती है। प्रस्तुत संदर्भ में दीर्घकालिकी संज्ञा ही ग्राह्य है। वह जिसके होती है, वह समनस्क होता है और उसका ज्ञान संज्ञी-ज्ञान कहलाता है। दशाश्रुतस्कन्ध की चूर्णि एवं वृत्ति में संज्ञीज्ञान को प्रत्यभिज्ञान के उदाहरण से समझाया है—जैसे पूर्वाह्न में कोई व्यक्ति गाय को देखता है, मध्याह्न में उसे पुन: पहचान लेता है। उसी प्रकार अपने अतीत (पूर्वभव) को यथार्थ जानना संज्ञी ज्ञान है। जातिस्मृति ज्ञान संज्ञी (समनस्क) जीवों के होता है तथा इस ज्ञान के द्वारा अपने पूर्ववर्ती संज्ञी भवों को ही जानता है। इस दृष्टि से प्रस्तुत संदर्भ में जातिस्मृति ज्ञान ही संज्ञीज्ञान है।
जातिस्मृति से पूर्वभवों का ज्ञान होने पर व्यक्ति में संवेग की वृद्धि होती है, इससे उसे चित्तसमाधि प्राप्त होती है। भगवान् महावीर ने मेघकुमार को जातिस्मृति ज्ञान कराया, जिससे उसका चित्त समाधिस्थ हो गया और वह पुन: संयम में स्थिर हो गया। मृगापुत्र ने अनिमेष दृष्टि से साधु को देखा और मन ही मन सोचा—ऐसा रूप मैंने पहले कहीं देखा है। इस विषय में सघन एकाग्रता हो गई और विकल्प शान्त हो गए। इस अवस्था में उसे पूर्वजन्म की स्मृति हो आई। 'चित्त-संभूति' अध्ययन की पृष्ठभूमि में भी जातिस्मृति का उल्लेख है। भृगुपुरोहित के दोनों पुत्र मुनि को देखकर जातिस्मृति को उपलब्ध हुए और उन्होंने पूर्व आचरित तप, संयम को देखा।
३. सुमिणदंसणे वा से असमुप्पन्न-पुव्वे समुप्पज्जेज्जा अहातच्चं सुमिणं पासित्तए।
३. स्वप्नदर्शनं वा तस्य असमुत्पन्नपूर्वं समुत्पद्येत यथातथ्यं स्वप्नं द्रष्टुम्।
३. किसी को अनुत्पन्नपूर्व स्वप्न-दर्शन होता है। वह यथार्थ स्वप्न देखकर चित्तसमाधि को प्राप्त होता है।१३
सूत्र ७.३
१३. स्वप्नदर्शन..... (सुमिणदंसणे.....)
चित्तसमाधि का तीसरा हेतु है—स्वप्नदर्शन। स्वप्नदर्शन का सामान्य अर्थ है—नींद में विभिन्न प्रकार के संवेदन करना। वही स्वप्न चित्तसमाधि का हेतु बनता है, जो यथार्थग्राही होता है तथा कल्याण-प्राप्ति का सूचक होता है। किसी किसी को यथार्थ स्वप्न आता है। उस स्वप्न को देखकर असमाधिस्थ मन समाधिस्थ हो जाता है। शूलपाणि यक्ष ने भगवान् को रात्रि के चार प्रहर (कुछ समय कम) तक कष्ट दिए। रात्रि की अंतिम बेला में भगवान् को कुछ नींद आ गई। उस समय उन्होंने दस स्वप्न देखे। भगवती सूत्र में भी इनका उल्लेख मिलता है। ये सभी स्वप्न यथार्थ थे और भावी कल्याण के सूचक थे। इसी प्रकार जिस व्यक्ति को यथार्थ स्वप्नदर्शन होता है, वह भावी कल्याण की रेखाएं जानकर चित्तसमाधि को प्राप्त करता है।
४. देवदंसणे वा से असमुप्पन्न-पुव्वे समुप्पज्जेज्जा दिव्वं देवड्ंढ दिव्वं देवजुइं दिव्वं देवाणुभावं पासित्तए।
४. देवदर्शनं वा तस्य असमुत्पन्नपूर्वं समुत्पद्येत दिव्यां देवर्द्धिं दिव्यां देवद्युतिं दिव्यं देवानुभावं द्रष्टुम्।
४. किसी को अनुत्पन्नपूर्व देवदर्शन होता है, उससे वह दिव्य देवॠद्धि, दिव्य देवद्युति और दिव्य देवानुभाव को देखकर चित्तसमाधि को प्राप्त होता है।१४
सूत्र ७.४
१४. देवदर्शन..... (देवदंसणे.....)
चित्तसमाधि का चौथा सूत्र है—देवदर्शन। देवता साधक के गुणों से आकृष्ट होकर उसे दर्शन देते हैं, उसके सामने प्रकट होते हैं। वे अपनी दिव्यॠद्धि और दिव्यदेवद्युति और दिव्य-देवानुभाव उस साधक को दिखाने के लिए प्रकट होते हैं। उन देवों की ॠद्धि, द्युति और अनुभाव को देखकर साधक के मन में आगमों के प्रति दृढ़ श्रद्धा उत्पन्न होती है और धर्म के प्रति बहुमान—आंतरिक अनुराग प्रस्फुटित होता है, इससे वह चित्तसमाधि को प्राप्त करता है।
शब्द विमर्श
दिव्य-देवर्द्धि—मुख्य देव-परिवार आदि।
दिव्य-देवद्युति—विशिष्ट शरीर तथा आभूषणों आदि की दीप्ति।
दिव्य-देवानुभाव—उत्कृष्ट वैक्रिय आदि करने की सामर्थ्य।
५. ओहिनाणे वा से असमुप्पन्न-पुव्वे समुप्पज्जेज्जा ओहिणा लोयं जाणित्तए।
५. अवधिज्ञानं वा तस्य असमुत्पन्नपूर्वं समुत्पद्येत अवधिना लोकं ज्ञातुम्।
५. किसी को अनुत्पन्नपूर्व अवधिज्ञान प्राप्त होता है। उस अवधिज्ञान से लोक को जानकर चित्तसमाधि को प्राप्त होता है।
६. ओहिदंसणे वा से असमुप्पन्न-पुव्वे समुप्पज्जेज्जा ओहिणा लोयं पासित्तए।
६. अवधिदर्शनं वा तस्य असमुत्पन्नपूर्वं समुत्पद्येत अवधिना लोकं द्रष्टुम्।
६. किसी को अनुत्पन्नपूर्व अवधिदर्शन प्राप्त होता है, उस अवधिदर्शन से वह लोक को देखकर चित्तसमाधि को प्राप्त होता है।१५
सूत्र ७.५,६
१५. अवधिज्ञान.....अवधिदर्शन.....(ओहिनाणे..... ओहिदंसणे.....)
चित्तसमाधि का पांचवां हेतु है—अवधिज्ञान और छठा हेतु है—अवधिदर्शन।
अवधिज्ञान और अवधिदर्शन के द्वारा मूर्त्त पदार्थों का साक्षात्कार होता है, अमूर्त्त का नहीं। क्षायोपशमिक तरतमता के आधार पर नंदी में अवधिज्ञान के छह भेद बतलाए गए हैं, जैसे—आनुगामिक, अनानुगामिक, वर्धमान, हीयमान, प्रतिपाति और अप्रतिपाति। सर्वोत्कृष्ट अवधिज्ञान परम-अवधिज्ञान होता है। आनन्द श्रावक को अनशन के समय विशिष्ट अवधिज्ञान उत्पन्न हुआ था। इस ज्ञान की उत्पत्ति चित्त में समाधि और आनन्द उत्पन्न करती है।
७. मणपज्जवनाणे वा से असमुप्पन्नपुव्वे समुप्पज्जेजजा अंतो मणुस्सखेत्ते अड्ढातिज्जेसु दीवसमुद्देसु सण्णीणं पंचेंदियाणं पज्जत्तगाणं मणोगते भावे जाणित्तए।
७. मन:पर्यवज्ञानं वा तस्य असमुत्पन्नपूर्वं समुत्पद्येत अन्तर्मनुष्यक्षेत्रे अर्धतृतीयेषु द्वीपसमुद्रेषु संज्ञिनां पञ्चेन्द्रियाणां पर्याप्तकानां मनोगतान् भावान् ज्ञातुम्।
७. किसी को अनुत्पन्नपूर्व मन:पर्यवज्ञान प्राप्त होता है, उससे वह अढ़ाई द्वीप-समुद्रों, मनुष्य लोक में विद्यमान समनस्क और पर्याप्तक पञ्चेन्द्रिय जीवों के मनोगत भावों को जानकर चित्तसमाधि को प्राप्त होता है।१६
सूत्र ७.७
१६. मन:पर्यवज्ञान.......(मणपज्जवणाणे......)
चित्तसमाधि का सातवां हेतु है—मन:पर्यवज्ञान। वह अतीन्द्रियज्ञान, जिससे मनोद्रव्यों (मनन रूप में परिणत पुद्गलों) का परिच्छेद होता है, वह मन:पर्यवज्ञान कहलाता है। यह ज्ञान संयमी को ही प्राप्त होता है। इस ज्ञान के प्राप्त होने पर व्यक्ति मानसिक आह्लाद की अनुभूति करता है। यही प्रशस्त चित्त समाधि है।
८. केवलनाणे वा से असमुप्पन्न-पुव्वे समुप्पज्जेज्जा केवलकप्पं लोयालोयं जाणित्तए।
८. केवलज्ञानं वा तस्य असमुत्पन्नपूर्वं समुत्पद्येत केवलकल्पं लोकालोकं ज्ञातुम्।
८. किसी को अनुत्पन्नपूर्व केवलज्ञान प्राप्त होता है। उससे वह संपूर्ण लोेक और अलोक को जानकर चित्तसमाधि को प्राप्त होता है।
९. केवलदंसणे वा से असमुप्पन्न-पुव्वे समुप्पज्जेज्जा केवलकप्पं लोयालोयं पासित्तए।
९. केवलदर्शनं वा तस्य असमुत्पन्नपूर्वं समुत्पद्येत केवलकल्पं लोकालोकं द्रष्टुम्।
९. किसी को अनुत्पन्नपूर्व केवलदर्शन प्राप्त होता है। उससे वह संपूर्ण लोक और अलोक को देखकर चित्तसमाधि को प्राप्त होता है।
१०. केवलमरणे वा से असमुप्पन्नपुव्वे समुप्पज्जेज्जा सव्वदुक्खपहीणाए।
१०. केवलमरणं वा तस्य असमुत्पन्नपूर्वं समुत्पद्येत सर्वदु:खप्रहाणाय।
१०. किसी को अनुत्पन्नपूर्व केवलमरण प्राप्त होता है, जिससे वह समस्त दु:खों को क्षीण कर शाश्वत समाधि को प्राप्त होता है।१७
सूत्र ७.८-१०
१७. केवलज्ञान....केवलदर्शन....केवलमरण (केवल-नाणे....केवलदंसणे....केवलमरणे)
चित्तसमाधि के अंतिम तीन हेतु केवली से संबंधित है—केवलज्ञान, केवलदर्शन और केवलमरण। चित्तसमाधि के प्रथम सात हेतुओं का संबंध छद्मस्थ के साथ है। यद्यपि केवली के भावमन नहीं होता इसलिए उनका चित्त भी छद्मस्थ के चित्त की तरह नहीं होता। अत: प्रस्तुत संदर्भ में चित्त का अर्थ है—चैतन्य।
केवलज्ञान इन्द्रिय और मानसिक ज्ञान से अतीत होता है। वह निरपेक्ष ज्ञान है, चैतन्य का सम्पूर्ण जागरण है। यहां कार्य में कारण का उपचार कर केवलज्ञान को चित्तसमाधि का हेतु माना है।
केवली की मृत्यु केवलमरण है। केवलीमरण होने के बाद किसी भी प्रकार का दु:ख अवशेष नहीं रहता। इसलिए केवलमरण को सर्वोत्तम समाधि का स्थान माना गया है।
१. ओयं चित्तं समादाय, झाणं समणुपस्सति।
धम्मे ठिओ अविमणो, निव्वाणमभिगच्छइ।।
१. ओज: चित्तं समादाय, ध्यानं समनुपश्यति।
धर्मे स्थित: अविमना: निर्वाणमभिगच्छति।।
१. जो राग-द्वेष से रहित१८ चित्त को धारण कर सम्यक्तया बार-बार ध्यान/धर्मचिन्तन करता है,१९ वस्तु स्वभाव की अनुप्रेक्षा करता है एवं नि:शंक२० होता है वह निर्वाण२१ को प्राप्त होता है।
गाथा १
१८. राग द्वेष से रहित (ओय)
दशाश्रुतस्कन्ध की चूर्णि के अनुसार 'ओय' का अर्थ है—राग-द्वेष रहित। आचारांग भाष्य में इसका अर्थ किया है—मध्यस्थ। निशीथ चूर्णि के अनुसार जो राग-द्वेष से रहित है तथा दो के बीच रहता हुआ तुला के समान मध्यस्थ होता है, वह ओज कहलाता है।
१९. सम्यक्तया बार-बार ध्यान करता है (समणुपस्सति)
प्रस्तुत संदर्भ में 'पस्सति' क्रियापद का अर्थ है—करता है।
दूसरों के द्वारा दृष्ट को देखना 'अनुपश्यति' और पुन: पुन: देखना 'समनुपश्यति' है।
२०. नि:शंक (अविमणो)
चूर्णि एवं वृत्ति में इसके दो अर्थ किए गए हैं—
१. परसमय में जिसका मन नहीं जाता।
२. जिन-वचन में शंका आदि नहीं करता।
२१. निर्वाण (उत्तमं ठाणं)
पूर्वजन्म की स्मृति होने पर साधक के मन में अपने त्रैकालिक अस्तित्व के प्रति प्रगाढ़ आस्था पैदा हो जाती है। फिर वह अपने इस ज्ञान से उत्तम स्थान मोक्ष अथवा संयम को जान लेता है।
२. ण इमं चित्तं समादाए, भुज्जो लोयंसि जायति।
अप्पणो उत्तमं ठाणं, सण्णीनाणेण जाणइ।।
२. न इदं चित्तं समादाय, भूयो लोके जायते।
आत्मन: उत्तमं स्थानं, संज्ञीज्ञानेन जानीते।।
२. इस राग-द्वेष से रहित चित्त२२ को प्राप्त कर आत्मा पुन: पुन: लोक में उत्पन्न नहीं होता। वह संज्ञीज्ञान के द्वारा अपने उत्तम स्थान को जान लेता है।
गाथा 2
२२. चूर्णिकार ने 'इमं चित्तं' पद से जातिस्मृति ज्ञान को ग्रहण किया है। किन्तु जातिस्मृति को प्राप्त करने वाला पुन: पुन: लोक में उत्पन्न ही नहीं होता, ऐसा आवश्यक नहीं है। इसलिए प्रस्तुत गाथा के प्रथम दो चरणों को अनन्तर पूर्ववर्ती गाथा के साथ जोड़ना अधिक संगत प्रतीत होता है।
३. अहातच्चं तु सुविणं, खिप्पं पासइ संवुडे।
सव्वं च ओहं तरती, दुक्खतो य विमुच्चइ।।
३. यथातथ्यं तु स्वप्नं, क्षिप्रं पश्यति संवृत:।
सर्वं च ओघं तरति, दु:खात् च विमुच्यते।।
३. संवृतात्मा२३ यथातथ्य स्वप्न को शीघ्र फल देने वाला देखता है। वह संसार समुद्र२४ से तर जाता है और दु:ख२५ से मुक्त हो जाता है।
गाथा ३
२३. संवृत (संवुडे)
सूत्रकृतांग की चूर्णि में संवृत का अर्थ है—प्राणातिपात आदि आश्रवों को रोकने वाला अथवा इन्द्रिय और मन का संवरण करने वाला।
दशाश्रुतस्कन्ध की चूर्णि के अनुसार जिसने आश्रव द्वारों का निरोध कर दिया है, वह संवृत कहलाता है। उत्तराध्ययन चूर्णि में इसका अर्थ सर्वेन्द्रिय गुप्त किया है।
२४. संसार रूपी समुद्र (ओह)
ओघ का अर्थ है प्रवाह, संसार रूपी समुद्र। दशाश्रुतस्कन्ध की चूर्णि में इसका अर्थ किया है—संसार-नरक आदि में संसरण। सूत्रकृतांग की वृत्ति में बताया गया है कि संसार समुद्र को तर जाना कठिन नहीं है किन्तु तरने की सामग्री को प्राप्त करना कठिन है। चूर्णिकार ने ओघ के दो प्रकार किए हैं—१. द्रव्य ओघ—समुद्र २. भाव ओघ—संसार।
२५. दु:ख (दु:ख)
चूर्णि में दु:ख के तीन अर्थ किए गए हैं—
१. कर्म दु:ख का हेतु है, इसलिए उसे भी दु:ख कहा जाता है।
२. शारीरिक और मानसिक दु:ख।
३. विविध प्रकार के सांसारिक दु:ख।
४. पंताइ भयमाणस्स, विवित्तं सयणासणं।
अप्पाहारस्स दंतस्स, देवा दंसेंति तातिणो।।
४. प्रान्तानि भजमानस्य, विविक्तं शयनासनं।
अल्पाहारिण: दान्तस्य, देवा: दर्शयति त्रायिण:।।
४. प्रांत आहार करने वाले, विविक्त शय्यासन का प्रयोग करने वाले,२६ अल्प आहार करनेवाले, इन्द्रियों का दमन करनेवाले,२७ षट् (छह) जीवनिकाय की रक्षा करने वाले२८ साधु को देव दर्शन होता है।२९
गाथा ४
२६. विविक्त-शयनासन (विवित्तं सयणासणं)
उत्तरज्झयणाणि के अनुसार एकांत, अनापात (जहां कोई आता-जाता न हो) और स्त्री, पशु आदि से रहित शयन और आसन का सेवन करना विविक्त-शयनासन है।
२७. दान्त (दंत)
दशाश्रुतस्कन्ध की चूर्णि में इन्द्रिय और मन का निग्रह करने वाले को दांत कहा है तथा वृत्तिकार के अनुसार दान्त का अर्थ है—इन्द्रियों का दमन करने में तत्पर। दान्त के दो प्रकार हैं—१. द्रव्य दान्त २. भाव दान्त। जो दूसरों के द्वारा वध और बन्धन से दमित किया जाता है, वह द्रव्य-दान्त होता है। भाव-दान्त वह साधु है, जो आत्मा से आत्मा का दमन करता है।
२८. त्राता (तातिणो)
'ताई', 'तायी', 'ताति' शब्द आगमों में अनेक स्थलों पर मिलते हैं। 'त्रायी' का शाब्दिक अर्थ रक्षक है। जो शत्रु से रक्षा करे उसे 'त्रायी' कहते हैं। लौकिक पक्ष में इसका यही अर्थ है। आत्मिक क्षेत्र में इसकी निम्नलिखित व्याख्याएं मिलती हैं—
१. आत्मा का त्राण—रक्षा करनेवाला—अपनी आत्मा को दुर्गति से बचानेवाला।
२. दूसरों की आत्मा की रक्षा करने वाला—उन्हें दुर्गति से बचानेवाला।
३. स्व और पर दोनों की आत्मा की रक्षा करने वाला—दोनों को दुर्गति से बचानेवाला।
चूर्णिकार ने 'तातिणो' का अर्थ आत्मत्राता, परत्राता और उभयत्राता किया गया है।
सूत्रकृतांग चूर्णि में जिनकल्पिक मुनि को आत्मत्राता, अर्हत् को परत्राता तथा गच्छवासी मुनि को उभयत्राता कहा है।
२९. देव दर्शन होता है (देवा दंसेंति)
चित्तसमाधि का एक हेतु है—देवदर्शन। प्रस्तुत गाथा में देवदर्शन करने वाले साधु की अर्हताओं का निर्देश दिया गया है—
१. प्रांत आहार करने वाला
२. विविक्त शयनासन का सेवन करने वाला
३. अल्प आहार करने वाला
४. इन्द्रिय और मन का निग्रह करने वाला
५. षड्जीवनिकाय की रक्षा करने वाला।
५. सव्वकामविरत्तस्स, खमतो भयभेरवं।
तओ से तोधी भवति, संजतस्स तवस्सिणो।।
५. सर्वकामविरक्तस्य, क्षमत: भयभैरवं।
तत: तस्य अवधि: भवति, संयतस्य तपस्विन:।।
५. सर्व कामभोगों से विरक्त, अत्यन्त भयंकर परीषहों को सहन करने वाले, उस संयत और तपस्वी को अवधिज्ञान३० होता है।
गाथा ५
३०. अवधि (तोधि)
तोधि—तकार बहुल पाठ होने के कारण यहां ओधि के स्थान पर तोधि का प्रयोग हुआ है। यह शब्द 'अवधि' शब्द का वाचक है।
६. तवसा अवहट्टुलेसस्स, दंसणं परिसुज्झति।
उड्ढमहेतिरियं च, सव्वं समणुपस्सति।।
६. तपसा अपहृतलेश्यस्य, दर्शनं परिशुद्ध्यति।
ऊर्ध्वमधस्तिर्यक् च, सर्वं समनुपश्यति।।
६. जिसने तपस्या के द्वारा अशुभ लेश्या को निराकृत किया है, उसका दर्शन परिशुद्ध हो जाता है। वह अवधिदर्शन के द्वारा ऊर्ध्वलोक, अधोलोक और तिर्यग्लोक सबको सम्यक् देखता है।
७. सुसमाहडलेसस्स, अवितक्कस्स भिक्खुणो।
सव्वओ विप्पमुक्कस्स, आया जाणति पज्जवे।।
७. सुसमाहृतलेश्यस्य, अवितर्कस्य भिक्षो:।
सर्वत: विप्रमुक्तस्य, आत्मा जानीते पर्यवान्।।
७. सुसमाहित लेश्या वाले, वितर्क से रहित, सर्वत: विप्रमुक्त भिक्षु का आत्मा पर्यवों को जानता है।३१
सूत्र ७
३१. प्रस्तुत गाथा में मन:पर्यव ज्ञान के विषय में तीन विशेष लक्षणों का निरूपण किया गया है—
१. मन:पर्यवज्ञान अप्रमत्त अवस्था में उत्पन्न होता है। जब तक मन:पर्यवज्ञानी तप और ध्यान के द्वारा कृष्ण आदि अशुभ लेश्याओं का विनयन करता रहता है, तब तक उसका मन:पर्यवज्ञान विशुद्ध, विशुद्धतर होता रहता है।
२. मन:पर्यवज्ञान वितर्करहित होता है। प्रस्तुत संदर्भ में वितर्क का अर्थ ज्ञान-विषयक तर्क अथवा मीमांसा न होकर श्रद्धान-विषयक वितर्क होना चाहिए। जिसके चित्त में सम्यग्दर्शन के विषय में ऊहापोह चलता रहता है, उसकी लेश्या एवं अध्यवसाय प्रशस्त नहीं रह पाते।
३. मन:पर्यवज्ञानी अधिकतर अप्रमत्त रहता है। इसलिए उसकी चेतना बाह्य और आभ्यन्तर संयोगों से सर्वथा विप्रमुक्त रहती है।
प्रस्तुत गाथा में पर्यव शब्द से मनोवर्गणा के पुद्गल स्कन्धों का ग्रहण किया गया है। क्योंकि मन:पर्यवज्ञानी द्रव्यमन का साक्षात्कार करके भावमन को जानता है।
८. जदा से णाणावरणं, सव्वं होति खयं गयं।
तदा लोगमलोगं च, जिणो जाणति केवली।।
८. यदा तस्य ज्ञानावरणं, सर्वं भवति क्षयं गतम्।
तदा लोकमलोकञ्च, जिन: जानीते केवली।।
८. जब जीव का समस्त ज्ञानावरणीय कर्म क्षय को प्राप्त होता है, तब वह जिन और केवली होकर लोक-अलोक को जान लेता है।
९. जदा से दंसणावरणं, सव्वं होइ खयं गयं।
तदा लोगमलोगं च, जिणो पासइ केवली।।
९. तदा तस्य दर्शनावरणं, सर्वं भवति क्षयं गतम्।
तदा लोकमलोकञ्च, जिन: पश्यति केवली।।
९. जब जीव का समस्त दर्शनावरणीय कर्म क्षय को प्राप्त होता है, तब वह जिन और केवली होकर लोक-अलोक को देख लेता है।३२
गाथा ८,९
३२. लोक अलोक (लोगमलोगं)
जिसमें धर्मास्तिकाय, अधर्मास्तिकाय, आकाशास्तिकाय, पुद्गलास्तिकाय, जीवास्तिकाय और काल—ये छह द्रव्य होते हैं उसे लोक कहते हैं। लोक के बाहर जहां केवल आकाश है अन्य द्रव्य नहीं, वह 'अलोक' कहलाता है। जो ज्ञान और दर्शन को प्राप्त कर जिन—केवली होता है वह समूचे लोकालोक को देखने, जानने लगता है।
१०. पडिमाए विसुद्धाए, मोहणिज्जे खयं गते।
असेसं लोगमलोगं च, पासंति सुसमाहिया।।
१०. प्रतिमायां विशुद्धायां, मोहनीये क्षयं गते।
अशेषं लोकमलोकञ्च, पश्यन्ति सुसमाहिता:।।
१०. प्रतिमा३३ के विशुद्ध होने पर और मोहनीय कर्म के क्षीण होने पर सुसमाहित आत्मा सम्पूर्ण लोक और अलोक को देखता है।
गाथा १०
३३. प्रतिमा (पडिमा)
चूर्णिकार ने प्रतिमा के चार अर्थ किए हैं—
१. बारह भिक्षुप्रतिमाएं
२. रजोहरण, गोच्छग, प्रतिग्रह धारण करने वाला मुनि वेष
३. मोहनीय कर्म से रहित आत्मा
४. इहलोक और परलोक की आशंसा से रहित विशुद्ध संकल्प।
११. जहा मत्थए सूईए, हताए हम्मती तले।
एवं कम्माणि हम्मंति, मोहणिज्जे खयं गते।।
११. यथा मस्तके सूच्या, हते हन्यते तल:।
एवं कर्माणि हन्यन्ते, मोहनीये क्षयं गते।।
११. जैसे मस्तक में सूई से छेदन करने पर तालवृक्ष नीचे गिर जाता है, उसी प्रकार मोहनीय कर्म के क्षीण होने पर कर्म नष्ट हो जाते हैं।
१२. सेणावतिम्मि णिहते, जधा सेणा पणस्सती।
एवं कम्मा पणस्संति, मोहणिज्जे खयं गते।।
१२. सेनापतौ निहते, यथा सेना प्रणश्यति।
एवं कर्माणि प्रणश्यन्ति, मोहनीये क्षयं गते।।
१२. जैसे सेनापति के मरने पर सेना प्रणष्ट हो जाती है, उसी प्रकार मोहनीय कर्म के क्षीण होने पर कर्म नष्ट हो जाते हैं।
१३. धूमहीणे जधा अग्गी, खीयती से निरिंधणे।
एवं कम्माणि खीयंति, मोहणिज्जे खयं गते।।
१३. धूमहीनो यथा अग्नि:, क्षीयते स निरिन्धन:।
एवं कर्माणि क्षीयन्ते, मोहनीये क्षयं गते।।
१३. जैसे ईंधन के अभाव में अग्नि धूमरहित होकर नष्ट हो जाती है, वैसे ही मोहनीय कर्म के क्षीण होने पर कर्म क्षीण हो जाते है।
१४. सुक्कमूले जधा रुक्खे, सिच्चमाणे ण रोहति।
एवं कम्मा न रोहंति, मोहणिज्जे खयं गते।।
१४. शुष्कमूलो यथा वृक्ष:, सिच्यमानो न रोहति।
एवं कर्माणि न रोहन्ति, मोहनीये क्षयं गते।।
१४. जैसे सूखी जड़ वाला वृक्ष सिंचन किए जाने पर भी अंकुरित नहीं होता, वैसे ही मोहनीय कर्म के क्षीण होने पर कर्म अंकुरित नहीं होते।
१५. जधा दड्ढाण बीयाण, न जायंति पुणंकुरा।
कम्मबीएसु दड्ढेसु, न जायंति भवंकुरा।।
१५. यथा दग्धेषु बीजेषु, न जायन्ते पुनरंकुरा:।
कर्मबीजेषु दग्धेषु, न जायन्ते भवांकुरा:।।
१५. जैसे जले हुए बीजों से पुन: अंकुर उत्पन्न नहीं होते, उसी प्रकार कर्म बीजों के जल जाने पर भवांकुर पैदा नहीं होते।
१६. चिच्चा ओरालियं बोंदिं, नामगोत्तं च केवली।
आउयं वेयणिज्जं च, च्छित्ता भवति नीरओ।।
१६. त्यक्त्वा औदारिकं 'बोंदिं', नामगोत्रं च केवली।
आयुष्यं वेदनीयं च, छित्त्वा भवति नीरज:।।
१६. औदारिक शरीर३४ का त्याग कर नाम, गोत्र, आयुष्य और वेदनीय कर्म का छेदन कर केवली कर्मरहित होता है।३५
गाथा १६
३४. शरीर (बोंदि)
'बोंदि' देशी शब्द है। इसका अर्थ है शरीर।
३५. केवली के नाम, वेदनीय, गोत्र और आयुष्य—ये चार कर्म अवशेष होते हैं। ये केवल भवधारण के लिए होते हैं। इन चारों कर्मों को तथा औदारिक शरीर को त्याग कर केवली कर्म मुक्त हो जाता है। चूर्णिकार ने 'च' शब्द से तैजस और कार्मण शरीर का ग्रहण किया है।
१७. एवं अभिसमागम्म, चित्तमादाय आउसो!
सेणिसोधिमुवागम्म, आतसोधिमुवेहइ।।
—त्ति बेमि।।
१७. एवं अभिसमागम्य, चित्तमादाय आयुष्मन्!
श्रेणिसोधिमुपागम्य, आत्मशोधिमुपेक्षते।।
इति ब्रवीमि।।
१७. हे आयुष्मन्! समाधि के भेदों को जानकर, राग-द्वेष से रहित चित्त को धारण कर, श्रेणी३६ की विशुद्धि—क्षपकश्रेणी को प्राप्त कर जीव आत्म-शुद्धि३७ को प्राप्त करता है।
—ऐसा मैं कहता हूं।
गाथा १७
३६. श्रेणी (सेणि)
चूर्णिकार एवं वृत्तिकार के अनुसार श्रेणी दो प्रकार की होती है—
१. द्रव्यश्रेणी—जिससे प्रासाद आदि पर आरोहण किया जाता है।
२. भावश्रेणी इसके दो प्रकार हैं—१. अविशुद्ध २. विशुद्ध।
अविशुद्ध श्रेणी संसार की ओर ले जाने वाली है और विशुद्ध श्रेणी मोक्ष की ओर।
३७. क्षपक श्रेणी (सोहि)
जिससे कर्मों का शोधन होता है। प्रस्तुत संदर्भ में 'सोधि' शब्द से क्षपकश्रेणी का ग्रहण किया गया है।
♦
आमुख
प्रस्तुत दशा का प्रतिपाद्य है उपासकप्रतिमा, श्रमणोपासक के संकल्प विशेष। जो अपनी आत्मा की निकटता से उपासना करे, वह उपासक कहलाता है।१
१. दचू. प. ३५—'उप सामीप्ये, आस—उपवेसने' सो उवासओ।
चूर्णिकार ने चार प्रकार के उपासकों का निर्देश दिया है—
१. द्रव्योपासक—अभिमुख नाम-गोत्र वाला।
२. तदर्थोपासक—ओदन आदि द्रव्यों के लिए उपासना करने वाला।
३. मोहोपासक—कुप्रवचन, कुधर्म की उपासना करने वाला।
४. भावोपासक—सम्यग्दृष्टिसंपन्न, समत्व में रमण करने वाला तथा श्रमणों की उपासना करने वाला।२
२. वही, प. ३५—सो उवासओ चउव्विधो—दव्वोवासगो तदट्ठो-
वासगो, मोहोवासगो, भावोवासगो.... दव्वोवासगो तिविधो
एगभवितो बद्धाउतो अभिमुहणामगोत्तो, दव्वभूतो वा तदट्ठितो
ओदणादिसु त्ति—दव्वं जो उवासति सो तदट्ठितो......कुप्पवयणं
तिन्नि तिसट्ठा कुधम्मसता...उवासति-मोहुवासगो। भावुवासतो...
जो सम्मद्दिट्ठी सम्ममणो समणे उवासति तेण कारणेण उवासतो,
श्रावयतीति श्रावक:।
उपासक श्रावक और श्रमणोपासक भी कहलाता है। द्वादशाङ्ग प्रवचन में दो प्रकार के धर्मों का प्रतिपादन किया गया है—अनगार धर्म और अगार (श्रावक) धर्म—दोनों केवली प्रसूत हैं। केवली धर्म सुनाते हैं, इसलिए वे श्रावक हैं। साधु और गृहस्थ अर्हत् की उपासना करते हैं, इसलिए उपासक हैं। उपासक धर्म सुनते हैं अत: वे भी श्रावक हैं। इस प्रकार साधु और गृहस्थ दोनों श्रावक हैं। ज्ञातव्य है कि साधु नित्यकालिक उपासक और श्रावक नहीं होते किन्तु गृहस्थ नित्यकालिक उपासक और श्रावक दोनों होते हैं।३
३. वही, दुवालसंगं गणिपिडगं। दुविधं—अणगारधम्मो सावगधम्मो य।
ते अगारअणगारधम्मा केवलीतो पसूता.....तो ते श्रावका भवंति।
तम्हत्ति—तस्मात्कारणात् जे तेसु भत्तिगता ते उवासगा सावगा य
भवंति, साधू गिही वा। यद्येवमविशेषो भवति, तस्मादेकान्तेनैव
गिहिणो सावगा उवासगा य भवंति।
प्रतिमा का अर्थ है—प्रतिपत्ति, प्रतिमान अथवा अभिग्रह।४ द्रव्य, क्षेत्र आदि द्वारा जिस साधना के प्रकार का प्रतिमान किया जाता है, उसे प्रतिमा कहा जाता है।५
४. (क) वही, प. १० प्रतिपत्ति: प्रतिमाणं वा पडिमा।
(ख) आचू. वृ. २.६२—प्रतिमाभि: अभिग्रहविशेषभूताभि:।
(ग) समवृ. प. १९
५. जैसिदी. ६.२५—द्रव्यक्षेत्रकालभावै: प्रतिमीयमान: साधना-
विशेष: प्रतिमा।
प्रस्तुत दशा के तीसरे सूत्र में नास्तिक मत का प्रतिपादन किया गया है। जो गृहस्थ महेच्छ, महारंभ और महापरिग्रह वाले होते हैं, वे अधर्म पक्ष में स्थित होते हैं। इस सूत्र में उनके क्रूरकर्मों का निरूपण हुआ है। किस प्रकार वे पशुओं, दास-दासियों तथा अन्यान्य स्त्री-पुरुषों को दंडित करते हैं, अपने परिवार के सदस्यों—माता-पिता, भाई-बहिन आदि को सताते हैं, पीटते हैं, दागते हैं। इसके अध्ययन से तात्कालिक पारिवारिक-व्यवस्था और दंड-व्यवस्था का सम्यक् अवबोध होता है।
इसी प्रकार शब्द आदि विषयों के प्रति आसक्त, सम्प्रदाय के अभिनिवेश से लिप्त और अचिन्तनशील व्यक्ति अनेक प्रकार के क्रूर कर्मों में संलग्न रहते हैं। वे विपुल कर्मों का बंध कर निम्न गति में जाते हैं और वहां कर्मों को भोगते हैं। पांचवें सूत्र में नरक का विवरण प्रस्तुत किया गया है। सातवें सूत्र में क्रियावाद का विश्लेषण किया गया है। तत्पश्चात् सूत्र आठ से अठारह तक उपासक प्रतिमाओं का विवेचन किया गया है।
प्रस्तुत दशा के अनुसार प्रतिमाओं का आधार सम्यग्दर्शन और प्रथम ग्यारह व्रत है। प्रथम प्रतिमा का आधार सम्यग्दर्शन है। दूसरी प्रतिमा का आधार पांच अणुव्रत और तीन गुणव्रत है। तीसरी प्रतिमा का आधार सामायिक और देशावकाशिक (प्रथम दो शिक्षाव्रत) है। चौथी प्रतिमा का आधार प्रतिपूर्ण पौषधोपवास है। शेष प्रतिमाओं में इन्हीं व्रतों का उत्तरोत्तर विकास होता है।
प्रस्तुत आगम में उपासक प्रतिमाओं में केवल प्रथम प्रतिमा के नाम का ही निर्देश मिलता है, अवशिष्ट का नहीं। निर्युक्तिकार ने इन सभी प्रतिमाओं के नाम का उल्लेख किया है। समवाओ, आवश्यक निर्युक्ति, समवायांग वृत्ति, प्रवचनसारोद्धार और वसुनन्दी श्रावकाचार में इनके नामों का निरूपण किया गया है, जो निम्नांकित तालिका से ज्ञातव्य है—

छट्ठा दसा : छट्ठी दशा
मूल
१. सुयं मे आउसं! तेणं भगवया एवमक्खातं—इह खलु थेरेहिं भगवंतेहिं एक्कारस उवासग-पडिमाओ पण्णत्ताओ।
संस्कृत छाया
श्रुतं मया आयुष्मन्! तेन भगवता एवम् आख्यातम्—इह खलु स्थविरै: भगवद्भि: एकादश उपासकप्रतिमा: प्रज्ञप्ता:।
हिन्दी अनुवाद
१. आयुष्मन्! मैंने सुना है, उन भगवान् ने इस प्रकार कहा—इस निर्ग्रन्थ प्रवचन में स्थविर भगवन्तों ने ग्यारह उपासकप्रतिमाएं प्रज्ञप्त की हैं।
२. कयरा खलु ताओ थेरेहिं भगवंतेहिं एक्कारस उवासगपडिमाओ पण्णत्ताओ?
कतरा: खलु ता: स्थविरै: भगवद्भि: एकादश उपासकप्रतिमा: प्रज्ञप्ता:?
२. स्थविर भगवन्तों के द्वारा प्रज्ञप्त वे ग्यारह उपासकप्रतिमाएं कौन-सी हैं?
३. इमाओ खलु ताओ थेरेहिं भगवंतेहिं एक्कारस उवासगपडिमाओ पण्णत्ताओ, तं जहा—
इमा: खलु ता: स्थविरै: भगवद्भि: एकादश उपासकप्रतिमा: प्रज्ञप्ता:, तद्यथा—
३. स्थविर भगवन्तों के द्वारा प्रज्ञप्त वे ग्यारह उपासकप्रतिमाएं ये हैं, जैसे—
अकिरियावादी यावि भवति—नाहियवादी नाहियपण्णे नाहियदिट्ठी, नो सम्मावादी, नो नितियावादी, नसंति-परलोगवादी, णत्थि इहलोए णत्थि परलोए णत्थि माता णत्थि पिता णत्थि अरहंता णत्थि चक्कवट्टी णत्थि बलदेवा णत्थि वासुदेवा णत्थि सुक्कड-दुक्कडाणं फलवित्तिविसेसो, णो सुचिण्णा कम्मा सुचिण्णफला भवंति, णो दुचिण्णा कम्मा दुचिण्णफला भवंति, अफले कल्लाणपावए, णो पच्चायंति जीवा, णत्थि णिरयादि ह्व, णत्थि सिद्धी। से एवंवादी एवंपण्णे एवंदिट्ठी एवं—छंदरागमभिनिविट्ठे यावि भवति।
अक्रियावादी चापि भवति—नास्तिकवादी नास्तिकप्रज्ञ: नास्तिकदृष्टि:, नो सम्यक्वादी, नो नित्यवादी, न सन्ति-परलोकवादी, नास्ति इहलोक नास्ति परलोक: नास्ति माता नास्ति पिता नास्ति अर्हन्त: नास्ति चक्रवर्तिन: नास्ति बलदेवा: नास्ति वासुदेवा: नास्ति सुकृत-दुष्कृतानां फलवृत्तिविशेष:, नो सुचीर्णानि कर्माणि सुचीर्णफलानि भवन्ति, नो दुश्चीर्णानि कर्माणि दुश्चीर्णफलानि भवन्ति, अफले कल्याणपापके, नो प्रत्यायान्ति जीवा:, नास्ति नरकादि: ह्व:, नास्ति सिद्धि:। स एवंवादी एवंप्रज्ञ: एवंदृष्टि: एवं-छंदरागमभिनिविष्ट: चापि भवति।
जो अक्रियावादी१ होता है—वह नास्तिकवादी, नास्तिकप्रज्ञ, नास्तिकदृष्टि होता है। वह सम्यक्वादी नहीं होता, नित्यवादी (मोक्षवादी) नहीं होता, परलोकवादी नहीं होता, यह लोक नहीं है, परलोक नहीं है, माता नहीं है, पिता नहीं है, अर्हत् नहीं हैं, चक्रवर्ती नहीं हैं, बलदेव नहीं हैं, वासुदेव नहीं हैं, सुकृत और दुष्कृत का फलवृत्ति विशेष नहीं है। सुचीर्ण (शुभ) कर्म सुचीर्ण (शुभ) फल वाला नहीं होता, दुश्चीर्ण (अशुभ) कर्म दुश्चीर्ण (अशुभ) फल वाला नहीं होता। शुभ और अशुभ दोनों कर्म निष्फल हैं। जीवों का पुनर्जन्म नहीं होता। नरक आदि चार गतियां नहीं हैं।२ सिद्धि नहीं है। वह इस प्रकार के वाद वाला, इस प्रकार की प्रज्ञा वाला, इस प्रकार की दृष्टि वाला इस प्रकार के छन्द-राग३ से अभिनिविष्ट होता है।
सूत्र ३
१. अक्रियावादी (अकिरियावादी)
सूत्रकृतांग की निर्युक्ति में 'नास्ति' के आधार पर अक्रियावाद की व्याख्या की है। नास्ति के चार फलित होते हैं—
१. आत्मा का अस्वीकार
२. आत्मा के कर्तृत्व का अस्वीकार
३. कर्म का अस्वीकार
४. पुनर्जन्म का अस्वीकार।
सूयगडो के अनुसार जैसे अंधा नेत्रहीन होने के कारण प्रकाश होने पर भी रूपों को नहीं देखता, इसी प्रकार अक्रिय-आत्मवादी निरुद्धप्रज्ञ (ज्ञानावरण का उदय) होने के कारण विद्यमान क्रिया को भी नहीं देखते।
ठाणं में अक्रियावादियों के आठ प्रकारों का उल्लेख किया गया है—
१. एकवादी—एक ही तत्त्व को स्वीकार करने वाले—
१. ब्रह्माद्वैतवादी २. विज्ञानाद्वैतवादी ३. शब्दाद्वैतवादी।
२. अनेकवादी—धर्म और धर्मी को सर्वथा भिन्न मानने वाले अथवा सकल पदार्थों को विलक्षण मानने वाले, एकत्व को सर्वथा अस्वीकार करने वाले।
३. मितवादी—जीवों को परिमित मानने वाले।
४. निर्मितवादी—ईश्वरकर्तृत्ववादी।
५. सातवादी—सुख से सुख की प्राप्ति मानने वाले, सुखवादी।
६. समुच्छेदवादी—क्षणिकवादी।
७. नित्यवादी—लोक को एकान्त नित्य मानने वाले।
८. असत्परलोकवादी—परलोक में विश्वास न करने वाले।
सूत्रकृतांग की निर्युक्ति में अक्रियावादियों के चौरासी प्रकार बतलाए गए हैं। चूर्णिकार ने सांख्य, वैशेषिक, नैयायिक आदि को भी अक्रियावादी माना है तथा पंचभूतवादी, चतुर्भूतवादी, स्कन्धमात्रिक, शून्यवादी और लोकायतिक—इन दर्शनों को भी अक्रियावाद में सम्मिलित किया गया है। इससे यह फलित होता है कि क्रियावाद और अक्रियावाद का चिंतन आत्मा को केन्द्र में रखकर किया गया है। इस संदर्भ में इहलोक, परलोक, अर्हत्, चक्रवर्ती, बलदेव, वासुदेव, नरक आदि तथ्यों की अस्वीकृति आत्मा की अस्वीकृति का प्रासंगिक फल है।
विस्तार के लिए द्रष्टव्य—सूयगडो ११.२.११ का टिप्पण।
२. चार (ह्व)
यह चार की संख्या का सूचक है। प्रस्तुत शब्द से नारक, तिर्यंच, मनुष्य और देवों का ग्रहण होता है।
३. छन्द-राग (छंदराग)
यहां छंद का अर्थ है इच्छा-लोभ और राग का अर्थ है तीव्राभिनिवेश।
से य भवति महिच्छे महारंभे महापरिग्गहे अहम्मिए अहम्माणुए अहम्मसेवी अहम्मिट्ठे अधम्मक्खाई अधम्मरागी अधम्मपलोई अधम्मजीवी अधम्मपलज्जणे अधम्मसीलसमुदाचारे, अधम्मेणं चेव वित्तिं कप्पेमाणे विहरइ, 'हण' 'छिंद' 'भिंद' वेकत्तए लोहियपाणी पावो चंडो रुद्दो खुद्दो साहस्सिओ उक्कंचण-वंचण-माया-निअडी-कवड-कूड-साति-संपयोग-बहुले दुस्सीले दुपरिचए दुरणुणेए दुव्वए दुप्पडियानंदे निस्सीले निग्गुणे निम्मेरे निपच्चक्खाणपोसहोववासे असाहू सव्वाओ पाणाइवायाओ अप्पडिविरए जावज्जीवाए, एवं जाव सव्वाओ कोहाओ सव्वाओ माणाओ सव्वाओ मायाओ सव्वाओ लोभाओ सव्वाओ पेज्जाओ दोसाओ कलहाओ अब्भक्खाणाओ, पेसुण्ण-परपरिवादाओ अरतिरति-मायामोसाओ मिच्छादंसणसल्लाओ अपडिविरए जावज्जीवाए, सव्वाओ ण्हाणुम्मद्दणा-अब्भंगण-वण्णग-विलेवण-सद्द-फरिस-रस-रूव-गंध-मल्लालंकाराओ अपडिविरए जावज्जीवाए, सव्वाओ सगड-रह-जाण-जुग्ग-गिल्लि-थिल्लि-सीया-संदमाणिय-सयणासण-जाण-वाहण-भोयण-पवित्थर-विधीओ अपडिविरए जावज्जीवाए, सव्वाओ आस-हत्थि-गो-महिस-गवेलय-दासी-दास-कम्मकर-पोरुसाओ अपडिविरए जावज्जीवाए, सव्वाओ कय-विक्कय-मासद्ध-मास-रूवग-संववहाराओ अपडिविरए जावज्जीवाए, हिरण्ण-सुवण्ण-धण-धन्न-मणि-मोत्तिय-संख-सिलप्पवालाओ अपडिविरए जावज्जीवाए, सव्वाओ कूडतुल-कूडमाणाओ अपडिविरए जावज्जीवाए, सव्वाओ आरंभ-समारंभाओ अपडिविरए जावज्जीवाए, सव्वाओ करण-कारावणाओ अपडिविरए जावज्जीवाए, सव्वाओ पयण-पयावणाओ अपडिविरए जावज्जीवाए, सव्वाओ कुट्टण-पिट्टण-तज्जण-तालण-वह-बंध-परिकिलेसाओ अपडिविरए जावज्जीवाए, जेयावण्णे तहप्पगारा सावज्जा अबोधिआ कम्मंता परपाणपरितावणकडा कज्जंति (ततो वि अ णं अपडिविरए जावज्जीवाए,)
स च भवति महेच्छ: महारम्भ: महापरिग्रह: अधार्मिक: अधर्मानुग: अधर्मसेवी अधर्मिष्ठ: अधर्माख्यायी अधर्मरागी अधर्मप्रलोकी अधर्मजीवी अधर्मप्ररञ्जन: अधर्मशीलसमुदाचार:, अधर्मेण चैव वृत्तिं कल्पमान: विहरति, 'हन' 'छिन्दि' 'भिन्धि' विकर्तक: लोहितपाणि: पाप: चण्ड: रुद्र: क्षुद्र: साहसिक: 'उक्कंचण'-वंचन-माया-निकृति-कपट-कूट-साचि-संप्रयोग-बहुल: दु:शील: दु:परिचय: दुरनुनेय: दुर्व्रत: दुष्प्रत्यानन्द: निश्शील: निर्गुण: निर्मर्याद: निष्प्रत्याख्यानपौषधोपवास: असाधु: सर्वस्मात् प्राणातिपाताद् अप्रतिविरत: यावज्जीवम्, एवं यावत् सर्वस्मात् क्रोधात् सर्वस्माद् मानात् सर्वस्या: मायाया: सर्वस्मात् लोभात् सर्वस्मात् प्रेयस: दोषात् कलहाद् अभ्याख्यानात्, पैशुन्य-परपरिवादाद् अरतिरति-मायामृषात: मिथ्यादर्शनशल्याद् अप्रतिविरत: यावज्जीवं, सर्वस्मात् स्नानोन्मर्दन-अभ्यङ्गन-वर्णक—विलेपन-शब्द-स्पर्श-रस-रूप-गंध-माल्यालंकाराद् अप्रतिविरत: यावज्जीवं, सर्वस्मात् शकट-रथ-यान-युग्य-'गिल्लि'-थिल्लि'-शिबिका-स्यन्दमानिका-शयनासन-यान-वाहन-भोजन-प्रविस्तर-विधे: अप्रतिविरत: यावज्जीवं, सर्वस्माद् अश्व-हस्ति-गो-महिष-गवेलक-दासी-दास-कर्मकर पौरुषाद् अप्रतिविरत: यावज्जीवं, सर्वस्मात् क्रय-विक्रय-माषार्ध-माष-रूप्यक-संव्यवहाराद् अप्रतिविरत: यावज्जीवं, हिरण्य-सुवर्ण-धन-धान्य-मणि-मौक्तिक-शंख-शिला-प्रवालाद् अप्रतिविरत: यावज्जीवं, सर्वस्मात् कूटतुला-कूटमानाद् अप्रतिविरत: यावज्जीवं, सर्वस्माद् आरम्भ-समारम्भाद् अप्रतिविरत: यावज्जीवं, सर्वस्मात् करण-कारणाद् अप्रतिविरत: यावज्जीवं, सर्वस्मात् पचन-पाचनाद् अप्रतिविरत: यावज्जीवं, सर्वस्मात् कुट्टन-पिट्टन-तर्जन-ताडन-वध-बंध-परिक्लेशाद् अप्रतिविरत: यावज्जीवं, ये चाप्यन्ये तथाप्रकारा: सावद्या: अबोधिका: कर्मान्ता: परप्राणपरितापनकरा: क्रियन्ते। (ततोऽपि अप्रतिविरत: यावज्जीवं,)
वह महान् इच्छा वाला,४ महारंभी,५ महापरिग्रही,६ अधार्मिक, अधर्म का अनुगमन करने वाला,७ अधर्मसेवी, अधर्मिष्ठ,८ अधर्मवादी, अधर्म में अनुरक्त९, अधर्म को देखने वाला, अधर्म का जीवन जीने वाला, अधर्म में रमण करने वाला, अधर्ममय शील और आचार वाला, अधर्म के द्वारा आजीविका करता हुआ१० विहरण करता है। मारो, छेदो, काटो, (यह कह) शूल आदि से चमड़ी का विकर्तन करने वाला, रक्त से सने हाथ वाला, पापी, चण्ड, रुद्र, क्षुद्र, साहसिक (बिना विचारे काम करने वाला), ठगी,११ वंचना,१२ माया,१३ निकृति,१४ कपट,१५ कूट,१६ साचि (असली दिखाकर नकली देने वाला) का बहुत प्रयोग करने वाला,१७ दु:शील,१८ दुष्परिचय,१९ दुरनुनेय,२० दुर्व्रत,२१ दुष्प्रत्यानन्द,२२ शीलरहित, गुणरहित, मर्यादारहित, प्रत्याख्यान और पौषधोपवास से रहित, असाधु, सर्व प्राणातिपात से यावज्जीवन अप्रतिविरत, इसी प्रकार यावत् सर्व क्रोध, सर्व मान, सर्व माया, सर्व लोभ, सर्व राग, द्वेष, कलह, अभ्याख्यान, पैशुन्य, परपरिवाद, अरतिरति, माया-मृषा, मिथ्यादर्शन-शल्य२३ से यावज्जीवन अप्रतिविरत, सर्व स्नान, उन्मर्दन, अभ्यङ्गन, वर्णक,२४ विलेपन, शब्द, स्पर्श, रस, रूप, गंध, माल्य और अलंकार से यावज्जीवन अप्रतिविरत, सर्व शकट, रथयान, युग्य,२५ गिल्लि (डोली),२६ थिल्लि (दो खच्चरों की बग्घी),२७ शिबिका,२८ स्यन्द-मानिका,२९ शयन, आसन, यान, वाहन, भोजन की विस्तृत विधि से यावज्जीवन अप्रतिविरत, समस्त घोड़े, हाथी, गौ, महिष, मेंढे, दासी, दास, कर्मकर और पदाति समूह से यावज्जीवन अप्रतिविरत, समस्त क्रय-विक्रय, अर्धमाषक, माषक, रुप्यक से होने वाले विनिमय से यावज्जीवन अप्रतिविरत, हिरण्य, स्वर्ण, धन, धान्य, मणि, मौक्तिक, शंख, शिला, मूंगा३० से यावज्जीवन अप्रतिविरत, सर्व कूटतोल, कूटमाप से यावज्जीवन अप्रतिविरत, सर्व आरम्भ-समारम्भ३१ से यावज्जीवन अप्रतिविरत, सर्व प्रकार के करने-कराने से यावज्जीवन अप्रतिविरत, सर्व पचन-पाचन से यावज्जीवन अप्रतिविरत, सर्व कुट्टन, पिट्टन, तर्जन, ताड़न, वध, बंध,३२ परिक्लेश से यावज्जीवन अप्रतिविरत होता है, जो इसी प्रकार के अन्य सावद्य, अबोधि करने वाले, दूसरे प्राणियों को परितप्त करने वाले कर्म व्यवहार किए जाते हैं। (उनसे भी यावज्जीवन अप्रतिविरत होता है।)
४. महान् इच्छा वाला (महिच्छे)
राज्य, वैभव, परिवार आदि के प्रति जिनकी इच्छा प्रबल होती है वे महेच्छ कहलाते हैं।
५. महा-आरम्भी (महारंभे)
आरम्भ का अर्थ है प्रवृत्ति। चूर्णिकार ने प्राणवध को महा-आरम्भ बतलाया है।2 वृत्तिकार ने वाहन, ऊंट, गाड़ी नौका, जलपोत, कृषि, पशुओं के नपुंसकीकरण और पशुपोषक आदि प्रवृत्तियों को महा-आरम्भ बतलाया है। महारंभ में प्रवृत्त व्यक्ति महारंभी कहलाते हैं।
६. महापरिग्रही (महापरिग्गहे)
चूर्णिकार ने राजा, राष्ट्रपति आदि को महापरिग्रही कहा है। वृत्तिकार के अनुसार महान् परिग्रह वाले वे होते हैं, जिनके पास धन-धान्य, नौकर-चाकर, हाथी-घोड़े आदि हैं तथा जिनके पास अनेक मकान, खेत आदि होते हैं।
७. अधर्मानुग (अहम्माणुए)
इसके संस्कृत रूप दो होते हैं।
१. अधर्मानुग—अधर्म का अनुगमन करने वाला।
२. अधर्मानुज्ञ—अधर्म का अनुमोदन करने वाला।
८. अधर्मिष्ठ (अहम्मिट्ठे)
१. अधर्म जिसको इष्ट है।
२. जो अधर्मी लोगों को इष्ट है।
३. जो अत्यधिक अधर्मी है।
४. नृशंस कर्म करने के कारण जो अधर्मबहुल है, अर्थात् जिसका आचरण प्राय: अधर्मयुक्त होता है।
९. अधर्म में रमण करने वाला (अधम्मपलज्जणे)
यहां 'र' और 'ल' में ऐक्य मानकर अधर्मप्ररक्ता शब्द का अर्थ अधर्म के कार्यों में रक्त रहना किया है। कहीं-कहीं 'अधम्मपजणे' यह पाठ भी मिलता है। वहां उसका अर्थ है अधर्म को प्रकृष्ट रूप में पैदा करता है।
१०. अधर्म के द्वारा आजीविका करता हुआ (अधम्मेणं चेव वित्तिं कप्पेमाणा)
अधर्म से जीविका चलाने से तात्पर्य है—
१. श्रुत और चारित्र के विरुद्ध आचरण के द्वारा आजीविका चलाता है।
२. पापकारी अनुष्ठान, जैसे—दहन, अंकन और बधिया करके आजीविका चलाता है।
११. ठगी (उक्कंचण)
चूर्णिकार ने 'कुंच कौटिल्ये' धातु के आधार पर इसका अर्थ कुटिलता किया है। ज्ञाताधर्मकथा के वृत्तिकार ने उत्कंचन का अर्थ किया है—विक्रेय वस्तु का अधिक मूल्य वसूलने के लिए गुणहीन पदार्थ के गुणों का उत्कर्ष प्रतिपादित करना।
१२. वंचना (वंचण)
चूर्णिकार ने 'वंचू प्रलम्भने' धातु के आधार पर इसका अर्थ वंचना करना अथवा ठगना किया है। जैसे—महामात्य अभयकुमार महाराज प्रद्योत की गणिकाओं द्वारा धर्म के छल से ठगा गया था। मृग गीत के द्वारा ठगा जाता है। ज्ञाताधर्मकथा के वृत्तिकार ने इसका अर्थ दूसरों को छलना किया है।
१३. माया (माया)
माया का अर्थ है—ठगने की बुद्धि। दसाओ के वृत्तिकार के अनुसार यह व्यापारियों में बहुलता से मिलती है। ज्ञाताधर्मकथा की वृत्ति में इसका अर्थ किया है—दूसरों को छलने वाली बुद्धि।
१४. निकृति (निअडी)
चूर्णिकार ने इसका अर्थ—अति उपचार किया है। अति उपचार करना भी दुष्टता का लक्षण है। ज्ञाताधर्मकथा की वृत्ति में बगुले की वृत्ति को निकृति माना है।
१५. कपट (कवड)
कपट का अर्थ है—दूसरों को ठगने के लिए देश, भाषा और वेश आदि को बदलना। जैसे आषाढ़भूति मुनि ने वेश का बार-बार परिवर्तन कर आचार्य, उपाध्याय, संघाटक और स्वयं के लिए एक ही घर से चार मोदक प्राप्त कर लिए।
१६. कूट (कूट)
वृत्तिकार ने इसके दो अर्थ किए हैं
१. मृग आदि को पकड़ने के लिए अनेक प्रकार के प्रयोग करना।
२. दूसरों को ठगने के लिए तोल-माप-संबंधी न्यूनाधिकता करना।
कहीं कहीं 'कूट-कपट' एक साथ भी प्रयुक्त होते हैं। इसका संयुक्तार्थ है—कूट तोल-माप, खोटा सिक्का।
१७. साचि-संप्रयोगबहुल (साति-संपयोगबहुले)
चूर्णिकार के अनुसार न्यून गुण वाले द्रव्यों का अधिक गुणवाले द्रव्यों के साथ मिश्रण करना—सातिशय-संप्रयोग कहलाता है। यह भी ठगी का एक प्रकार है। चूर्णिकार ने एक प्राचीन श्लोक उद्धृत किया है—
सो होति सातिजोगो दव्वं जं उवहितऽण्णदव्वेसु।
दोसो गुणवयणेसु य अत्थविसंवादणं कुणति।।
वृत्तिकार ने साचि-प्रयोग के दो अर्थ किए हैं।
१. उत्कंचन, वंचन, माया आदि का अतिशय प्रयोग करना।
२. सातिशय द्रव्य—कस्तूरी आदि का अन्य द्रव्य के साथ प्रयोग करना।
प्रस्तुत प्रसंग में उत्कंचन, वंचन, माया, निकृति, कपट, कूट और साचि-प्रयोग—ये सात शब्द प्रयुक्त हैं। चूर्णिकार और वृत्तिकार के अनुसार ये सातों शब्द माया के ही पर्यायवाची हैं। जैसे—शक्र, पुरन्दर आदि इन्द्र के पर्याय हैं, वैसे ही ये माया के पर्याय शब्द हैं। प्रवृत्ति भेद के कारण इन्हें भिन्न-भिन्न शब्दों से व्यक्त किया गया है, पर वास्तव में सारी प्रवृत्तियों में माया का अंश होने के कारण इन्हें माया कहा जा सकता है।
१८. दु:शील (दुस्सीले)
शान्त्याचार्य ने बृहद्वृत्ति में शील के तीन अर्थ किए हैं—स्वभाव, समाधि और आचार। जिसका शील राग-द्वेष तथा अन्यान्य दोषों से विकृत होता है वह दु:शील कहलाता है। दशाश्रुतस्कन्ध के वृत्तिकार के अनुसार जिसका आचरण और स्वभाव दोषपूर्ण होता है उसे दु:शील कहा जाता है।
१९. दुष्परिचय (दुपरिचए)
चूर्णिकार के अनुसार दुपरिचए का अर्थ है—परिचय का गलत फायदा उठाने वाला।
२०. दुरनुनेय (दुरणुणेए)
चूर्णिकार और वृत्तिकार के अनुसार इसका अर्थ है—दारुण स्वभाव वाला।
२१. दुर्व्रत (दुव्वए)
दुर्व्रत का अर्थ है—दूषित व्रतों को स्वीकार करने वाला, वृत्तिकार के अनुसार जैसे—अन्यतीर्थिक यज्ञ में दीक्षित होने वालों का शिरोमुण्डन करते हैं, अस्नान तथा दर्भशयन का व्रत दिलाते हैं, फिर भी बकरी आदि प्राणियों की हिंसा से उपरत नहीं होते। मांस भक्षण का संकल्प करना, रात्रि भोजन का संकल्प करना—इसका तात्पर्य यह प्रतीत हो रहा है कि पापकारी प्रवृत्ति करने का व्रत—संकल्प स्वीकार करना।
२२. दुष्प्रत्यानन्द (दुप्पडियानंदे)
दुष्प्रत्यानंद का अर्थ है—प्रत्युपकार, प्रतिपूजा। कुछ व्यक्ति अभिमान के कारण या कृतघ्नता के वशीभूत होकर अपने उपकारी का प्रत्युपकार नहीं करते, अपितु वे अपने उपकारी में व्यर्थ दोष निकालने का प्रयास करते हैं, वे दुष्प्रत्यानन्द होते हैं।
२३. राग......मिथ्यादर्शनशल्य (पेज्जाओ.....मिच्छादंसण-सल्लाओ)
प्रेय:—दशाश्रुतस्कन्ध के वृत्तिकार ने प्रेयस् का अर्थ अभिष्वंग (अनुरक्ति) किया है। इसमें माया और लोभ अभिव्यक्त नहीं होते।
दोष—इसका अर्थ अप्रीतिमात्र है। इसमें क्रोध और मान व्यक्त नहीं होते।
कलह—झगड़ा करना।
अभ्याख्यान—असद् दोष को प्रकट करना, आरोप लगाना।
पैशुन्य—छिपे-छिपे असद् दोष को प्रकट करना।
परपरिवाद—परनिन्दा, गुण में दोष बतलाना।
अरतिरति—मोहनीय के उदय से होने वाले चित्त के उद्वेग को 'अरति' कहा जाता है। उस उद्वेग को मिटाने के लिए विषयों में प्रवृत्त होना 'रति' है।
मायामृषा—कपटपूर्वक झूठ बोलना। वृत्तिकार के अनुसार इसका अर्थ है—वेशान्तर और भाषान्तर के द्वारा दूसरों को ठगने की प्रवृत्ति।
मिथ्यादर्शनशल्य—'मिथ्यादर्शन' शल्य की भांति व्यथा का कारण बनता है इसलिए इसे शल्य कहा गया है।
२४. वर्णक (वण्णग)
चूर्णिकार ने 'वर्णक' से कुंकुंम आदि का ग्रहण किया है। वृत्तिकार ने लोध्र आदि जो द्रव्य त्वचा के रंग को सुन्दर बनाते हैं, उनको वर्णक माना है।
२५. युग्य (जुग्ग)
इसका संस्कृत रूप है युग्य। वृत्तिकार ने इसका अर्थ किया है पुरुषों द्वारा उठाई जाने वाली पालकी। इसमें चार डण्डे लगे रहते हैं, जिन्हें चार आदमी उठाते हैं। गोल्ल देश में प्रसिद्ध दो हाथ लम्बी, चौड़ी, चतुष्कोण वेदिका वाली शिबिका को युग्य कहा जाता है।
२६. डोली (गिल्लि)
यह देशी शब्द है। दो व्यक्ति कपड़े की झोली में किसी को उठाकर ले जाते हैं, वह झोली गिल्ली कहलाती है। अनुयोगद्वार की चूर्णि में दो व्यक्तियों द्वारा उठाई जाने वाली शिबिका को अथवा अम्बाबाड़ी सहित हाथी के हौदे को गिल्लि कहा गया है।
२७. दो खच्चरों की बग्घी (थिल्लि)
वह यान, जो दो खच्चरों से चलता है। अनुयोगद्वार की चूर्णि में दो घोड़ों की बग्घी को थिल्ली कहा गया है। अन्य देशों में इसे गिल्ली कहा जाता है।
२८. शिबिका (सीया)
कूट आकार वाला आच्छादित यान विशेष। प्रश्नव्याकरण की वृत्ति में 'कूटागार' का अर्थ शिखरयुक्त भवन किया है। निशीथ चूर्णि में कूटागार का अर्थ पर्वत के आकार वाला मकान, जो ऊपर की भूमिका में होता है, किया गया है। चरक सूत्र स्थान (१४/२७) की व्याख्या में कूटागार का अर्थ 'वर्तुलाकार गोल कमरा' किया गया है।
२९. स्यन्दमानिका (संदमाणिया)
यह एक प्रकार की शिबिका होती थी, जो बड़े व्यक्तियों के आवागमन के लिए काम में ली जाती थी। अनुयोगद्वार की चूर्णि में पुरुष-प्रमाण लम्बाई वाली शिबिका को स्यन्दमानिका कहा गया है।
३०. धन.....शिलाप्रवाल (धण.....सिलप्पवालाओ)
धन—मूल्यवान् वस्तु। इसके चार प्रकार हैं—
१. गणिम—जिसका विक्रय गिनती से किया जाए।
२. धरिम—जिसका विक्रय तोलकर किया जाए।
३. मेद्य—जिसका विक्रय मापकर किया जाए।
४. परिच्छिज्ज—जिसका विक्रय परीक्षा कर किया जाए।
धान्य—वृत्तिकार ने यव, शालि आदि चौबीस प्रकार के धान्यों का उल्लेख किया है।
मणि—मणि का अर्थ है बहुमूल्य और कांतियुक्त पत्थर। दशाश्रुतस्कन्ध एवं भगवती के वृत्तिकार ने इसका अर्थ चन्द्रकान्त आदि मणि किया है।
शंख—समुद्र में पैदा होने वाला जन्तु का खोल या घर, जो पत्थर-सा बड़ा और सफेद होता है। शंख पवित्र और शुभ माना जाता है तथा पूजन, युद्ध आदि के अवसर पर बजाया जाता है। वृत्तिकार ने दक्षिणावर्त आदि को शंख बतलाया है।
शिला-प्रवाल—भगवती वृत्ति में अभयदेवसूरि ने शिला-प्रवाल का अर्थ मूंगा किया है। वैकल्पिक रूप में वैद्य इसकी भस्म बनाकर औषध के काम में लेते हैं। शिला का अर्थ है—राजपट्ट (एक उपरत्न) प्रवाल का अर्थ है—मूंगा। शिला का एक नाम मैनसिल भी है।
३१. आरम्भ-समारम्भ (आरम्भ-समारम्भाओ)
स्थानाङ्ग वृत्तिकार ने आरम्भ का अर्थ वध और समारम्भ का अर्थ परिताप किया है। तत्त्वार्थभाष्य के अनुसार प्राणव्यपरोपणयुक्त प्रवृत्ति आरम्भ और परितापनायुक्त प्रवृत्ति समारम्भ है। तत्त्वार्थवार्तिक में आरम्भ का अर्थ किया है—प्रवृत्ति का प्रारम्भ और समारम्भ का अर्थ किया है—प्रवृत्ति के लिए साधन-सामग्री को जुटाना।
वृत्तिकार ने आरम्भ और समारम्भ को मानसिक, वाचिक और कायिक हिंसा के संदर्भ में व्याख्यायित किया है।
१. आरम्भ—
मानसिक हिंसा—अत्यन्त क्लेश के कारण दूसरों के प्राणों का अपहरण करने में समर्थ अशुभ ध्यान।
वाचिक हिंसा—दूसरों के प्राणव्यपरोपण करने में समर्थ मन्त्र आदि का जाप करना।
कायिक हिंसा—प्राणिवध में शरीर की प्रवृत्ति।
२. समारम्भ—
मानसिक हिंसा—पर-पीड़ाकारक उच्चाटन (किसी के चित्त को किसी व्यक्ति, स्थान, कार्य आदि से उचटाना) आदि का हेतुभूत चिन्तन।
वाचिक हिंसा—पर-पीड़ाकारक मंत्रों का परावर्तन।
कायिक हिंसा—दूसरों के लिए पीड़ादायक मुष्टि आदि का अभिघात।
३२. तर्जन, ताड़न, वध और बंधन (तज्जण-तालण-वह-बंध)
तर्जन, ताड़न, वध और बंधन—तिरस्कार और प्रहार से उत्पन्न कष्ट हैं—
१. तर्जन—चूर्णिकार के अनुसार तर्जन का अर्थ है—कश, बेंत, लकुट आदि से भर्त्सना करना। बृहद्वृत्ति के अनुसार तर्जन का अर्थ है—तर्जनी अंगुली दिखाकर या भौहें चढ़ा कर तिरस्कार करना या डांटना।
२. ताड़न—दशाश्रुतस्कन्ध की चूर्णि में ताड़ना का अर्थ पैर आदि से मारना और बृहद्वृत्ति में हाथ आदि से मारना किया है।
३. वध—दशाश्रुतस्कन्ध की चूर्णि में इसका अर्थ किया है—कील और एड़ी आदि से प्रहार करना। बृहद्वृत्ति में इसका अर्थ किया है—लकड़ी आदि से प्रहार करना।
४. बन्धन—बृहद्वृत्ति के अनुसार इसका अर्थ है मयूर-बंध आदि से बांधना। दशाश्रुतस्कन्ध की चूर्णि में इसका अर्थ किया है—सांकल आदि से बांधना।
से जहानामए केइ पुरिसे कल-मसूर-तिल-मुग्ग-मास-निप्फाव-कुलत्थ-आलिसंदगसईणा-पलिमंथ एमादिएहिं अयते कूरे मिच्छादंडं पउंजइ, एवामेव तहप्पगारे पुरिसज्जाते तित्तिर-वट्टा-लावय-कपोत-कपिंजल-मिय-महिस-वराह-गाह-गोध-कुम्म-सिरीस-वादिएहिं अयते कूरे मिच्छादंडं पउंजइ।
अथ यथानामक: कश्चित् पुरुष: कल-मसूर-तिल-मुद्ग-माष-निष्पाव-कुलत्थ-आलिस्यन्दकसतीना-परिमन्थ एवमादिषु अयत: क्रूर: मिथ्यादण्डं प्रयुङ्क्ते, एवमेव तथाप्रकार: पुरुषजात: तित्तिर-वर्तक-लावक-कपोत-कपिञ्जल-मृग-महिष-वराह-ग्राह-गोधा-कूर्म-सरीसृ-पादिकेषु अयत: क्रूर: मिथ्यादण्डं प्रयुङ्क्ते।
जैसे कोई पुरुष गोल चना, मसूर, तिल, मूंग, उड़द, वल्ल, कुलथी, चंवला, तुवरी, काला चना आदि धान्यों के प्रति अयतनाशील और क्रूर होकर मिथ्यादंड का प्रयोग करता है। इसी प्रकार वैसा पुरुषजात, तीतर, वटेर, लावक, कबूतर, कपिञ्जल, मृग, महिष, सूअर, मगर, गोह, कछुआ, सांप आदि प्राणियों के प्रति अयतनाशील और क्रूर होकर मिथ्यादंड का प्रयोग करता है।
जावि य से बाहिरिया परिसा भवति, तं जहा—दासेति वा पेसेति वा भतएति वा भाइल्लेति वा कम्मारएति वा भोगपुरिसेति वा, तेसिं पि य णं अण्णयरगंसि अहालघुयंसि अवराधंसि सयमेव गरुयं दंडं वत्तेति, तं जहा—इमं दंडेह, इमं मुंडेह, इमं वज्झेह, इमं तालेह, इमं अंदुबंधणं करेह, इमं नियलबंधणं करेह, इमं हडिबंधणं करेह, इमं चारगबंधणं करेह, इमं नियलजुयल-संकोडियमोडितं करेह, इमं हत्थच्छिन्नं करेह, इमं पायच्छिन्नं करेह, इमं कन्नच्छिन्नं करेह, इमं नक्कच्छिन्नं करेह, इमं ओट्ठच्छिन्नं करेह, इमं सीसच्छिन्नं करेह, इमं मुखच्छिन्नं करेह, इमं मज्झच्छिन्नं करेह, इमं वेयच्छिन्नं करेह, इमं हियउप्पाडियं करेह, एवं नयण-दसण-वसण-जिब्भुप्पाडियं करेह, इमं ओलंबितं करेह, इमं उल्लंबितं करेह, इमं घंसि करेह, इमं घोलितयं करेह, इमं सूलाइतयं करेह, इमं सूलाभिन्नं करेह, इमं खारवत्तियं करेह, इमं दब्भवत्तियं करेह, इमं सीहपुच्छितयं करेह, इमं वसभपुच्छितयं करेह, इमं कडग्गिदड्ढयं करेह, इमं काकिणिमंसखाविततं करेह, इमं भत्तपाणनिरुद्धयं करेह, इमं जावज्जीवबंधणं करेह, इमं अण्णतरेणं असुभेणं कुमारेणं मारेह।
यापि च तस्य बाह्यपरिषद् भवति, तद्यथा—दास: इति वा प्रेष्य: इति वा भृतक: इति वा भागिक: इति वा कर्मार: इति वा भोगपुरुष: इति वा, तेषाम् अपि च अन्यतरस्मिन् यथालघुके अपराधे स्वयमेव गुरुकं दंडं वर्तयति, तद्यथा—इमं दंडयत, इमं मुण्डयत, इमं हत, इमं ताडयत, इमम् अंदुकबन्धनं कुरुत, इमं निगडबंधनं कुरुत, इमं 'हडि'-बंधनं कुरुत, इमं चारकबंधनं कुरुत, इमं निगडयुगल-संकोटितमोटितं कुरुत, इमं हस्तच्छिन्नं कुरुत, इमं पादच्छिन्नं कुरुत, इमं कर्णच्छिन्नं कुरुत, इमं नक्रच्छिन्नं कुरुत, इमम् ओष्ठच्छिन्नं कुरुत, इमं शीर्षच्छिन्नं कुरुत, इमं मुखच्छिन्नं कुरुत, इमं छिन्नमध्यं कुरुत, इमं वेदच्छिन्नं कुरुत, इमं हृदयोत्पाटितं कुरुत, एवं नयन-दशन-वृषण-जिह्वोत्पाटितं कुरुत, इमम् अवलंबितं कुरुत, इमम् उल्लंबितं कुरुत, इमं घर्षितकं कुरुत, इमं घोलितकं कुरुत, इमं शूलायितकं कुरुत, इमं शूलाभिन्नं कुरुत, इमं क्षारवर्तितं कुरुत, इमं दर्भवर्तितं कुरुत, इमं सिंहपुच्छितकं कुरुत, इमं वृषभपुच्छितकं कुरुत, इमं कटाग्निदग्धकं कुरुत, इमं काकिणिमांसखादितकं कुरुत, इमं भक्तपाननिरुद्धकं कुरुत। इमं यावज्जीवं बंधनं कुरुत, इमम् अन्यतरेण अशुभेन कुमारेण मारयत।
जो उसकी बाह्य परिषद् होती है, जैसे—दास, प्रेष्य, भृतक, भागीदार, कर्मकर अथवा भोगपुरुष,३३ उनके द्वारा कोई छोटा सा अपराध होने पर स्वयं ही भारी दंड का प्रयोग करता है, जैसे—इसे दंडित करें, इसे मुंडित करें, इसका वध करें, इसे ताड़ना दें, इसे सांकल से बांध दें, इसे बेड़ी से बांध दें, इसे खोड़े में डाल दें,३४ इसे बंदी बना जेल में डाल दें३५, इसे दो जंजीरों से सिकोड़कर लुढ़का दें३६, इसके हाथ काट दें,३७ इसके पैर काट दें, इसके कान काट दें, इसका नाक काट दें, इसके ओष्ठ काट दें, इसका सिर काट दें, इसका मुंह काट दें, इसके मध्यभाग का छेदन करें,३८ इसे नपुंसक कर दें, इसके हृदय का उत्पाटन कर दें, इसी प्रकार आंख, दांत, अण्डकोश और जिह्वा निकाल दें, इसे (कूएं में) लटका दें३९, इसको वृक्ष आदि पर लटका दें, इसको घसीटें, इसको आम्रफल की तरह निचोड़ें, इसको शूली में पिरो दें, इसको शूली में पिरोकर टुकड़े-टुकड़े कर दें,४० इस पर नमक छिड़क दें,४१ इसको घास से आच्छादित कर दें, इसकी जननेन्द्रिय काट दें,४२ वृषभ के समान इसके पुरुष-चिह्न का विच्छेद कर दें (इसके अण्डकोशों को तोड़कर उसके मुंह में डाल दें),४३ इसको चटाई में लपेटकर आग में जला दें, इसके काकिणि जितने मांस खण्ड करके खिलाएं,४४ इसका भोजन-पानी बंद कर दें, इसको आजीवन बंधन में डाल दें, इसको अन्य किसी अशुभ कुमौत से मारें।
३३. दास....भोगपुरुष (दासेति....भोगपुरिसेति वा)
प्रस्तुत प्रसंग में दास आदि छह शब्द प्रयुक्त हुए हैं। उनका अर्थ बोध इस प्रकार है—
• दास—चूर्णिकार और वृत्तिकार ने अपनी दासी के पुत्र को दास माना है।
• प्रेष्य—जो विभिन्न कार्यों के लिए इधर-उधर भेजा जा सके वह प्रेष्य कहलाता है।
• भृतक—पैसे लेकर पानी आदि का कार्य करनेवाला भृतक कहलाता है।
• भागिक—भागीदार, जो कृषि आदि में छठे अंश की भागीदारी में संपृक्त होता है, वह भागिक कहलाता है।
• कर्मकर—चूर्णि के अनुसार वे व्यक्ति, जो दूसरों का कार्य कर आजीविका चलाते हैं, राजघरों में बैठ (बेगार, मजूरी दिए बिना ही जबरदस्ती या बेमन से कराया जाने वाला काम) करते हैं, वे कर्मकर कहलाते हैं।
• भोगपुरुष—वे व्यक्ति, जो किसी नेता के आश्रित अपना जीवन चलाते हैं।
३४. सांकल से बांध दें, इसे खोड़े में डाल दें (णियलबंधणं करेह, हडिबंधणं करेह)
औपपातिक वृत्ति के अनुसार 'नियलबंधण' का अर्थ है पैरों का लोहमय बंधन और हडि का अर्थ है काठ की बेड़ी।
इस प्रकार के दण्डों का प्रचलन मालव देश में था, ऐसा चूर्णिकार का अभिमत है।
३५. बंदी बना जेल में डाल दें (चारगबंधणं करेह)
चारक का अर्थ है—कारावास, बंदी आदि के रहने के लिए बनाया गया घर विशेष। जहां जूं, खटमल आदि का उपद्रव होता है, उसे भी चारकबंधन कहा जाता है।
३६. दो जंजीरों से सिकोड़कर लुढका दें (नियलजुयल-संकोडियमोडितं करेह)
कुछेक अपराधियों को कारावास में डालकर दो-तीन या सात सांकलों से बांधकर रखा जाता है। उनके हाथों में, पैरों में और गले में सांकल डाल दी जाती है।
३७. हाथ काट दें.....(हत्थच्छिन्नं करेह)
चूर्णिकार ने प्रस्तुत संदर्भ में कुछेक महत्त्वपूर्ण सूचनाएं दी हैं—
• चोर आदि के कान, नाक, ओष्ठ काट दिए जाते हैं।
• जो गुप्तचर और दूत शत्रु-राज्यों में आते-जाते हैं, उनके कान, नाक और ओष्ठ छेद दिए जाते हैं।
• यदि स्त्रियां यह कार्य करती हैं तो उनका सिर काट दिया जाता है।
३८. मध्यभाग का छेदन करें (मज्झछिन्नं करेह)
मज्झछिन्नं करेह' का अर्थ 'मध्य भाग काट दो' किया है। आप्टे में 'मध्य' शब्द का एक अर्थ (The middle part of the body, the waist) किया है। इस आधार पर मध्य भाग से तात्पर्य 'कमर' माना गया है।
३९. कूएं में लटका दें (ओलंबितं करेह)
'ओलंबिय' का अर्थ है कूप, पर्वत आदि पर लटकाना।
द्रष्टव्य—सूयगडो २.२.४८ का टिप्पण।
४०. शूली में पिरोकर टुकड़े-टुकड़े कर दो (सूलाइतयं करेह)
अपानमार्ग से शूल लगाकर उसे मुंह से निकालना।
४१. नमक छिड़क दें (खारवत्तियं करेह)
इसका अर्थ है—शस्त्र से शरीर के टुकड़े-टुकड़े कर नमक आदि क्षार पदार्थ शरीर पर छिड़कना।
४२. जननेन्द्रिय काट दें (सीहपुच्छितयं करेह)
प्राचीनकालीन दंड पद्धति के अनुसार पारदारिक व्यक्ति की जननेन्द्रिय काट दी जाती थी। उस दंड का नाम था 'सीहपुच्छित-कता'। चूर्णिकार के अनुसार इसका अर्थ है—संभोग के उपरान्त सिंह और सिंहनी जब अलग होते हैं तब दोनों ओर से खिंचाव पैदा होता है और सिंह की जननेन्द्रिय भग्न हो जाती है। इस प्रचलित मान्यता के आधार पर जननेन्द्रिय भग्न करने को 'सिंहपुच्छितक' कहा गया है। प्रश्नव्याकरण की वृत्ति में भी 'जननेन्द्रिय भग्न' को सिहपुच्छनं माना है। सूयगडो के प्रथम श्रुतस्कन्ध के पांचवें अध्ययन की वृत्ति में प्रयुक्त 'सीहपुच्छाणि' का अर्थ वृत्तिकार ने पीठ की चमड़ी किया है।
४३. अंडकोशों को तोड़कर मुंह में डाल दें (वसभपुच्छितयं करेह)
प्राचीनकाल में परस्त्रीगामी अपराधी को दंड देने का यह भी एक प्रकार था कि उसके अंडकोशों को तोड़कर उसी के मुंह में डाल दिया जाता था। उसे इस दण्ड से अपार कष्ट भोगना पड़ता था और वह जीवन भर के लिए मैथुन प्रवृत्ति के लिए अयोग्य हो जाता था।
४४. इसके मांस के...खिलाएं (काकिणिमंसखाविततं करेह)
इसका अर्थ है—अपराधी के शरीर के मांस के काकिणी सिक्के जितने छोटे-छोटे टुकड़े कर स्वयं उसको खिलाना।
जावि य से अब्भिंतरिया परिसा भवति, तं जहा—माताति वा पिताति वा भायाति वा भगिणिति वा भज्जाति वा धूयाति वा सुण्हाति वा, तेसिं पि य णं अण्णयरंसि अहालहुसगंसि अवराहंसि सयमेव गरुयं डंडं वत्तेति, तं जहा—सीतोदगंसि कायं ओबोलित्ता भवति, उसिणोदगवियडेण कायं ओसिंचित्ता भवति, अगणिकाएणं कायं ओडहित्ता भवति, जोत्तेण वा वेत्तेण वा नेत्तेण वा कसेण वा छिवाए वा लताए वा पासाइं उद्दालित्ता भवति, डंडेण वा अट्ठीण वा मुट्ठीण वा लेलूण वा कवालेण वा कायं आओडेत्ता भवति। तहप्पगारे पुरिसज्जाते संवसमाणे दुमणा भवंति, तहप्पगारे पुरिसज्जाते विप्पवसमाणे सुमणा भवंति, तहप्पगारे पुरिसज्जाते दंडमासी दंडगरुए दंडपुरक्खडे अहिते अस्सिं लोयंसि, अहिते परंसि लोयंसि।
याऽपि च तस्य आभ्यन्तरिका परिषद् भवति, तद्यथा—माता इति वा पिता इति वा भ्राता इति वा भगिनी इति वा भार्या इति वा दुहिता इति वा स्नुषा इति वा, तेषाम् अपि च अन्यतरस्मिन् यथालघुस्वके अपराधे स्वयमेव गुरुकं दण्डं वर्तयति, तद्यथा—शीतोदके कायम् उद्ब्रोडयिता भवति, उष्णोदकविकटेन कायम् अवसेक्ता भवति, अग्निकायेन कायम् अवदग्धा भवति, योक्त्रेण वा वेत्रेण वा नेत्रेण वा कशेन वा, 'छिवाए' वा लतया वा पार्श्वानि उद्दालयिता भवति, दण्डेन वा अस्थ्ना वा मुष्ट्या वा लेष्टुना वा कपालेन वा कायम् आकुट्टयिता भवति। तथाप्रकारे पुरुषजाते संवसति दुर्मनसो भवन्ति, तथाप्रकारे पुरुषजाते विप्रवसति सुमनसो भवन्ति, तथाप्रकार: पुरुषजात: दण्डमर्षी दण्डगुरुक: पुरस्कृतदण्ड: अहित: अस्मिन् लोके, अहित: परस्मिन् लोके।
जो उसकी आंतरिक परिषद् होती है, जैसे—माता, पिता, भाई, बहिन, पत्नी, पुत्र, पुत्री अथवा पुत्रवधू उनके द्वारा कोई छोटा सा अपराध होने पर स्वयं ही भारी दंड का प्रयोग करता है; जैसे—ठंडे पानी में४५ शरीर को डुबोता है, गर्म पानी से४६ शरीर का सिंचन करता है, अग्नि से४७ शरीर को दागता है। योक्त्र, बेंत, नेत्र (वृक्ष विशेष की लकड़ी), चाबुक, श्लक्ष्ण-कष (चिकना चाबुक) अथवा लता से दोनों पार्श्वों की चमड़ी को उधेड़ डालता है और डंडे, हड्डी, मुट्ठी, ढेले और कपाल से शरीर को कूटता है।
उस प्रकार के पुरुषजात के साथ रहने वाले (पारिवारिक लोग) दुर्मन (उद्विग्नचित्त/खिन्नमनस्क) हो जाते हैं। उस प्रकार के पुरुषजात के विप्रवास करने पर (देशान्तर चले जाने पर) सुमन हो जाते हैं। उस प्रकार का पुरुषजात दंड पर विचार करने वाला, भारी दंड देने वाला, दंड को ही सामने रखने वाला—इस लोक में अहितकर होता है और परलोक में अहितकर होता है।
४५. ठंडे पानी में (सीयोदगंसि)
इसका अर्थ है—हेमंत ॠतु की रात्रि में अपराधी को ठंडे पानी में डुबोकर कष्ट देना।
४६. गर्म पानी से (उसिणोदगवियडेण)
इसका अर्थ है—गर्मी में अपराधी को गरम पानी से सिंचित कर कष्ट देना।
चूर्णिकार और वृत्तिकार ने 'विकट' शब्द के द्वारा उष्ण तैल, उष्ण कांजी आदि का ग्रहण किया है।
४७. अग्नि से..... (अगणिकाएणं)
इसका तात्पर्यार्थ है—अग्नि से, मुर्मुर से या तपे हुए लोहे की शलाका से शरीर दागना। इन दो अर्थों के अतिरिक्त चूर्णिकार ने एक अर्थ और किया है—अपराधी को चटाई आदि में लपेटकर आग लगा देना। इसे कटाग्नि कहा जाता है।
से दुक्खेति से सोयति एवं जूरेति तिप्पेति पिट्टेति परितप्पति। से दुक्खण-सोयण-जूरण-तिप्पण-पिट्टण-परितप्पण-वह-बंध-परिकिलेसाओ अप्पडिविरते भवति।
स दु:खयति स शोचयति एवं खेदयति तेपयति पिट्टयति परितापयति। स दु:खन-शोचन-खेदन-तेपन-पिट्टन-परितापन-वध-बन्धन-परिक्लेशाद् अप्रतिविरत: भवति।
वह दु:ख देता है, वह शोक पैदा करता है, इसी प्रकार खेद खिन्न करता है, रुलाता है, पीटता है और परिताप देता है। वह दु:ख देने, शोक पैदा करने, खेद-खिन्न करने, रुलाने, पीटने, परिताप देने, वध-बंधन करने और परिक्लेश पहुंचाने से अप्रतिविरत होता है।
४. एवामेव से इत्थिकामभोगेहिं मुच्छिते गिद्धे गढिते अज्झोववन्ने जाव वासाइं चउपंचमाइं छद्दसमाणि वा अप्पतरो वा भुज्जतरो वा कालं भुंजित्ता भोगभोगाइं, पसवित्ता वेरायतणाइं, संचिणित्ता बहूइं कूराइं कम्माइं ओसन्नं संभारकडेण कम्मुणा—
से जहानामए अयगोलेति वा सेलगोलेति वा उदयंसि पक्खित्ते समाणे उदगतलमतिवतित्ता अहे धरणितलपतिट्ठाणे भवति, एवामेव तहप्पगारे पुरिसज्जाते वज्जबहुले धुतबहुले पंकबहुले वेरबहुले दंभ-नियडि-साइबहुले अयसबहुले अप्पत्तियबहुले उस्सण्णं तसपाण-घाती कालमासे कालं किच्चा धरणितलमतिवतित्ता अहे णरगतलपतिट्ठाणे भवति।।
एवमेव स स्त्रीकामभोगेषु मूर्च्छित: गृद्ध: ग्रथित: अध्युपपन्न: यावत् वर्षाणि चतुष्पञ्चमानि षड्दशमानि अल्पतरं वा भूयस्तरं वा कालं भुक्त्वा भोग्यभोगान्, प्रसूय वैरायतनानि, संचिन्त्य बहूनि क्रूराणि कर्माणि ओसन्नं संभारकृतेन कर्मणा—
तद्यथानामक: अयोगोल: इति वा शैलगोल: इति उदके प्रक्षिप्त: सन् उदकतलमतिवर्त्य अधो धरणितलप्रतिष्ठान: भवति, एवमेव तथाप्रकार: पुरुषजात: वर्ज्यबहुल: धुतबहुल: पंकबहुल: वैरबहुल: दम्भ-निकृति-साचिबहुल: अयशोबहुल: 'अप्पत्तिय'बहुल: 'उस्सण्णं' त्रसप्राण-घाती कालमासे कालं कृत्वा धरणितलमतिवर्त्य अधो नरकतलप्रतिष्ठान: भवति।
४. इसी प्रकार वह स्त्रीविषयक कामभोगों में मूर्च्छित, गृद्ध, ग्रथित, अध्युपपन्न४८ होकर यावत् चार-पांच अथवा छह-दस वर्षों तक कम या अधिक काल तक भोगार्ह भोगों को भोग कर, वैर के आयतनों४९ को जन्म देकर, अनेक बार५० बहुत क्रूर कर्मों का संचय कर प्रचुरमात्रा में किए गए५१ कर्मों के कारण—
सूत्र ४
४८. मूर्च्छित.....आसक्त होकर (मुच्छितो.....अज्झोववन्ने)
वृत्तिकार ने मूर्च्छित, गृद्ध, ग्रथित और अध्युपपन्न—इन चारों शब्दों के पर्याय भेद के आधार पर अर्थ भेद किया है।
ये शब्द आसक्ति के कारण होने वाली विभिन्न चैतसिक अवस्थाओं के द्योतक हैं—
१. मूर्च्छित—विवेक चेतना से शून्य।
२. गृद्ध—आकांक्षावान्।
३. ग्रथित—लोभ के तंतुओं से बंधा हुआ।
४. अध्युपपन्न—तद्विषयक अधिक एकाग्रता को प्राप्त।
(विस्तार के लिए द्रष्टव्य ठाणं पृ. ६१४)
४९. वैर के आयतनों को (वेरायतणाइं)
चूर्णि के अनुसार इसका अर्थ है—वैर का आयतन अर्थात् कर्म। वृत्ति में वैर के अनुबंध को वैरायतन कहा गया है।
५०. अनेक बार (ओसन्नं)
चूर्णिकार के अनुसार इसका तात्पर्य है एक-एक पापस्थान का अनेक बार आचरण करना। वृत्तिकार के अनुसार इसका अर्थ है—आठों कर्मों के संचय को बद्ध, स्पृष्ट, निधत्त और निकाचन—इन अवस्थाओं में व्यवस्थित करना।
५१. प्रचुरमात्रा में किए गए (संभारकडेण)
चूर्णिकार ने संभार का अर्थ भारी, प्रचुर किया है।
जैसे लोहे का गोला अथवा पत्थर का गोला जल में डालने पर जल के तल को पारकर नीचे धरती के तल पर चला जाता है, इसी प्रकार वैसा पुरुषजात जो कर्मबहुल, धुतबहुल, पंकबहुल, वैरबहुल,५२ दंभ, निकृति और कपटबहुल, अयशबहुल तथा अप्रीतिबहुल, बहुलतया त्रस प्राणियों की घात करने वाला कालमास में मृत्यु को प्राप्त कर धरती के तल को पारकर नीचे नरकतल में चला जाता है।
५२. वज्रबहुल.....वैरबहुल (वज्जबहुले....वेरबहुले)
प्रस्तुत प्रसंग में चार शब्द प्रयुक्त हुए हैं—वर्ज्य (वज्र), धुत, पंक और वैर। वृत्तिकार ने इनके अर्थ-भेद की सूचना दी है—
वज्र—वज्र की भांति भारी होने के कारण यह बध्यमान कर्म का वाचक है।
धुत—यह प्राक् बद्ध-कर्म का द्योतक है।
पंक—यह पाप का वाचक है, जो कीचड़ की भांति होता है।
वैर—वैर का अनुबंध।
५. ते णं नरगा अंतो वट्टा बाहिं चउरंसा अहे खुरप्पसंठाणसंठिया निच्चंध-कार-तमसा ववगय-गह-चंद-सूर-नक्खत्त-जोइसपहा मेद-वसा-मंस-रुहिर-पूयपडल-चिक्खिल्ल-लित्ताणुलेवणतला असुई वीसा परमदुब्धिगंधा काउ-अगणि-वण्णाभा कक्खडफासा दुरहियासा असुभा नरगा। असुभा नरयस्स वेदणाओ। नो चेव णं नरएसु नेरइया निद्दायंति वा पयलायंति वा सुतिं वा रतिं वा धितिं वा मतिं वा उवलभंति। ते णं तत्थ उज्जलं विउलं पगाढं कक्कसं कडुयं चंडं रुक्खं दुग्गं तिव्वं दुरहियासं नरएसु नेरइया निरयवेयणं पच्चणुभवमाणा विहरंति।।
ते नरका: अन्त: वृत्ता: बहिश्चतुरस्रा: अध: क्षुरप्रसंस्थानसंस्थिता: नित्यान्ध-कारतमस: व्यपगत-ग्रह-चन्द्र-सूर्य-नक्षत्र-ज्योतिष्प्रभा: मेदवसा-मांसरुधिर-पूतिपटल-'चिक्खिल्ल'-लिप्तानुलेपनतला: अशुचय: विस्रा: परमदुर्गन्धा: कापोताग्निवर्णाभा: कक्खटस्पर्शा: दुरध्यासा: अशुभा: नरका:। अशुभा: नरकस्य वेदना:। नो चैव नरकेषु नैरयिका: निद्रायन्ते वा प्रचलायन्ते वा स्मृतिं वा रतिं वा धृतिं वा मतिं वा उपलभन्ते। ते तत्र उज्ज्वलां विपुलां प्रगाढां कर्कशां कटुकां चण्डां रूक्षां दुर्गां तीव्रां दुरध्यासां नरकेषु नैरयिका: नरकवेदनां प्रत्यनुभवन्त: विहरन्ति।
५. वे नरक अन्तर् में वृत्त, बाहर से चतुष्कोण और नीचे खुरपे की आकृति वाले हैं। वे निरन्तर अंधकार से तमोमय,५३ ग्रह, चन्द्र, सूर्य, नक्षत्र और ज्योतिष की प्रभा से शून्य, मेद-चर्बी-मांस-रक्त और पीव के कीचड़ से लिप्त और अनुलिप्त तलवाले, अशुचि, अपक्वगंध से युक्त, उत्कृष्ट दुर्गन्धवाले, कृष्ण (कापोत) अग्निवर्ण की आभा वाले,५४ कर्कश स्पर्श से युक्त,५५ दु:सह्य और अशुभ होते हैं। नरक की वेदनाएं अशुभ होती हैं। नरकों में नैरयिक न सोकर नींद ले सकते हैं और न बैठे-बैठे नींद ले सकते हैं। वे स्मृति, रति, धृति और मति को प्राप्त नहीं होते। वे नैरयिक वहां नरकों में उत्कृष्ट, विपुल, प्रगाढ़, कर्कश, कटुक, चण्ड, रुक्ष, दुर्ग, तीव्र और दु:सह्य नरक-वेदना का प्रत्यनुभव करते हुए विहरण करते हैं।
सूत्र ५
५३. निरन्तर अन्धकार से तमोमय (निच्चंधकारतमसा)
चूर्णि में इसकी विस्तार से व्याख्या प्राप्त है। उन नरकों में इतना सघन अंधकार है कि वहां खुली आंखों से भी कुछ दिखाई नहीं देता। अंधा न होने पर भी आदमी वहां अंधा हो जाता है। जैसे भौंहरे या भीतर के कमरे में सघन अंधकार होता है, वैसे ही वहां अंधकार व्याप्त रहता है। जैसे आकाश में बादल छाए हों, मध्यरात्रि का समय हो, उस समय जितना सघन अंधकार होता है, वैसा अंधकार वहां व्याप्त रहता है।
५४. कापोत (कृष्ण) अग्निवर्ण की आभा वाले (काउ-अगणिवण्णाभा)
नैरयिक काली अग्नि के वर्ण वाले होते हैं। लोहे को पिघालते समय या उसे गरम करते समय अग्नि की ज्वाला काली निकलती है। वे नैरयिक उससे अधिक कृष्ण वर्ण वाले होते हैं।
५५. कर्कश स्पर्श से युक्त (कक्खडफासा)
जो उष्ण वेदना वाले होते हैं, उनका स्पर्श कर्कश होता है। वृत्तिकार के अनुसार उन नैरयिकों का स्पर्श वज्रकण्टक और असिपत्र से भी कठोर होता है।
६. से जहानामए रुक्खे सिया पव्वतग्गे जाते मूलच्छिन्ने अग्गे गुरुए जतो निन्नं जतो दुग्गं जतो विसमं ततो पवडति, एवामेव तहप्पगारे पुरिसज्जाते गब्भातो गब्भं जम्मातो जम्मं मारातो मारं दुक्खातो दुक्खं दाहिणगामिए नेरइए किण्हपक्खिते आगमेस्साणं दुल्लभबोधिते यावि भवति।।
अथ यथानामक: वृक्ष: स्यात् पर्वताग्रे जात: मूलच्छिन्न: अग्रे गुरुक: यतो निम्नं यतो दुर्गं यतो विषमं तत: प्रपतति, एवमेव तथाप्रकार: पुरुषजात: गर्भात् गर्भं जन्मन: जन्म मारात् मारं दु:खात् दु:खं दक्षिणगामिक: नैरयिक: कृष्णपाक्षिक: आगमिष्यति दुर्लभबोधिक: चापि भवति।
६. जैसे कोई वृक्ष पर्वत के शिखर पर उत्पन्न हो, जिसकी जड़ कट गई हो, जो ऊपर से भारी हो, वह जिधर से नीचा, जिधर से दुर्गम और जिधर से विषम हो, उसी ओर गिरता है, उसी प्रकार वैसा पुरुषजात एक गर्भ से दूसरे गर्भ,५६ एक जन्म से दूसरे जन्म, एक मृत्यु से दूसरी मृत्यु, एक दु:ख से दूसरे दु:ख को प्राप्त होता है। वह दक्षिण दिशा में जाने वाला नैरयिक कृष्णपाक्षिक५७ और भविष्य में दुर्लभबोधिक भी होता है।
सूत्र ६
५६. एक गर्भ से दूसरे गर्भ में (गब्भातो गब्भं)
प्रस्तुत वाक्यांश की व्याख्या सूत्रकृतांग की चूर्णि में उपलब्ध होती है। वहां चूर्णिकार ने चतुर्भंगी प्रस्तुत की है—
१. गर्भ से गर्भ में—गर्भज प्राणी के रूप में मरकर गर्भज प्राणी के रूप में उत्पन्न होना।
२. गर्भ से अगर्भ में—गर्भज प्राणी के रूप में मरकर अगर्भज प्राणी के रूप में उत्पन्न होना।
३. अगर्भ से गर्भ में—अगर्भज प्राणी के रूप में मरकर गर्भज प्राणी के रूप में उत्पन्न होना।
४. अगर्भ से अगर्भ में—अगर्भज प्राणी के रूप में मरकर अगर्भज प्राणी के रूप में उत्पन्न होना।
संज्ञी मनुष्य और संज्ञी तिर्यंच पञ्चेन्द्रिय गर्भज होते हैं, शेष सारे प्राणी—पांचों स्थावर, तीन विकलेन्द्रिय, देवता और नारक अगर्भज होते हैं। प्रस्तुत संदर्भ में पहला भंग लागू होता है।
५७. दक्षिण दिशा में जाने वाला...कृष्णपाक्षिक (दाहिण-गामिए... कण्हपक्खिते)
वृत्तिकार के अनुसार जो व्यक्ति क्रूर कर्म करने वाला होता है, जो साधुओं की निंदा में रस लेता है, जो सुपात्रदान का निषेध करता है, वह दक्षिणगामुक होता है। वह दक्षिणात्य नरक में, तिर्यञ्च योनिकों में, मनुष्यों में या देवता में उत्पन्न होता है। यह माना गया है कि दिशाओं में दक्षिण दिशा, गतियों में नरकगति और पक्ष में कृष्णपक्ष अप्रशस्त होता है।
मनुष्य दो प्रकार के होते हैं—भवसिद्धिक और अभवसिद्धिक। सूत्रकृतांग चूर्णि के अनुसार जिसका संसारकाल अपार्द्धपुद्गल परावर्तन जितना शेष रहता है, वह भवसिद्धिक शुक्लपाक्षिक तथा अधिक संसार वाला अभवसिद्धिक कृष्णपाक्षिक होता है।
७. किरियावादी यावि भवति, तं जहा—आहियवादी आहियपण्णे आहियदिट्ठी सम्मावादी नीयावादी संतिपरलोगवादी अत्थि इहलोगे, अत्थि परलोगे, अत्थि माता, अत्थि पिता, अत्थि अरहंता, अत्थि चक्कवट्टी, अत्थि बलदेवा, अत्थि वासुदेवा अत्थि सुकडदुक्कडाणं फलवित्तिविसेसे, सुचिण्णा कम्मा सुचिण्णफला भवंति, दुचिण्णा कम्मा दुचिण्णफला भवंति, सफले कल्लाणपावए, पच्चायंति जीवा, अत्थि निरयादि ह्व अत्थि सिद्धी। से एवंवादी एवंपण्णे एवंदिट्ठीच्छंद-रागमभिनिविट्ठे आवि भवति।
से य भवति महिच्छे जाव उत्तरगामिए नेरइए सुक्कपक्खिते आगमेस्साणं सुलभबोधिते यावि भवति।।
क्रियावादी चापि भवति, तद्यथा—आस्तिकवादी आस्तिकप्रज्ञ: आस्तिकदृष्टि: सम्यग्वादी नित्यवादी सन्तिपरलोकवादी अस्ति इहलोक:, अस्ति परलोक:, अस्ति माता, अस्ति पिता, अस्ति अर्हन्त:, अस्ति चक्रवर्तिन:, अस्ति बलदेवा:, अस्ति वासुदेवा: अस्ति सुकृतदुष्कृतानां फलवृत्ति-विशेष:, सुचीर्णानि कर्माणि सुचीर्णफलानि भवन्ति, दुश्चीर्णानि कर्माणि दुश्चीर्णफलानि भवन्ति, सफले कल्याणपापके, प्रत्यायान्ति जीवा:, अस्ति नरकादि: ह्व अस्ति सिद्धि:। स एवंवादी एवंप्रज्ञ: एवं दृष्टिछन्दराग-मभिनिविष्ट: चापि भवति।
स च भवति महेच्छ: यावत् उत्तरगामिक: नैरयिक: शुक्लपाक्षिक: आगमिष्यति सुलभबोधिक: चापि भवति।
७. जो क्रियावादी५८ होता है, जैसे—वह आस्तिकवादी, आस्तिकप्रज्ञ, आस्तिक-दृष्टि होता है, वह सम्यक्वादी, नित्यवादी और परलोकवादी होता है। इहलोक है, परलोक है, माता है, पिता है, अर्हत् हैं, चक्रवर्ती हैं, बलदेव हैं, वासुदेव हैं, सुकृत और दुष्कृत का फलवृत्ति विशेष है। सुचीर्ण कर्म सुचीर्ण फल वाला होता है। दुश्चीर्ण कर्म दुश्चीर्ण फल वाला होता है, शुभ और अशुभ दोनों कर्म फल सहित हैं। जीवों का पुनर्जन्म होता है, नरकादि चार गतियां हैं, सिद्धि है। इस प्रकार के वाद वाला, इस प्रकार की प्रज्ञा वाला, इस प्रकार की दृष्टि वाला, इस प्रकार की दृष्टि एवं छन्द-राग से अभिनिविष्ट होता है।
सूत्र ७
५८. क्रियावादी (किरियावादी)
प्रस्तुत दशा में क्रियावाद की विस्तृत व्याख्या मिलती है। उससे क्रियावाद के चार अर्थ फलित होते हैं—
१. आस्तिकवाद—आत्मा और लोक के अस्तित्व की स्वीकृति।
२. सम्यग्वाद—नित्य और अनित्य—दोनों धर्मों की स्वीकृति—स्याद्वाद, अनेकान्तवाद।
३. पुनर्जन्मवाद की स्वीकृति।
४. आत्मकर्तृत्ववाद की स्वीकृति।
सूत्रकृतांग की निर्युक्ति में नास्ति के आधार पर अक्रियावाद का निरुपण किया गया है। आयारो में भी चार वादों का उल्लेख मिलता है। उनमें एक है क्रियावाद।
सूयगडो के अनुसार जो आत्मा, लोक, गति, आगति, शाश्वत, जन्म, मरण, च्यवन, उपपात को जानता है तथा जो अधोलोक के प्राणियों के विवर्तन को जानता है, जो आस्रव और संवर को जानता है, जो दु:ख और निर्जरा को जानता है, वही क्रियावाद का प्रतिपादन कर सकता है।
कुछ दार्शनिक दु:ख, दु:ख-हेतु (आश्रव), मोक्ष (संवर) और मोक्ष हेतु (निर्जरा) को जानते हैं, पर शाश्वत को नहीं जानते। कुछ शाश्वत को जानते हैं, पर अशाश्वत को नहीं जानते। कुछ आगति को जानते हैं, पर अनागति को नहीं जानते। कुछ जन्म और मरण को जानते हैं, पर उपपात और च्यवन को नहीं जानते। इस स्थिति में वे सही अर्थ में क्रियावाद के प्रवक्ता नहीं हो सकते।
क्रियावाद का चिंतन आत्मा को केन्द्र में रखकर किया गया है। इस संदर्भ में इहलोक, परलोक, अर्हत्, चक्रवर्ती, बलदेव, वासुदेव, नरक आदि तथ्यों का स्वीकरण आत्मा के स्वीकरण का प्रासंगिक फल है।
विस्तार के लिए द्रष्टव्य—सूयगडो १.१२.१ का टिप्पण।
प्रस्तुत सूत्र में अर्हत् आदि शब्द बहुवचनान्त हैं और इनके साथ 'अस्ति' क्रिया का प्रयोग किया गया है। ओवाइयं में भी यह प्रयोग मिलता है। प्रश्न होता है सूत्रकार ने बहुवचनान्त अर्हत् आदि शब्दों के साथ एक वचनान्त 'अस्ति' पद का प्रयोग क्यों किया? औपपातिक की वृत्ति में इसका समाधान प्राप्त होता है। वहां यह स्पष्ट किया गया है कि 'अस्ति' क्रियावचन-प्रतिरूपक निपात है और उसका बहुवचन अर्थ में प्रयोग हुआ है।
वह महान् इच्छा वाला यावत् उत्तर दिशा में जाने वाला नैरयिक शुक्लपाक्षिक और भविष्य में सुलभबोधिक भी होता है।
८. सव्वधम्मरुई यावि भवति। तस्स णं बहूइं सील-व्वय-गुण-वेरमण-पच्चक्खाण-पोसहोववासाइं नो सम्मं पट्ठविताइं भवंति। एवं दंसणसावगोत्ति पढमा उवासगपडिमा।।
सर्वधर्मरुचि: चापि भवति। तस्य बहव: शील-व्रत-गुण-विरमण-प्रत्याख्यान-पौषधोपवासा: नो सम्यक् प्रस्थापिता: भवन्ति। एवं दर्शनश्रावक: इति प्रथमा उपासकप्रतिमा।
८. वह सर्वधर्मरुचि वाला५९ भी होता है। उसके बहुत से शील, व्रत, गुण, विरमण, प्रत्याख्यान, पौषधोपवास६० सम्यक् प्रकार से प्रस्थापित नहीं होते। इस प्रकार दर्शनश्रावक६१ नामक यह पहली उपासक-प्रतिमा है।
सूत्र ८
५९. सर्वधर्मरुचि (सव्वधम्मरुई)
उत्तराध्ययन की वृत्ति में रुचि का अर्थ किया है सत्य की श्रद्धा, अभिलाषा। उत्तरज्झयणाणि के अनुसार जो जिनप्ररूपित अस्तिकायधर्म, श्रुतधर्म और चरित्रधर्म में श्रद्धा रखता है, वह धर्मरुचि होता है अथवा जितने भी जिन-प्ररूपित सत्य हैं, आज्ञा ग्राह्य तत्त्व हैं, उन्हें सम्यक् माननेवाला सर्वधर्मरुचि होता है। दशाश्रुतस्कन्ध की वृत्ति के अनुसार धर्म का अर्थ है—जीव-अजीव का स्वभाव, गति-लक्षण, स्थिति-लक्षण, अवगाहन-लक्षण।
६०. शील-व्रत.....पौषधोपवास (सील-व्वय....पोसहोव-वासाइं)
दर्शनश्रावक नामक प्रथम उपासकप्रतिमाप्रतिपन्न श्रावक के बहुत से शील, व्रत, गुण, विरमण, प्रत्याख्यान एवं पौषधोपवास सम्यक् प्रस्थापित नहीं होते, शेष सभी प्रतिमाओं में ये सम्यक् प्रस्थापित होते हैं। प्रस्तुत सन्दर्भ में शील, व्रत, गुण आदि शब्दों के अर्थ की मीमांसा अपेक्षित है—
शील और व्रत
दशाश्रुतस्कन्ध की चूर्णि में शील शब्द से चार शिक्षाव्रतों और व्रत शब्द से पांच अणुव्रतों का ग्रहण किया गया है। भगवती एवं दशाश्रुतस्कन्ध की वृत्ति में शीलव्रत शब्द से पांच अणुव्रतों का ग्रहण किया गया है। दिगम्बर साहित्य के अनुसार शील का अर्थ है व्रतों की रक्षा और व्रत का अर्थ है प्रतिज्ञापूर्वक नियम को स्वीकार करना। इस प्रकार शीलव्रत शब्द से पांच या नौ श्रावक-व्रतों का ग्रहण न कर प्रस्तुत पद-समूह से व्रत सामान्य का ग्रहण भी किया जा सकता है। क्योंकि व्रतप्रतिमा आदि में उपासक तत्तद् कालावधि के लिए सभी व्रतों का सामान्य रूप से पालन करता है।
गुण
गुण शब्द से तीन गुणव्रतों का ग्रहण होता है। इस विषय में भगवती के वृत्तिकार एवं दशाश्रुतस्कन्ध के चूर्णिकार तथा एकमत है।
विरमण
भगवती एवं दशाश्रुतस्कन्ध की वृत्ति के अनुसार विरमण शब्द का अर्थ है—यथोचित राग आदि की निवृत्ति (इन्द्रिय विषयों का यथाशक्य परित्याग)।
प्रत्याख्यान
प्रहर आदि का संकल्प प्रत्याख्यान कहलाता है। भगवती एवं दशाश्रुतस्कन्ध की वृत्ति में इसी अर्थ को मान्य किया है। ओवाइयं की वृत्ति के अनुसार नमस्कारसहिता (नवकारसी) का संकल्प करना प्रत्याख्यान है।
पौषधोपवास
पौषध (पर्व दिनों) में विशेष अनुष्ठान या आराधना में अवस्थित होना पौषधोपवास कहलाता है। औपापतिक की वृत्ति में पौषधोपवास का अर्थ किया है—अष्टमी आदि पर्व दिनों में उपवास करना।
प्रस्तुत विषय के विमर्श में कुछ प्रश्न उपस्थित होते हैं—
• शील शब्द से चार शिक्षाव्रतों के अंतर्गत यदि पौषधोपवास का ग्रहण कर लिया जाए तो 'पौषधोपवास' शब्द का पृथक् ग्रहण क्यों? यदि 'शीलव्रत' शब्द से केवल पांच अणुव्रतों का ग्रहण किया जाए तो सामायिक एवं देशावकाशिक व्रतों का ग्रहण किस पद से किया जाए?
• दशाश्रुतस्कन्ध की चूर्णि के अनुसार शील, व्रत एवं गुण शब्द से पूरे बारह व्रतों का ग्रहण हो जाता है तो शेष विरमण आदि शब्दों के पृथक् ग्रहण की उपयुज्यता क्या रह जाती है?
६१. दर्शनश्रावक (दंसणसावग)
दसाओ के अनुसार प्रथम प्रतिमा का नाम है दर्शनश्रावक। यहां दर्शन का अर्थ है—सम्यक्त्व। सम्यक्त्व को स्वीकार करनेवाला श्रावक दर्शनश्रावक होता है। वृत्तिकार ने प्रस्तुत संदर्भ में एक प्रश्न उपस्थित किया है—बिना त्याग के श्रावक कैसे हो सकता है? वस्तुत: व्रत भी सम्यक्त्व के बिना नहीं होता। 'नत्थि चरित्तं सम्मत्तवज्जियं' इस वचन से सम्यक्त्व व्रत का हेतु बनता है अर्थात् सम्यक्त्व के अभाव में व्रत निष्पन्न नहीं हो सकता। श्रावक के दो प्रकार किए जा सकते हैं—
१. दर्शनश्रावक
२. व्रतीश्रावक।
प्रथम प्रतिमा की साधना करनेवाला श्रावक प्रथम प्रतिमा की अपेक्षा दर्शनश्रावक होता है अर्थात् सम्यक् दर्शन की साधना करनेवाला होता है। दिगम्बर परम्परा के अनुसार जो पुरुष शंका आदि दोषों से मुक्त और संवेग आदि गुणों से युक्त सम्यक्त्व दर्शन को धारण करता है, उसे सम्यग् दृष्टि (दर्शनप्रतिमा वाला) कहा जाता है। इस प्रतिमा में श्रावक बारह व्रतों को धारण नहीं करता, पर अभ्यास रूप से उनका पालन करता है, सम्यग्दर्शन में दृढ़ हो जाता है।
प्रश्न होता है अविरत सम्यग्दृष्टि तथा दर्शनश्रावक में क्या अंतर है? वसुदेव श्रावकाचार के अनुसार जो जीव दृढ़चित्त होकर जीव आदि पर श्रद्धान करता हुआ नि:शंकता आदि गुणों से युक्त सम्यक्त्व को धारण करता है, वह सम्यग्दृष्टि कहलाता है एवं सम्यग् दर्शन से बुद्धि के विशुद्ध होने पर पांच उदुम्बर सहित सातों व्यसनों का त्याग करता है वह दर्शनश्रावक कहलाता है।
९. अहावरा दोच्चा उवासगपडिमा—सव्वधम्मरुई यावि भवति। तस्स णं बहूइं सील-व्वय-गुण-वेरमण-पच्चक्खाण-पोसहोववासाइं सम्मं पट्ठविताइं भवंति। से णं सामाइयं देसावकासियं नो सम्मं अणुपालित्ता भवति। दोच्चा उवासगपडिमा।।
अथापरा द्वितीया उपासकप्रतिमा—सर्वधर्मरुचि: चापि भवति। तस्य बहव: शील-व्रत-गुण-विरमण-प्रत्याख्यान-पौषधोपवासा: सम्यक् प्रस्थापिता: भवन्ति। स सामायिकं देशावकाशिकं नो सम्यग् अनुपालयिता भवति। द्वितीया उपासकप्रतिमा।
९. इसके पश्चात् दूसरी उपासकप्रतिमा (स्वीकार करने वाला) सर्वधर्मरुचि वाला होता है। उसके बहुत से शील, व्रत, गुण, विरमण, प्रत्याख्यान, पौषधोपवास सम्यक् प्रकार से प्रस्थापित होते हैं। वह सामायिक६२ और देशावकाशिक व्रत का सम्यक् अनुपालन करने वाला नहीं होता। यह दूसरी उपासकप्रतिमा है।
सूत्र ९
६२. सामायिक (सामाइयं)
उपासक की दूसरी प्रतिमा है सामायिक प्रतिमा।
सामायिक प्रतिमाधारी उपासक सामायिक व्रत की साधना करता है। यहां सामायिक का अर्थ है सावद्य योग का वर्जन करना और निरवद्य योग का प्रयोग करना।
१०. अहावरा तच्चा उवासगपडिमा—सव्वधम्मरुई यावि भवति। तस्स णं बहूइं सील-व्वय-गुण-वेरमण-पच्चक्खाण-पोसहोववासाइं सम्मं पट्ठविताइं भवंति। से णं सामाइयं देसावगासियं सम्मं अणुपालित्ता भवति। से णं चाउद्दसट्ठमुद्दिट्ठ-पुण्णमासिणीसु पडिपुण्णं पोसहोववासं नो सम्मं अणुपालित्ता भवति। तच्चा उवासगपडिमा।।
अथापरा तृतीया उपासकप्रतिमा—सर्वधर्मरुचि: चापि भवति। तस्य बहव: शील-व्रत-गुण-विरमण-प्रत्याख्यान-पौषधोपवासा: सम्यक् प्रस्थापिता: भवन्ति। स सामायिकं देशावकाशिकं सम्यग् अनुपालयिता भवति। स चतुर्दश्यष्टम्युद्दिष्ट-पौर्णमासीषु प्रतिपूर्णं पौषधोपवासं नो सम्यग् अनुपालयिता भवति। तृतीया उपासकप्रतिमा।
१०. इसके पश्चात् तीसरी उपासकप्रतिमा (स्वीकार करने वाला)—सर्वधर्मरुचि वाला होता है, उसके बहुत से शील, व्रत, गुण, विरमण, प्रत्याख्यान, पौषधोपवास सम्यक् प्रकार से प्रस्थापित होते हैं। वह सामायिक और देशावकाशिक व्रत६३ का सम्यक् अनुपालन करने वाला होता है। वह चतुर्दशी, अष्टमी, अमावस्या, पूर्णिमा के दिन प्रतिपूर्ण पौषधोपवास६४ का सम्यक् अनुपालन करने वाला नहीं होता। यह तीसरी उपासकप्रतिमा है।
सूत्र १०
६३. देशावकाशिक (देसावगासिय)
देशावकाशिक की परिभाषा करते हुए अभयदेवसूरि ने लिखा है कि दिक्परिमाण का एक देश (भाग) देश कहलाता है। उस देश में गमनागमन करना देशावकाशिक है। पूर्वगृहीत दिग्व्रत का यह संक्षिप्त रूप है
दिग्विरति व्रत में जो नियम किया गया है, उसका प्रतिदिन संक्षेपीकरण करना, उस मर्यादा का अल्पीकरण करना, देशावकाशिक व्रत है। जैसे—किसी ने सौ योजन की मर्यादा की। अब वह प्रतिदिन योजन, कोश, नगर, गृह आदि की मर्यादा करता है—आज मैं अमुक दिशा में इतनी दूर से अधिक नहीं जाऊंगा, अमुक चार नगरों या दस गृहों से अधिक का उपभोग नहीं करूंगा, आदि-आदि।
योगशास्त्र की वृत्ति में देशावकाशिक को दिग्व्रत का ही विशेष प्रकार माना है।
६४. पौषधोपवास (पोसहोववास)
समवायांग वृत्ति के अनुसार एक दिन और रात के लिए पर्व-तिथियों में चार प्रकार के आहार तथा सब प्रकार के सावद्य प्रवृत्ति—व्यापार का त्याग करना पौषधोपवास है।
पौषध शब्द का अर्थ है—पर्व। पर्व के दिन जो उपवास किया जाता है, वह पौषधोपवास है। प्रवृत्तिलभ्य अर्थ की दृष्टि से पौषध चार प्रकार का होता है—आहार-पौषध, शरीर-संस्कार पौषध, अव्यापार-पौषध और ब्रह्मचर्य-पौषध।
११. अहावरा चउत्था उवासगपडिमा—सव्वधम्मरुई यावि भवति। तस्स णं बहूइं सील-व्वय-गुण-वेरमण-पच्चक्खाण-पोसहोववासाइं सम्मं पट्ठविताइं भवंति। से णं सामाइयं देसावगासियं सम्मं अणुपालित्ता भवति। से णं चाउद्दसट्ठ-मुद्दिट्ठपुण्णमासिणीसु पडिपुण्णं पोसहोववासं सम्मं अणुपालित्ता भवति।
से णं एगराइयं उवासगपडिमं णो सम्मं अणुपालेत्ता भवति। चउत्था उवासगपडिमा।।
अथापरा चतुर्थी उपासकप्रतिमा—सर्वधर्मरुचि: चापि भवति। तस्य बहव: शील-व्रत-गुण-विरमण-प्रत्याख्यान-पौषधोपवासा: सम्यक् प्रस्थापिता: भवन्ति। स सामायिकं देशावकाशिकं सम्यग् अनुपालयिता भवति। स चतुर्दश्यष्टम्युद्दिष्ट-पौर्णमासीषु प्रतिपूर्णं पौषधोपवासं सम्यग् अनुपालयिता भवति।
स एकरात्रिकीम् उपासकप्रतिमां नो सम्यग् अनुपालयिता भवति। चतुर्थी उपासकप्रतिमा।
११. इसके पश्चात् चौथी उपासकप्रतिमा (स्वीकार करने वाला)—सर्वधर्मरुचि वाला होता है। उसके बहुत से शील, व्रत, गुण, विरमण, प्रत्याख्यान, पौषधोपवास सम्यक् प्रकार से प्रस्थापित होते हैं। वह सामायिक और देशावकाशिक व्रत का सम्यक् अनुपालन करने वाला होता है। वह चतुर्दशी, अष्टमी, अमावस्या, पूर्णिमा के दिन प्रतिपूर्ण पौषधोपवास का सम्यक् अनुपालन करने वाला होता है।
वह एकरात्रिकी उपासकप्रतिमा६५ का सम्यक् अनुपालन करने वाला नहीं होता। यह चौथी उपासकप्रतिमा है।
सूत्र ११
६५. एकरात्रिकी उपासकप्रतिमा (एगराइयं उवासगपडिमं)
पांचवीं प्रतिमा वाले श्रावक के लिए जघन्य एक दिन, दो दिन, तीन दिन, उत्कृष्ट पांच मास का समय निर्दिष्ट किया गया है। फिर निर्युक्तिकार ने इसका नाम 'एकरात्रिकी प्रतिमा' क्यों किया?
प्रस्तुत आगम में पांचवीं प्रतिमा से लेकर ग्यारहवीं प्रतिमा पर्यन्त प्रत्येक प्रतिमाधारी के लिए निर्देश है कि वह एकरात्रिकी प्रतिमा का सम्यक् अनुपालन करें। अब प्रश्न है कि इन प्रतिमाओं में इस 'एकरात्रिकी उपासकप्रतिमा' की आराधना कब की जाती है अर्थात् प्रथम महीने में यावत् अंतिम महीने में। समवायांग के वृत्तिकार के अनुसार पांचवीं प्रतिमाप्रतिपन्न श्रावक अष्टमी आदि पर्वतिथियों में एकरात्रिकी प्रतिमा करता है। दशाश्रुतस्कन्ध की चूर्णि एवं वृत्ति के अनुसार चौथी प्रतिमा वाला श्रावक, जिस दिन उपवास होता है, उस दिन रात में प्रतिमा स्वीकार करता है, किन्तु इसके अनुसार यह फलित नहीं होता कि पांचवीं प्रतिमा वाला श्रावक कब और किस प्रकार एकरात्रिकी प्रतिमा स्वीकार करता है। यदि पर्वतिथियों में ही एकरात्रिकी प्रतिमा करनी हो तो चौथी प्रतिमा में भी वह पर्वतिथियों में प्रतिपूर्ण पौषधोपवास का सम्यक् अनुपालन करता है, फिर चौथी प्रतिमाधारी के प्रतिपूर्ण पौषध और पांचवीं प्रतिमाधारी की एकरात्रिकी प्रतिमा में साधना की दृष्टि से क्या अंतर होगा? प्रस्तुत संदर्भ में प्रवचनसारोद्धार का मत यह है—पांचवीं प्रतिमा वाला पर्वतिथियों में रात्रि के समय चौराहे आदि पर तथा शेष दिनों में अपने स्थान पर प्रतिमा—कायोत्सर्ग करता है। इस कायोत्सर्ग का परिमाण सम्पूर्ण रात्रि है। इसलिए इसे एकरात्रिकी अथवा सार्वरात्रिकी प्रतिमा भी कहा जा सकता है।
१२. अहावरा पंचमा उवासगपडिमा—सव्वधम्मरुई यावि भवति। तस्स णं बहूइं सील-व्वय-गुण-वेरमण-पच्चक्खाण-पोसहोववासाइं सम्मं पट्ठविताइं भवंति। से णं सामाइयं देसावगासियं सम्मं अणुपालित्ता भवति। से णं चाउद्दसट्ठ-मुद्दिट्ठपुण्णमासिणीसु पडिपुण्णं पोसहोववासं सम्मं अणुपालित्ता भवति। से णं एगराइयं उवासगपडिमं सम्मं अणुपालेत्ता भवति। से णं असिणाणए वियडभोई मउलिकडे दिया बंभचारी रत्तिं परिमाणकडे। से णं एतारूवेणं विहारेणं विहरमाणे जहण्णेणं एगाहं वा दुयाहं वा तियाहं वा, उक्कोसेणं पंचमासे विहरेज्जा। पंचमा उवासगपडिमा।।
अथापरा पञ्चमी उपासकप्रतिमा—सर्वधर्मरुचि: चापि भवति। तस्य बहव: शील-व्रत-गुण-विरमण-प्रत्याख्यान-पौषधोपवासा: सम्यक् प्रस्थापिता: भवन्ति। स सामायिकं देशावकाशिकं सम्यग् अनुपालयिता भवति। स चतुर्दश्यष्टम्युद्दिष्ट-पौर्णमासीषु प्रतिपूर्णं पौषधोपवासं सम्यग् अनुपालयिता भवति। स एकरात्रिकीम् उपासकप्रतिमां सम्यग् अनुपालयिता भवति। स अस्नानक: विकटभोजी मुकुलीकृत: दिवा ब्रह्मचारी रात्रौ परिमाणकृत:। स एतद्रूपेण विहारेण विहरन् जघन्येन एकाहं वा द्ल्यहं वा त्र्यहं वा, उत्कर्षेण पञ्चमासान् विहरेत्। पञ्चमी उपासकप्रतिमा।
१२. इसके पश्चात् पांचवीं उपासकप्रतिमा (स्वीकार करने वाला)—सर्वधर्मरुचि वाला होता है, उसके बहुत से शील, व्रत, गुण, विरमण, प्रत्याख्यान, पौषधोपवास सम्यक् प्रकार से प्रस्थापित होते हैं। वह सामायिक और देशावकाशिक व्रत का सम्यक् अनुपालन करने वाला होता है। वह चतुर्दशी, अष्टमी, अमावस्या, पूर्णिमा के दिन प्रतिपूर्ण पौषधोपवास का सम्यक् अनुपालन करने वाला होता है। एकरात्रिकी उपासकप्रतिमा का सम्यक् अनुपालन करने वाला होता है। वह स्नान नहीं करने वाला, विकटभोजी६६ (रात्रि भोजन न करने वाला), मुकुलीकृत६७ (धोती के लांग न लगाने वाला), दिन में ब्रह्मचारी और रात्रि में मैथुन का परिमाण करने वाला होता है। वह इस प्रकार के विहार से विहरण करता हुआ जघन्य एक दिन, दो दिन अथवा तीन दिन, उत्कृष्ट पांच मास६८ तक विहरण करता है। यह पांचवी उपासकप्रतिमा है।
सूत्र १२
६६. विकटभोजी (वियडभोई)
विकट के अनेक अर्थ होते हैं—अनावृत, प्रासुक जल, मद्य, प्रासुक आहार, विकृत, प्रकट, विशाल, प्रभूत। इस दशा में 'वियड' शब्द का प्रयोग 'प्रकट प्रकाश' के अर्थ में हुआ है। वियडभोजी उपासक वह होता है, जो प्रकट प्रकाश अर्थात् दिन में ही भोजन करता है, रात्रि में नहीं। प्रस्तुत संदर्भ में रात्रि-भोजन का त्याग विवक्षित है दिवा-भोजन का नहीं।
६७. मुकुलीकृत (मउलिकडे)
धोती के दोनों अंचलों को कटिभाग में टांक लेता है, नीचे से नहीं बांधता, लांग नहीं लगाता।
६८. जघन्य....उत्कर्ष (जहण्णेणं....उक्कोसेणं)
प्रस्तुत आगम में प्रथम चार प्रतिमाओं के कालमान का उल्लेख नहीं हुआ है। पांचवीं उपासकप्रतिमा से लेकर ग्यारहवीं प्रतिमा तक जघन्य और उत्कृष्ट कालमान का निर्देश मिलता है।
आवश्यक निर्युक्ति में प्रथम चार प्रतिमाओं के और समवायांग की वृत्ति में प्रथम दो प्रतिमाओं के कालमान का निरूपण नहीं है। शेष प्रतिमाओं के कालमान का इन ग्रन्थों में निर्देश मिलता है।
प्रवचनसारोद्धार में सभी प्रतिमाओं का कालमान उपलब्ध होता है।
प्रतिमाओं के कालमान के लिए निम्नलिखित तालिका द्रष्टव्य है—
प्रतिमा : कालमान तालिका

१३. अहावरा छट्ठा उवासगपडिमा—सव्वधम्मरुई यावि भवति। तस्स णं बहूइं सील-व्वय-गुण-वेरमण-पच्चक्खाण-पोसहोववासाइं सम्मं पट्ठविताइं भवंति। से णं सामाइयं देसावगासियं सम्मं अणुपालित्ता भवति। से णं चाउद्दसट्ठमुद्दिट्ठ-पुण्णमासिणीसु पडिपुण्णं पोसहोववासं सम्मं अणुपालित्ता भवति।
से णं एगराइयं उवासगपडिमं सम्मं अणुपालेत्ता भवति। से णं असिणाणए वियडभोई मउलिकडे रातोवरातं बंभचारी। सचित्ताहारे से अपरिण्णाते भवति। से णं एतारूवेणं विहारेणं विहरमाणे जहण्णेणं एगाहं वा दुयाहं वा तियाहं वा, उक्कोसेणं छम्मासे विहरेज्जा। छट्ठा उवासगपडिमा।।
अथापरा षष्ठी उपासकप्रतिमा—सर्वधर्मरुचि: चापि भवति। तस्य बहव: शील-व्रत—गुण-विरमण-प्रत्याख्यान-पौषधोपवासा: सम्यक् प्रस्थापिता: भवन्ति। स सामायिकं देशावकाशिकं सम्यग् अनुपालयिता भवति। स चतुर्दश्यष्टम्युद्दिष्ट-पौर्णमासीषु प्रतिपूर्णं पौषधोपवासं सम्यग् अनुपालयिता भवति।
स एकरात्रिकीम् उपासकप्रतिमां सम्यग् अनुपालयिता भवति। स अस्नानक: विकटभोजी मुकुलीकृत: रात्र्यपरात्रं ब्रह्मचारी। सचित्ताहार: तस्य अपरिज्ञात: भवति। स एतद्रूपेण विहारेण विहरन् जघन्येन एकाहं वा द्ल्यहं वा त्र्यहं वा, उत्कर्षेण षष्ठमासान् विहरेत्। षष्ठी उपासकप्रतिमा।
१३. इसके पश्चात् छट्ठी उपासकप्रतिमा (स्वीकार करने वाला)—सर्वधर्मरुचि वाला होता है, उसके बहुत से शील, व्रत, गुण, विरमण, प्रत्याख्यान, पौषधोपवास सम्यक् प्रकार से प्रस्थापित होते हैं। वह सामायिक, देशावकाशिक व्रत का सम्यक् अनुपालन करने वाला होता है। वह चतुर्दशी, अष्टमी, अमावस्या, पूर्णिमा के दिन प्रतिपूर्ण पौषधोपवास का सम्यक् अनुपालन करने वाला होता है।
वह एकरात्रिकी उपासक प्रतिमा का सम्यक् अनुपालन करने वाला होता है। वह स्नान नहीं करनेवाला, विकटभोजी, मुकुलीकृत, दिन-रात ब्रह्मचर्य का पालन करने वाला होता है। उसके सचित्त आहार परिज्ञात६९ (प्रत्याख्यात) नहीं होता। वह इस प्रकार के विहार से विहरण करता हुआ जघन्य एक दिन, दो दिन अथवा तीन दिन, उत्कृष्ट छह मास तक विहरण करता है। यह छट्ठी उपासकप्रतिमा है।
सूत्र १३
६९. परिज्ञात (परिणाते)
परिज्ञा दो प्रकार की होती है—ज्ञपरिज्ञा और प्रत्याख्यान-परिज्ञा। इसका फलित यह होता है—पहले कर्म-समारम्भों को जानना चाहिए फिर उनका प्रत्याख्यान करना चाहिए।
१४. अहावरा सत्तमा उवासगपडिमा—से सव्वधम्मरुई यावि भवति। तस्स णं बहूइं सील-व्वय-गुण-वेरमण-पच्चक्खाण-पोसहोववासाइं सम्मं पट्ठविताइं भवंति। से णं सामाइयं देसावगासियं सम्मं अणुपालित्ता भवति। से णं चाउद्दसट्ठमुद्दिट्ठ-पुण्णमासिणीसु पडिपुण्णं पोसहोववासं सम्मं अणुपालित्ता भवति। से णं एगराइयं उवासगपडिमं सम्मं अणुपालेत्ता भवति। से णं असिणाणए वियडभोई मउलिकडे रातोवरातं बंभचारी। सचित्ताहारे से परिण्णाते भवति, आरंभे से अपरिण्णाते भवति। से णं एतारूवेणं विहारेणं विहरमाणे जहण्णेणं एगाहं वा दुयाहं वा तियाहं वा, उक्कोसेणं सत्तमासे विहरेज्जा। सत्तमा उवासगपडिमा।।
अथापरा सप्तमी उपासकप्रतिमा—सर्वधर्मरुचि: चापि भवति। तस्य बहव: शील-व्रत-गुण-विरमण-प्रत्याख्यान-पौषधोपवासा: सम्यक् प्रस्थापिता: भवन्ति। स सामायिकं देशावकाशिकं सम्यग् अनुपालयिता भवति। स चतुर्दश्यष्टम्युद्दिष्ट-पौर्णमासीषु प्रतिपूर्णं पौषधोपवासा: सम्यग् अनुपालयिता भवति। स एकरात्रिकीम् उपासकप्रतिमां सम्यग् अनुपालयिता भवति। स अस्नानक: विकटभोजी मुकुलीकृत: रात्र्यपरात्रं ब्रह्मचारी। सचित्ताहार: तस्य परिज्ञात: भवति। आरम्भ: तस्य अपरिज्ञात: भवति, स एतद्रूपेण विहारेण विहरन् जघन्येन एकाहं वा द्ल्यहं वा त्र्यहं वा, उत्कर्षेण सप्तमासान् विहरेत्। सप्तमी उपासकप्रतिमा।
१४. इसके पश्चात् सातवीं उपासकप्रतिमा (स्वीकार करने वाला)—सर्वधर्मरुचि वाला होता है। उसके बहुत से शील, व्रत, गुण, विरमण, प्रत्याख्यान, पौषधोपवास सम्यक् प्रकार से प्रस्थापित होते हैं। वह सामायिक और देशावकाशिक व्रत का सम्यक् अनुपालन करने वाला होता है। वह चतुर्दशी, अष्टमी, अमावस्या, पूर्णिमा के दिन प्रतिपूर्ण पौषधोपवास का सम्यक् अनुपालन करने वाला होता है। वह एकरात्रिकी उपासक प्रतिमा का सम्यक् अनुपालन करने वाला होता है। वह स्नान नहीं करने वाला, विकटभोजी, मुकुलीकृत दिन-रात ब्रह्मचर्य का पालन करने वाला होता है। उसके सचित्त आहार परिज्ञात होता है, उसके आरंभ परिज्ञात नहीं होता। वह इस प्रकार के विहार से विहरण करता हुआ जघन्य एक दिन, दो दिन अथवा तीन दिन, उत्कृष्ट सात मास तक विहरण करता है। यह सातवीं उपासकप्रतिमा है।
१५. अहावरा अट्ठमा उवासगपडिमा—सव्वधम्मरुई यावि भवति। तस्स णं बहूइं सील-व्वय-गुण-वेरमण-पच्चक्खाण-पोसहोववासाइं सम्मं पट्ठविताइं भवंति। से णं सामाइयं देसावगासियं सम्मं अणुपालित्ता भवति। से णं चाउद्दसट्ठमुद्दिट्ठ-पुण्णमासिणीसु पडिपुण्णं पोसहोववासं सम्मं अणुपालित्ता भवति। से णं एगराइयं उवासगपडिमं सम्मं अणुपालेत्ता भवति। से णं असिणाणए वियडभोई मउलिकडे रातोवरातं बंभचारी। सचित्ताहारे से परिण्णाते भवति, आरंभे से परिण्णाते भवति, पेस्सारंभे से अपरिण्णाते भवति। से णं एतारूवेणं विहारेणं विहरमाणे जहण्णेणं एगाहं वा दुयाहं वा तियाहं वा, उक्कोसेणं अट्ठमासे विहरेज्जा। अट्ठमा उवासग-पडिमा।।
अथापरा अष्टमी उपासकप्रतिमा—सर्वधर्मरुचि: चापि भवति। तस्य बहव: शील-व्रत-गुण-विरमण-प्रत्याख्यान-पौषधोपवासा: सम्यक् प्रस्थापिता: भवन्ति। स सामायिकं देशावकाशिकं सम्यग् अनुपालयिता भवति। स चतुर्दश्यष्टम्युद्दिष्ट-पौर्णमासीषु प्रतिपूर्णं पौषधोपवासं सम्यग् अनुपालयिता भवति। स एकरात्रिकीम् उपासकप्रतिमां सम्यग् अनुपालयिता भवति। स अस्नानक: विकटभोजी मुकुलीकृत: रात्र्यपरात्रं ब्रह्मचारी। सचित्ताहार: तस्य परिज्ञात: भवति, आरम्भ: तस्य परिज्ञात: भवति। प्रेष्यारम्भ: तस्य अपरिज्ञात: भवति। स एतद्रूपेण विहारेण विहरन् जघन्येन एकाहं वा द्ल्यहं वा त्र्यहं वा, उत्कर्षेण अष्टमासान् विहरेत्। अष्टमी उपासकप्रतिमा।
१५. इसके पश्चात् आठवीं उपासकप्रतिमा (स्वीकार करने वाला)—सर्वधर्मरुचि वाला होता है। उसके बहुत से शील, व्रत, गुण, विरमण, प्रत्याख्यान, पौषधोपवास सम्यक् प्रकार से प्रस्थापित होते हैं। वह सामायिक और देशावकाशिक व्रत का सम्यक् अनुपालन करने वाला होता है। वह चतुर्दशी, अष्टमी, अमावस्या, पूर्णिमा के दिन प्रतिपूर्ण पौषधोपवास का सम्यक् अनुपालन करने वाला होता है। वह एकरात्रिकी उपासक प्रतिमा का सम्यक् अनुपालन करनेवाला होता है। वह स्नान नहीं करनेवाला, विकटभोजी, मुकुलीकृत, दिन-रात ब्रह्मचर्य का पालन करने वाला होता है। उसके सचित्त आहार परिज्ञात होता है। उसके आरम्भ७० परिज्ञात होता है। उसके प्रेष्यारम्भ परिज्ञात नहीं होता। इस प्रकार के विहार से विहरण करता हुआ जघन्य एक दिन, दो दिन अथवा तीन दिन, उत्कृष्ट आठ मास तक विहरण करता है। यह आठवीं उपासकप्रतिमा है।
सूत्र १५
७०. आरम्भ (आरंभे)
आठवीं प्रतिमा वाला प्रतिमा-काल में किसी प्रकार का आरम्भ-समारम्भ नहीं करता। रत्नकरण्ड श्रावकाचार के अनुसार जो जीव हिंसा के कारण नौकरी, खेती, व्यापारादि के आरम्भ से विरक्त होता है, वह आरम्भ त्याग प्रतिमा का धारक होता है। प्रश्न है सचित्त वर्जन और आरम्भ वर्जन प्रतिमा में क्या अंतर है? इसका समाधान लाटीसंग्रह में किया गया है। आठवीं प्रतिमा स्वीकार करने से पहले श्रमणोपासक सचित्त पदार्थों का स्पर्श करता था, जैसे—अपने हाथ से जल भरता था, छानता था और फिर उसे प्रासुक करता था, उसे हिंसा का दोष लगता था, किन्तु आठवीं प्रतिमा धारण करने के बाद वह जल आदि सचित्त द्रव्यों को छूता भी नहीं है।
१६. अहावरा नवमा उवासगपडिमा—सव्वधम्मरुई यावि भवति। तस्स णं बहूइं सील-व्वय-गुण-वेरमण-पच्चक्खाण-पोसहोववासाइं सम्मं पट्ठविताइं भवंति। से णं सामाइयं देसावगासियं सम्मं अणुपालित्ता भवति। से णं चाउद्दसट्ठमुद्दिट्ठ-पुण्णमासिणीसु पडिपुण्णं पोसहोववासं सम्मं अणुपालित्ता भवति। से णं एगराइयं उवासगपडिमं सम्मं अणुपालेत्ता भवति। से णं असिणाणए वियडभोई मउलिकडे रातोवरातं बंभचारी। सचित्ताहारे से परिण्णाते भवति, आरंभे से परिण्णाते भवति, पेस्सारंभे से परिण्णाते भवति, उद्दिट्ठभत्ते से अपरिण्णाते भवति। से णं एतारूवेणं विहारेणं विहरमाणे जहण्णेणं एगाहं वा दुयाहं वा तियाहं वा, उक्कोसेणं नवमासे विहरेज्जा। नवमा उवासगपडिमा।।
अथापरा नवमी उपासकप्रतिमा—सर्वधर्मरुचि: चापि भवति। तस्य बहव: शील-व्रत-गुण-विरमण-प्रत्याख्यान-पौषधोपवासा: सम्यक् प्रस्थापिता: भवन्ति। स सामायिकं देशावकाशिकं सम्यग् अनुपालयिता भवति। स चतुर्दश्यष्टम्युद्दिष्ट-पौर्णमासीषु प्रतिपूर्णं पौषधोपवासं सम्यग् अनुपालयिता भवति। स एकरात्रिकीम् उपासकप्रतिमां सम्यग् अनुपालयिता भवति। स अस्नानक: विकटभोजी मुकुलीकृत: रात्र्यपरात्रं ब्रह्मचारी। सचित्ताहार: तस्य परिज्ञात: भवति, आरम्भ: तस्य परिज्ञात: भवति। प्रेष्यारम्भ: तस्य परिज्ञात: भवति, उद्दिष्टभक्त: तस्य अपरिज्ञात: भवति। स एतद्रूपेण विहारेण विहरन् जघन्येन एकाहं वा द्ल्यहं वा त्र्यहं वा, उत्कर्षेण नवमासान् विहरेत्। नवमी उपासकप्रतिमा।
१६. इसके पश्चात् नवमी उपासकप्रतिमा (स्वीकार करने वाला)—सर्वधर्मरुचि वाला होता है। उसके बहुत से शील, व्रत, गुण, विरमण, प्रत्याख्यान, पौषधोपवास सम्यक् प्रकार से प्रस्थापित होते हैं। वह सामायिक और देशावकाशिक व्रत का सम्यक् अनुपालन करने वाला होता है। वह चतुर्दशी, अष्टमी, अमावस्या, पूर्णिमा के दिन प्रतिपूर्ण पौषधोपवास का सम्यक् अनुपालन करने वाला होता है। वह एकरात्रिकी उपासकप्रतिमा का सम्यक् अनुपालन करने वाला होता है। वह स्नान नहीं करनेवाला, विकटभोजी, मुकुलीकृत, दिन-रात ब्रह्मचर्य का पालन करने वाला होता है। उसके सचित्त आहार परिज्ञात होता है, उसके आरंभ परिज्ञात होता है। उसके प्रेष्यारम्भ परिज्ञात होता है। उसके उद्दिष्ट भक्त परिज्ञात नहीं होता। इस प्रकार के विहार से विहरण करता हुआ जघन्य एक दिन, दो दिन अथवा तीन दिन, उत्कृष्ट नवमास तक विहरण करता है। यह नवमी उपासकप्रतिमा है।
१७. अहावरा दसमा उवासगपडिमा—सव्वधम्मरुई यावि भवति। तस्स णं बहूइं सील-व्वय-गुण-वेरमण-पच्चक्खाण-पोसहोववासाइं सम्मं पट्ठविताइं भवंति। से णं सामाइयं देसावगासियं सम्मं अणुपालित्ता भवति। से णं चाउद्दसट्ठमुद्दिट्ठ-पुण्णमासिणीसु पडिपुण्णं पोसहोववासं सम्मं अणुपालित्ता भवति। से णं एगराइयं उवासगपडिमं सम्मं अणुपालेत्ता भवति। से णं असिणाणए वियडभोई मउलिकडे रातोवरातं बंभचारी। सचित्ताहारे से परिण्णाते भवति, आरंभे से परिण्णाते भवति, पेस्सारंभे से परिण्णाते भवति, उद्दिट्ठभत्ते से परिण्णाते भवति। से णं खुरमुंडए वा छिधलिधारए वा। तस्स णं आभट्ठस्स समाभट्ठस्स कप्पंति दुवे भासाओ भासित्तए, तं जहा—जाणं वा जाणं, अजाणं वा नोजाणं। से णं एतारूवेणं विहारेणं विहरमाणे जहण्णेणं एगाहं वा दुयाहं वा तियाहं वा, उक्कोसेणं दसमासे विहरेज्जा। दसमा उवासगपडिमा।।
अथापरा दसमी उपासकप्रतिमा—सर्वधर्मरुचि: चापि भवति। तस्य बहव: शील-व्रत—गुण-विरमण-प्रत्याख्यान-पौषधोपवासा: सम्यक् प्रस्थापिता: भवन्ति। स सामायिकं देशावकाशिकं सम्यग् अनुपालयिता भवति। स चतुर्दश्यष्टम्युद्दिष्ट-पौर्णमासीषु प्रतिपूर्णं पौषधोपवासं सम्यग् अनुपालयिता भवति। स एकरात्रिकीं उपासकप्रतिमां सम्यग् अनुपालयिता भवति। स अस्नानक: विकटभोजी मुकुलीकृत: रात्र्यपरात्रं ब्रह्मचारी। सचित्ताहार: तस्य परिज्ञात: भवति। आरम्भ: तस्य परिज्ञात: भवति। प्रेष्यारम्भ: तस्य परिज्ञात: भवति। उद्दिष्टभक्त: तस्य परिज्ञात: भवति। स क्षुरमुण्डक: वा 'छिधलि'धारक: वा। तस्य आभाषितस्य समाभाषितस्य कल्पेते द्वे भाषे भाषितुम्, तद्यथा—जानन् वा जानन्, अजानन् वा नो जानन्। स एतद्रूपेण विहारेण विहरन् जघन्येन एकाहं वा द्ल्यहं वा त्र्यहं वा, उत्कर्षेण दशमासान् विहरेत्। दशमी उपासकप्रतिमा।
१७. इसके पश्चात् दसवीं उपासकप्रतिमा (स्वीकार करने वाला)—सर्वधर्मरुचि वाला होता है। उसके बहुत से शील, व्रत, गुण, विरमण, प्रत्याख्यान, पौषधोपवास सम्यक् प्रकार से प्रस्थापित होते हैं। वह सामायिक, देशावकाशिक व्रत का सम्यक् अनुपालन करने वाला होता है। वह चतुर्दशी, अष्टमी, अमावस्या, पूर्णिमा के दिन प्रतिपूर्ण पौषधोपवास का सम्यक् अनुपालन करने वाला होता है। वह एकरात्रिकी उपासक प्रतिमा का सम्यक् अनुपालन करनेवाला होता है। वह स्नान नहीं करनेवाला, विकटभोजी, मुकुलीकृत, दिन-रात ब्रह्मचर्य का पालन करने वाला होता है। उसके सचित्त आहार परिज्ञात होता है। उसके आरंभ परिज्ञात होता है। उसके प्रेष्यारंभ परिज्ञात होता है। उसके उद्दिष्टभक्त परिज्ञात होता है। वह क्षुर से मुंडन करता है अथवा शिखा धारण करता है। किसी के द्वारा एक बार या बार-बार पूछे जाने पर उसे दो भाषाएं बोलना कल्पता है। जैसे—जानता है तो कहता है कि 'मैं जानता हूं।' नहीं जानता है तो कहता है 'मैं नहीं जानता।' इस प्रकार के विहार से विहरण करता हुआ जघन्य एक दिन, दो दिन अथवा तीन दिन, उत्कृष्ट दस मास तक विहरण करता है। यह दसवीं उपासकप्रतिमा है।
१८. अहावरा एक्कारसमा उवासग-पडिमा—सव्वधम्मरुई यावि भवति। तस्स णं बहूइं सील-व्वय-गुण-वेरमण-पच्चक्खाण-पोसहोव-वासाइं सम्मं पट्ठविताइं भवंति। से णं सामाइयं देसावगासियं सम्मं अणुपालित्ता भवति। से णं चाउ-द्दसट्ठमुद्दिट्ठपुण्णमासिणीसु पडि-पुण्णं पोसहोववासं सम्मं अणुपालित्ता भवति। से णं एगराइयं उवासगपडिमं सम्मं अणुपालेत्ता भवति। से णं असिणाणए वियडभोई मउलिकडे रातोवरातं बंभचारी। सचित्ताहारे से परिण्णाते भवति, आरंभे से परिण्णाते भवति, पेस्सारंभे से परिण्णाते भवति, उद्दिट्ठभत्ते से परिण्णाते भवति। से णं खुरमुंडए वा लुत्तसिरए वा गहितायारभंडगनेवत्थे जे इमे समणाणं निग्गंथाणं धम्मो तं सम्मं काएण फासेमाणे पालेमाणे पुरतो जुगमायाए पेहमाणे दट्ठूण तसे पाणे उद्धट्टु पायं रीएज्जा, साहट्टु पायं रीएज्जा, वितिरिच्छं वा पायं कट्टु रीएज्जा, सति परक्कमे संजयामेव परक्कमेज्जा, नो उज्जुयं गच्छेज्जा, केवलं से णातए पेज्जबंधणे अव्वोच्छिन्ने भवति। एवं से कप्पति नायवीथिं एत्तए। तत्थ से पुव्वागमणेणं पुव्वाउत्ते चाउलोदणे पच्छाउत्ते भिलंगसूवे, कप्पति से चाउलोदणे पडिगाहित्तए, नो से कप्पति भिलंगसूवे पडिगाहित्तए। जे से तत्थ पुव्वागमणेणं पुव्वाउत्ते भिलंगसूवे पच्छाउत्ते चाउलोदणे, कप्पति से भिलंगसूवे पडिगाहित्तए नो से कप्पति चाउलोदणे पडिगाहित्तए। तत्थ से पुव्वागमणेणं दोवि पुव्वाउत्ताइं कप्पंति से दोवि पडिगाहित्तए। तत्थ से पच्छागमणेणं दोवि पच्छाउत्ताइं णो से कप्पंति दोवि पडिगाहित्तए। जे से तत्थ पुव्वागमणेणं पुव्वाउत्ते से कप्पति पडिग्गाहित्तए, जे से तत्थ पुव्वागमणेणं पच्छाउत्ते से से नो कप्पति पडिग्गाहित्तए।
अथापरा एकादशमी उपासकप्रतिमा—सर्वधर्मरुचि: चापि भवति। तस्य बहव: शील-व्रत—गुण-विरमण-प्रत्याख्यान-पौषधोपवासा: सम्यक् प्रस्थापिता: भवन्ति। स सामायिकं देशावकाशिकं सम्यग् अनुपालयिता भवति। स चतु-र्दश्यष्टम्युद्दिष्टपौर्णमासीषु प्रतिपूर्णं पौषधोपवासं सम्यग् अनुपालयिता भवति। स एकरात्रिकीम् उपासकप्रतिमां सम्यग् अनुपालयिता भवति। स अस्नानक: विकटभोजी मुकुलीकृत: रात्र्यपरात्रं ब्रह्मचारी। सचित्ताहार: तस्य परिज्ञात: भवति। आरम्भ: तस्य परिज्ञात: भवति। प्रेष्यारम्भ: तस्य परिज्ञात: भवति। उद्दिष्टभक्त: तस्य परिज्ञात: भवति। स क्षुरमुण्डक: वा लुप्तशिरोज: वा गृहीताचारभाण्डकनेपथ्य: य: अयं श्रमणानां निर्ग्रन्थानां धर्म: तं सम्यक् कायेन स्पृशन् पालयन् पुरत: युगमात्रया प्रेक्षमाण: दृष्ट्वा त्रसान् प्राणान् उद्धृत्य पादं रीयेत, संहृत्य पादं रीयेत, वितिरश्चीनं वा पादं कृत्वा रीयेत, सति परक्रमे संयतमेव पराक्रामेत्, नो ॠजुकं गच्छेत्, केवलं तस्य ज्ञातकं प्रेयोबंधनम् अव्यवच्छिन्नं भवति। एवं तस्य कल्पते ज्ञातवीथिम् एतुम्। तत्र तस्य पूर्वागमनेन पूर्वायुक्त: 'चाउल'-ओदन: पश्चादायुक्त: भिलङ्गसूप:, कल्पते तस्य 'चाउल'-ओदन: प्रतिग्रहीतुम्, नो तस्य कल्पते भिलङ्गसूप: प्रतिग्रहीतुम्। य: तस्य तत्र पूर्वागमनेन पूर्वायुक्त: भिलङ्गसूप: पश्चादायुक्त: 'चाउल'-ओदन:, कल्पते तस्य भिलङ्गसूप: प्रतिग्रहीतुम्, नो तस्य कल्पते 'चाउल'-ओदन: प्रतिग्रहीतुम्। तत्र तस्य पूर्वागमनेन द्वावपि पूर्वायुक्तौ कल्पेते तस्य द्वावपि प्रतिग्रहीतुम्। तत्र तस्य पश्चादागमनेन द्वावपि पश्चादायुक्तौ नो तस्य कल्पते द्वावपि प्रतिग्रहीतुम्। य: तस्य तत्र पूर्वागमनेन पूर्वायुक्त: तस्य कल्पते प्रतिग्रहीतुम्, य: स: तत्र पूर्वागमनेन पश्चादायुक्त: स: तस्य नो कल्पते प्रतिग्रहीतुम्।
१८. इसके पश्चात् ग्यारहवीं उपासकप्रतिमा (स्वीकार करने वाला)—सर्वधर्मरुचि वाला होता है। उसके बहुत से शील, व्रत, गुण, विरमण, प्रत्याख्यान, पौषधोपवास सम्यक् प्रकार से प्रस्थापित होते हैं। वह सामायिक और देशावकाशिक व्रत का सम्यक् अनुपालन करने वाला होता है। वह चतुर्दशी, अष्टमी, अमावस्या, पूर्णिमा के दिन प्रतिपूर्ण पौषधोपवास का सम्यक् अनुपालन करने वाला होता है। वह एकरात्रिकी उपासकप्रतिमा का सम्यक् प्रकार से अनुपालन करने वाला होता है। वह स्नान नहीं करने वाला, विकटभोजी, मुकुलीकृत, दिन-रात ब्रह्मचर्य का पालन करने वाला होता है। उसके सचित्त आहार परिज्ञात होता है। उसके आरंभ परिज्ञात होता है। उसके प्रेष्यारंभ परिज्ञात होता है। उसके उद्दिष्ट भक्त परिज्ञात होता है। वह क्षुर से मुंडन करता है अथवा केशों का लुंचन करता है, वह साधु का आचार, भण्डोपकरण और वेश ग्रहण करता है। जो यह श्रमण-निर्ग्रन्थों का धर्म है, उसका सम्यक् रूप से शरीर से स्पर्श करता हुआ, पालन करता हुआ, सामने युगमात्र भूमि को देखता हुआ, त्रस प्राणियों को देखकर पैर को उठाकर चले, पैर को संकुचित कर चले, पैर को तिरछा रखकर चले, यदि जीव रहित दूसरा मार्ग हो तो उस पर यतनापूर्वक चले। सीधे मार्ग से न चलें। केवल ज्ञातिजनों से उसका प्रेम बंधन नहीं छूटता। इस प्रकार उसे ज्ञातिवीथि में जाना कल्पता है। वहां उसके आगमन से पहले चावलोदन पूर्व निष्पन्न है७१ और मसूर आदि की दाल७२ पश्चात् निष्पन्न है तो उसे चावलोदन७३ ग्रहण करना कल्पता है, मसूर आदि की दाल ग्रहण करना उसे नहीं कल्पता। वहां उसके आगमन से पहले मसूर आदि की दाल पूर्व निष्पन्न है और चावलोदन पश्चात् निष्पन्न है तो उसे मसूर आदि की दाल ग्रहण करना कल्पता है, चावलोदन ग्रहण करना उसे नहीं कल्पता। वहां उसके आगमन से पहले दोनों निष्पन्न हैं तो उसको दोनों ही ग्रहण करना कल्पता है। वहां उसके आगमन के पश्चात् दोनों पश्चात् निष्पन्न हों तो दोनों ही ग्रहण करना नहीं कल्पता। वहां उसके आगमन से पहले जो पूर्व निष्पन्न हैं उसे ग्रहण करना कल्पता है। जो वहां पश्चात् निष्पन्न हुआ है और आगमन पहले हो गया है वह उसे ग्रहण करना नहीं कल्पता।
सूत्र १८
७१. आगमन से पहले चावलोदन पूर्व निष्पन्न (पुव्वागमणेणं पुव्वाउत्ते चाउलोदणे)
प्रस्तुत सूत्र में 'पुव्वागमणेणं पुव्वाउत्ते चाउलोदणे' पाठ का प्रयोग हुआ है। हमने इसका अर्थ 'आगमन से पहले, चावलोदन पूर्व निष्पन्न' किया है। यहां पहले और पूर्व दो शब्दों का प्रयोग किया है। इनमें से एक शब्द से भी काम चल सकता है। परन्तु पाठ में 'पुव्व' शब्द का प्रयोग दो बार हुआ है। इसलिए हमने भी 'पहले और पूर्व' दो शब्द अनुवाद में रखें हैं। तात्पर्य यही प्रतीत हो रहा है कि आगमन से पहले चावलोदन निष्पन्न है।
७२. मसूर आदि की दाल (भिलंगसूव)
प्रस्तुत ग्रन्थ में इसका अर्थ मसूर आदि की दाल किया है। ववहारो की वृत्ति में इसका अर्थ किया है सस्नेह सूप।
७३. चावलोदन (चाउलोदण)
चावल का अर्थ है तन्दुल और ओदन का अर्थ है भोजन। प्रस्तुत संदर्भ में 'चाउलोदण' का अर्थ चावल का भोजन भी किया जा सकता है।
तस्स णं गाहावइकुलं पिंडवाय-पडियाए अणुप्पविट्ठस्स कप्पति एवं वदित्तए—समणोवासगस्स पडिमा-पडिवन्नस्स भिक्खं दलयह। तं एतारूवेणं विहारेणं विहरमाणं केइ पासित्ता वदिज्जा—केइ आउसो! तुमंसि वत्तव्वं सिया।
समणोवासए पडिमापडिवन्नए अहमंसीति वत्तव्वं सिया।
से णं एतारूवेणं विहारेणं विहरमाणे जहण्णेणं एगाहं वा दुयाहं वा तियाहं वा, उक्कोसेणं एकारसमासे विहरेज्जा। एक्कारसमा उवासग-पडिमा।
एयाओ खलु ताओ थेरेहिं भगवंतेहिं एक्कारस उवासगपडिमाओ पण्णत्ताओ।।
—त्ति बेमि।
तस्य 'गाहा'पतिकुलं पिण्डपात-प्रतिज्ञया अनुप्रविष्टस्य कल्पते एवं वदितुं—श्रमणोपासकाय प्रतिमा-प्रतिपन्नाय भिक्षां दद्ध्वम्। तम् एतद्रूपेण विहारेण विहरन्तं कश्चित् दृष्ट्वा वदेत्—क: इति आयुष्मन्! त्वमसि वक्तव्यं स्यात्।
श्रमणोपासक: प्रतिमाप्रतिपन्नक: अहमस्मीति वक्तव्यं स्यात्।
एतद्रूपेण विहारेण विहरन् जघन्येन एकाहं वा द्ल्यहं वा त्र्यहं वा, उत्कर्षेण एकादशमासान् विहरेत्। एकादशी उपासकप्रतिमा।
एता: खलु ता: स्थविरै: भगवद्भि: एकादश उपासकप्रतिमा: प्रज्ञप्ता:।।
इति ब्रवीमि।
गृहपति के कुल में आहार की प्रतिज्ञा से प्रविष्ट हुए उसे इस प्रकार बोलना कल्पता है—'प्रतिमाप्रतिपन्न श्रमणोपासक को भिक्षा दो।' उस श्रमणोपासक को इस प्रकार विहार से विहरण करते हुए देखकर कोई कहे—हे आयुष्मन्! तुम्हें क्या कहा जाए?
'मैं प्रतिमाप्रतिपन्न श्रमणोपासक हूं'—इस प्रकार कहना चाहिए।
इस प्रकार के विहार से विहरण करता हुआ जघन्य एक दिन, दो दिन अथवा तीन दिन, उत्कृष्ट ग्यारह मास तक विहरण करता है। यह ग्यारहवीं उपासकप्रतिमा है।
स्थविर भगवन्तों के द्वारा ये वे ग्यारह उपासकप्रतिमाएं७४ प्रज्ञप्त हैं।
—ऐसा मैं कहता हूं।
७४. ग्यारह उपासकप्रतिमा (एक्कारस उवासगपडिमाओ)
प्रस्तुत दशा में जिस प्रकार उपासक की ग्यारह प्रतिमाओं का विस्तृत विवरण मिलता है उसी प्रकार आवश्यक चूर्णि, प्रवचनसारोद्धार और वसुनन्दि श्रावकाचार में भी इन प्रतिमाओं का सुन्दर वर्णन मिलता है। प्रतिमाओं के स्वरूप के विषय में इन ग्रन्थों में जो भिन्नता मिलती है उसे निम्नोक्त तालिका से जाना जा सकता है।
प्रतिमा का स्वरूप

♦
आमुख
जैन परम्परा में साधना की अनेक विशिष्ट पद्धतियां प्रचलित थीं। उनमें एक है—भिक्षुप्रतिमा। समवाओ,१ भगवई२ और आवश्यक निर्युक्ति३ में बारह भिक्षुप्रतिमाओं का नामोल्लेख मिलता है। प्रस्तुत दशा में इन प्रतिमाओं का विस्तार से प्रतिपादन किया गया है।
१. सम. १२.१
२. भग. २.५७
३. आवनि. भाग २ पृ. १०५
भिक्षुप्रतिमाओं का आचरण वे ही मुनि कर सकते हैं, जिनका शारीरिक संहनन सुदृढ़ और श्रुतज्ञान विशिष्ट होता है। पंचाशक प्रकरण के अनुसार जो मुनि विशिष्ट संहननसंपन्न, धृतिसंपन्न, शक्तिसम्पन्न तथा भावितात्मा होता है, वही गुरु की आज्ञा प्राप्त कर इन प्रतिमाओं को स्वीकार कर सकता है। उसकी न्यूनतम श्रुत-सम्पदा नौवें पूर्व की तीसरी वस्तु तथा उत्कृष्ट श्रुत-सम्पदा कुछ न्यून दस पूर्व की होती है।४
४. पञ्चा. १८.४-६
पडिवज्जइ एयाओ, संघयण-धिइजुओ महासत्तो।
पडिमाउ भावियप्पा, सम्मं गुरुणा अणुण्णाओ।।
गच्छे च्चिअ णिम्माओ, जा पुव्वा दस भवे असंपुण्णा।
णवमस्स तइयवत्थू, होइ जहण्णो सुयाहिगमो।।
वोसट्ठचत्तदेहो, उवसग्गसहो जहेव जिणकप्पी।
एसण अभिग्गहीया, भत्तं च अलेवडं तस्स।।
उद्गम, उत्पादन और एषणा आदि से शुद्ध भिक्षा लेने वाले भिक्षु के विशेष प्रकार के अभिग्रह, प्रतिज्ञा आदि को भिक्षु प्रतिमा कहा जाता है।५ स्थानांग वृत्ति के अनुसार भिक्षुप्रतिमा से तात्पर्य है—साधु के अभिग्रह विशेष।६
५. (क) दवृ. प. ३४—उद्गमोत्पादनैषणादिशुद्धभिक्षाशिनो भिक्षव:—
साधव: तेषां प्रतिमा: प्रतिज्ञा भिक्षुप्रतिमा:।
(ख) आवनि. भाग २ पृ. १०५
६. स्थावृ. प. १३९—भिक्षुप्रतिमा: साधोरभिग्रहविशेषा:।
दशाश्रुतस्कन्ध की निर्युक्ति में भिक्षु की भाव प्रतिमा के पांच प्रकार बतलाए गए हैं—१. समाधिप्रतिमा २. उपधानप्रतिमा ३. विवेकप्रतिमा ४. प्रतिसंलीनप्रतिमा ५. एकलविहारप्रतिमा।७
७. दनि. गा. ४६—
समाधिओवहाणे य, विवेगपडिमाइया।
पडिसंलीणा य तहा, एगविहारे य पंचमिया।।
१. समाधिप्रतिमा से तात्पर्य है—श्रुत-स्वाध्याय का विशेष संकल्प तथा समता का विशेष अभ्यास करना।
समाधिप्रतिमा के दो प्रकार निरूपित किए गए हैं—१. श्रुतसमाधिप्रतिमा २. चारित्रसमाधिप्रतिमा।८
८. वही, गा. ४८—
एवं तु सुयसमाधिपडिमा छावट्ठिया य पण्णत्ता।
सामाइयमाईया, चारित्तसमाहिपडिमाओ।।
श्रुतसमाधिप्रतिमा के छासठ प्रकार हैं—आयारो तथा उसकी चूलिका में बयालीस प्रतिमाएं, ठाणं में सोलह प्रतिमाएं, ववहारो में चार भिक्षुप्रतिमाएं, दो मोकप्रतिमाएं तथा दो चन्द्रप्रतिमाएं वर्णित हैं।९
९. वही, गा. ४७—
आयारे बायाला, पडिमा सोलस य वण्णिया ठाणे।
चत्तारि य ववहारे, मोए दो चंदपडिमाओ।।
चारित्रसमाधि की पांच प्रतिमाएं हैं—१. सामायिकचारित्रप्रतिमा २. छेदोपस्थापनीयचारित्रप्रतिमा ३. परिहारविशुद्धिचारित्र-प्रतिमा ४. सूक्ष्मसम्परायचारित्रप्रतिमा ५. यथाख्यातचारित्रप्रतिमा।१०
१०. दचू. प. ४२—इमा पंच चरित्तसमाहिपडिमातो, तं जधा—
सामाइयचरित्तसमाधिपडिमा जाव अधक्खातचरित्तसमाधिपडिमा।
२. उपधानप्रतिमा—उपधानप्रतिमा के दो प्रकार हैं—
भिक्षु की बारह भिक्षुप्रतिमाएं और उपासक की ग्यारह प्रतिमाएं।११
११. दनि. गा. ४९—
भिक्खूणं उवहाणे, उवासगाणं च वण्णिया सुत्ते।
३. विवेकप्रतिमा—आत्मा और अनात्मा की भिन्नता का अनुचिन्तन करना। इसका अभ्यास करनेवाला क्रोध, मान, माया और लोभ की भिन्नता का चिन्तन करता है। ये आत्मा के सर्वाधिक निकटवर्ती अनात्म तत्त्व हैं। इनका भेदज्ञान पुष्ट होने पर वह बाह्यवर्ती संयोग के पृथक्त्व का अनुचिन्तन करता है। बाह्य संयोग के तीन प्रकार है—१. गण २. शरीर ३. भक्तपान।१
१. दचू. प. ४२—विवेगपडिमा एक्का, सा पुण कोहादि,
आदिग्रहणात् सरीरउवधिसंसारविवेगा। सा समासतो दुविधा-
अब्भिंतरगा बाहिरा य। अब्भिंतरिया कोधादीणं। आदिग्रहणात्
माणमायालोभकम्मसंसाराण य। बाहिरिया गणसरीरभत्तपाणस्स
य अणेसणिज्जस्स।
४. प्रतिसंलीनप्रतिमा—इस प्रतिमा में वृत्ति को अन्तर्मुखी बनाने का अभ्यास किया जाता है। इसके दो प्रकार हैं—१. इन्द्रिय-प्रतिसंलीनप्रतिमा २. नोइंद्रियप्रतिसंलीनप्रतिमा।२
२. दचू. प. ४२—सा पुण समासेण दुविधा इंदियपडिसंलीणपडिमा य
नोइंदियपडिसंलीणपडिमा य।
इन्द्रियप्रतिसंलीनप्रतिमा पांच प्रकार की बतलाई गई है—१. श्रोत्रेन्द्रियप्रतिसंलीनप्रतिमा २. चक्षुरिन्द्रियप्रतिसंलीनप्रतिमा ३. घ्राणेन्द्रियप्रतिसंलीनप्रतिमा ४. रसनेन्द्रियप्रतिसंलीनप्रतिमा ५. स्पर्शनेन्द्रियप्रतिसंलीनप्रतिमा।३
३. वही, इंदियसंलीणपडिमा पंचविहा—सोतिंदियमादीआ...।
नोइन्द्रिय प्रतिसंलीनप्रतिमा तीन प्रकार की है—
१. योगप्रतिसंलीनता २. कषायप्रतिसंलीनता ३. विविक्तशय्यासन।४
४. वही, णोइंदियपडिसंलीणता तिविधा—जोगपडिसंलीणता कसाय-
पडिसंलीणता विवित्तसयणासणसेवणता।
५. एकलविहार प्रतिमा—यह साधना का विशेष प्रयोग है।
विशिष्ट साधना के लिए एवं कर्मों की विपुल निर्जरा के लिए मुनि इन प्रतिमाओं को स्वीकार करता है। प्रतिमाधारी भिक्षु विशेष साधना की दृष्टि से कई नियम ग्रहण करता है। उनमें से कुछ इस प्रकार हैं—
१. जहां एक व्यक्ति के लिए भोजन बना हो, उसे ग्रहण करना।
२. गर्भवती के लिए बना हो, उसे ग्रहण नहीं करना।
३. बच्चे को स्तनपान कराती हुई महिला, बच्चे को सुलाकर आए तो उससे भिक्षा नहीं लेना।
४. अज्ञात कुलों से निर्दोष और स्वल्प मात्रा में भिक्षा ग्रहण करना।
५. श्रमण, माहण, कृपण आदि भोजन लेकर चले गए हों, उनके बाद भिक्षा लेना।
६. दाता का एक पैर दरवाजे के बाहर और एक पैर दरवाजे के भीतर हो तो भिक्षा लेना।
७. जिस ग्राम आदि में प्रतिमाधारी मुनि हैं, यह जानकारी मिल जाए, वहां एक दिन और एक रात रहना, जानकारी न मिले तो वहां दो अहोरात्र तक रहना।
८. पैर में कांटा चुभ जाए या आंख में कुछ गिर जाए तो स्वयं न निकालना।
९. विहार करते समय जहां सूर्यास्त हो जाए वहीं रहना, उससे आगे न चलना।
प्रतिमाधारी मुनि इस प्रकार अनेक अभिग्रहों को स्वीकार करता है। अग्रिम प्रतिमाओं में भी वह विशेष संकल्पों के साथ आगे बढ़ता है। इस दशा में भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अणगार के गोचरी का कालमान और गोचरी के छह प्रकार निर्दिष्ट किए हैं। उसके प्रवास का समय कितना होना चाहिए? वह किन विषयों से सम्बन्धित भाषाओं का प्रयोग कर सकता है? उसके स्थान चयन, संस्तारक सीमा आदि विविध विषयों पर इसमें प्रकाश डाला गया है।
बारहवीं भिक्षुप्रतिमा का सम्यक् अनुपालन करने वाले मुनि को अवधिज्ञान अथवा मन:पर्यवज्ञान अथवा केवलज्ञान हो सकता है तथा इस प्रतिमा का सम्यक् अनुपालन न करने वाले मुनि को उन्माद, दीर्घकालिक रोग अथवा आतंक हो सकता है, वह केवली प्रज्ञप्त धर्म से भ्रष्ट हो सकता है।
भिक्षुप्रतिमाओं के विषय में संक्षेप में सम्पूर्ण जानकारी निम्नोक्त तालिका से ज्ञातव्य है—

सत्तमा दसा : सातवीं दशा
मूल
१. सुतं मे आउसं! तेणं भगवया एवमक्खातं—इह खलु थेरेहिं भगवंतेहिं बारस भिक्खुपडिमाओ पण्णत्ताओ।।
संस्कृत छाया
श्रुतं मया आयुष्मन्! तेन भगवता एवम् आख्यातम्—इह खलु स्थविरै: भगवद्भि: द्वादश भिक्षुप्रतिमा: प्रज्ञप्ता:।
हिन्दी अनुवाद
१. आयुष्मन्! मैंने सुना है उन भगवान् ने इस प्रकार कहा—निर्ग्रन्थ प्रवचन में स्थविर भगवन्तों ने बारह भिक्षुप्रतिमाओं का प्रज्ञापन किया है।
२. कतराओ खलु ताओ थेरेहिं भगवंतेहिं बारस भिक्खुपडिमाओ पण्णत्ताओ?
कतरा: खलु ता: स्थविरै: भगवद्भि: द्वादश भिक्षुप्रतिमा: प्रज्ञप्ता:?
२. स्थविर भगवन्तों द्वारा प्रज्ञप्त वे बारह भिक्षुप्रतिमाएं कौनसी हैं?
३. इमाओ खलु ताओ थेरेहिं भगवंतेहिं बारस भिक्खुपडिमाओ पण्णत्ताओ, तं जहा—मासिया भिक्खुपडिमा, दोमासिया भिक्खुपडिमा, तेमासिया भिक्खुपडिमा, चउमासिया भिक्खुपडिमा, पंचमासिया भिक्खुपडिमा, छम्मासिया भिक्खुपडिमा, सत्तमासिया भिक्खुपडिमा,पढमा सत्तरातिंदिया भिक्खुपडिमा, दोच्चा सत्तरातिंदिया भिक्खुपडिमा, तच्चा सत्तरातिंदिया भिक्खुपडिमा, अहोरातिंदिया भिक्खुपडिमा, एगराइया भिक्खुपडिमा।।
इमा: खलु ता: स्थविरै: भगवद्भि: द्वादश भिक्षुप्रतिमा: प्रज्ञप्ता:, तद्यथा—मासिकी भिक्षुप्रतिमा, द्वैमासिकी भिक्षुप्रतिमा, त्रैमासिकी भिक्षुप्रतिमा, चातुर्मासिकी भिक्षुप्रतिमा, पाञ्चमासिकी भिक्षुप्रतिमा, षाण्मासिकी भिक्षुप्रतिमा, सप्तमासिकी भिक्षुप्रतिमा, प्रथमा सप्तरात्रिंदिवा भिक्षुप्रतिमा, द्वितीया सप्तरात्रिंदिवा भिक्षुप्रतिमा, तृतीया सप्तरात्रिंदिवा भिक्षुप्रतिमा, अहोरात्रिंदिवा भिक्षुप्रतिमा, एकरात्रिकी भिक्षुप्रतिमा।
३. स्थविर भगवन्तों द्वारा प्रज्ञप्त वे बारह भिक्षुप्रतिमाएं ये हैं, जैसे—
मासिकी भिक्षुप्रतिमा,द्विमासिकी भिक्षुप्रतिमा, त्रैमासिकी भिक्षुप्रतिमा, चातुर्मासिकी भिक्षुप्रतिमा, पंचमासिकी भिक्षुप्रतिमा, षाण्मासिकी भिक्षुप्रतिमा, सप्तमासिकी भिक्षुप्रतिमा, प्रथमा सप्तरात्रिंदिवा भिक्षुप्रतिमा, द्वितीया सप्तरात्रिंदिवा भिक्षुप्रतिमा, तृतीया सप्तरात्रिंदिवा भिक्षुप्रतिमा, अहोरात्रिकी भिक्षुप्रतिमा,१ एकरात्रिकी भिक्षुप्रतिमा।
सूत्र ३
१. अहोरात्रिकी भिक्षुप्रतिमा (अहोरातिंदिया भिक्खुपडिमा)
भगवई में ग्यारहवीं भिक्षुप्रतिमा का नाम 'रातिंदिय भिक्खुपडिमा' और समवाओ में इसका नाम 'अहोराइया भिक्खुपडिमा' मिलता है। आवश्यकनिर्युक्ति में इसका नाम 'अहराई' प्राप्त होता है। प्रस्तुत आगम में इसका नाम 'अहोरातिंदिया भिक्खुपडिमा' है। 'अहन्' और 'दिय' दोनों शब्द दिन के वाचक हैं। फिर सूत्रकार ने दोनों शब्दों का एक साथ प्रयोग क्यों किया? वृत्तिकार ने 'रातिंदिया' शब्द को एक मानते हुए उससे केवल 'रात्रि' के ग्रहण का ही निर्देश दिया है।
४. मासियण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स निच्चं वोसट्ठकाए चत्तदेहे जे केइ उवसग्गा उववज्जंति, तं जहा—दिव्वा वा माणुस्सा वा तिरिक्खजोणिया वा, ते उप्पन्ने सम्मं सहति खमति तितिक्खति अहियासेति।।
मासिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य नित्यं व्युत्सृष्टकाये त्यक्तदेहे ये केचिद् उपसर्गा: उपपद्यन्ते, तद्यथा—दिव्या: वा मानुष्या: वा तिर्यग्योनिका: वा, तान् उत्पन्नान् सम्यक् सहते, क्षमते, तितीक्षते, अध्यास्ते।
४. मासिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार, जो नित्य व्युत्सृष्टकाय२ और त्यक्तदेह३ है, के जो उपसर्ग उत्पन्न होते हैं, जैसे—दिव्य, मानुषिक और तिर्यञ्चयोनिक, वह उन उत्पन्न उपसर्गों को सम्यक्तया सहन करता है, क्षमा करता है, दैन्य भाव नहीं रखता, दृढ़ता से सहन करता है।४
सूत्र ४
२. व्युत्सृष्टकाय (वोसट्ठकाए)
चूर्णि में व्युत्सृष्ट के दो प्रकार बतलाए गए हैं—
१. द्रव्यव्युत्सृष्ट
२. भावव्युत्सृष्ट
द्रव्यव्युत्सृष्ट को समझाने के लिए कुलवधू का दृष्टान्त दिया गया है। पति के परदेश चले जाने पर कुलवधू स्नान नहीं करती, विभूषा नहीं करती, भूमि पर शयन करती है, पति की शय्या की रक्षा करती है, निष्काम बन जाती है, वह उसका द्रव्य व्युत्सर्ग है।
भावव्युत्सृष्ट के लिए साधु का उदाहरण प्रस्तुत किया गया है। वात, पित्त, श्लेष्म से उत्पन्न रोग और आतंक से स्पृष्ट होने पर भी जो उसका प्रतिकार नहीं करता, समता से सहन करता है, वह उसका भावव्युत्सृष्ट है।
उत्तराध्ययन की चूर्णि में जो विविध या विशेष प्रकार से काया का उत्सर्ग करता है, उसे 'व्युत्सृष्टकाय' कहा गया है। सूत्रकृताङ्ग की चूर्णि के अनुसार जो अपने शरीर का प्रतिकर्म नहीं करता, शरीर की सार-संभाल छोड़ देता है, वह व्युत्सृष्टकाय कहलाता है।
३. त्यक्तदेह (चत्तदेह)
जिसने देह के प्रतिकर्म (संवारने) का त्याग किया हो, उसे त्यक्तदेह कहा जाता है। अणुओगदाराइं में ज्ञशरीर द्रव्यावश्यक के प्रसंग में शरीर के लिए चार विशेषण प्रयुक्त हुए हैं। उनमें एक है—त्यक्तदेह। वृत्ति के अनुसार त्यक्तदेह का तात्पर्य है—आहार-जनित उपचय की हानि वाला शरीर। धवला में त्रिविध अनशन के भेदों के आधार पर त्यक्तशरीर के तीन भेद किए गए हैं—
१. प्रायोपगमन-विधान से त्यक्त
२. इंगिनी-विधान से त्यक्त
३. भक्तप्रत्याख्यान-विधान से त्यक्त।
व्यवहारभाष्य के अनुसार जो मुनि बंधन, रोधन, हनन और मारण का निवारण नहीं करता, वह त्यक्तदेह कहलाता है।
४. सहन करता है...(सहति खमति तितिक्खति अहियासेति)
सामान्यत: निम्नलिखित चारों क्रियाएं एकार्थक हैं किन्तु सूक्ष्मता से विचार करें तो इनमें अर्थभेद भी है।
सहति—उत्पन्न परीषहों को अभय होकर मुख आदि पर विकार लाए बिना सहन करना।
खमति—अनुकूल और प्रतिकूल परीषहों को सहन करना।
तितिक्खति—अदीन भाव से सहन करना।
अहियासेति—स्थिरता से सहन करना।
५. मासियण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स कप्पति एगा दत्ती भोयणस्स पडिगाहेत्तए एगा पाणगस्स अण्णाउंछं सुद्धोवहडं, निज्जूहित्ता बहवे दुपय-चउप्पय-समण-माहण-अतिहि-किवण-वणीमए, कप्पति से एगस्स भुंजमाणस्स पडिग्गाहेत्तए, नो दोण्हं नो तिण्हं नो चउण्हं नो पंचण्हं, नो गुव्विणीए, नो बालवच्छाए, नो दारगं पज्जेमाणीए, नो अंतो एलुयस्स दोवि पाए साहट्टु दलमाणीए, नो बाहिं एलुयस्स दोवि पाए साहट्टु दलमाणीए, एगं पादं अंतो किच्चा एगं पादं बाहिं किच्चा एलुयं विक्खंभइत्ता एवं दलयति एवं से कप्पति पडिग्गाहेत्तए, एवं नो दलयति एवं नो से कप्पति पडिग्गाहेत्तए।।
मासिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य कल्पते एका दत्ती भोजनस्य प्रतिग्रहीतुम् एका पानकस्य अज्ञातोञ्छं शुद्धोपहृतं, निर्यूह्य बहून् द्विपद-चतुष्पद-श्रमण-माहण-अतिथि-कृपण-वनीपकान्, कल्पते तस्य एकस्य भुञ्जानस्य प्रतिग्रहीतुम्, न द्वयो: न त्रयाणां न चतुर्णां न पञ्चानां, नो गुर्विण्या:, नो बालवत्साया:, नो दारकं पाययन्त्या:, नो अन्त: एलुकस्य द्वावपि पादौ संहृत्य ददत्या:, नो बहि: एलुकस्य द्वावपि पादौ संहृत्य ददत्या:, एकं पादम् अन्त: कृत्वा एकं पादं बहि: कृत्वा एलुकं विष्कंभ्य एवं ददाति एवं तस्य कल्पते प्रतिग्रहीतुम्, एवं नो ददाति एवं नो तस्य कल्पते प्रतिग्रहीतुम्।।
५. मासिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार को भोजन की एक दत्ती५ और पानक की एक दत्ती ग्रहण करना कल्पता है। वह भी अज्ञात उञ्छ६, शुद्धोपहृत७ तथा अनेक द्विपद, चतुष्पद, श्रमण८, माहण९, अतिथि१०, कृपण११, वनीपक१२ का परिवर्जन कर१३ (उनके लौट जाने पर) ग्रहण करना कल्पता है। एक व्यक्ति भोजन करने वाला हो, वहां ग्रहण करना कल्पता है। न दो का, न तीन का, न चार का, न पांच का, न गर्भवती का, न बालवत्सा का, न बच्चे को स्तनपान कराती हुई स्त्री का। देहली के भीतर दोनों पैरों को संकुचित कर देती हुई स्त्री से ग्रहण करना नहीं कल्पता। देहली के बाहर दोनों पैरों को संकुचित कर देती हुई स्त्री से ग्रहण करना नहीं कल्पता। एक पैर भीतर और एक पैर बाहर देहली के बीच में रखकर१४—इस प्रकार देती है—इस प्रकार उसे ग्रहण करना कल्पता है, इस प्रकार नहीं देती तो उसे इस प्रकार ग्रहण करना नहीं कल्पता।
सूत्र ५
५. दत्ती (दत्ती)
चूर्णिकार के अनुसार दत्ती का अर्थ है—अव्यवच्छिन्न रूप में दिया जाने वाला भोजन अथवा पानक।
६. अज्ञात उञ्छ (अण्णाउंछ)
चूर्णिकार के अनुसार जो भिक्षा पूर्वपरिचित (पितृपक्ष) और पश्चात् परिचित (श्वसुर पक्ष) से गृहीत न हो किंतु अपरिचित कुलों से गृहीत हो, उसे अज्ञातोञ्छ भिक्षा कहा जाता है। दसाओ के वृत्तिकार के अनुसार गृहस्थ को अपना परिचय दिए बिना ग्रहण की जानेवाली भिक्षा अज्ञात-उञ्छ कहलाती है।
७. शुद्धोपहृत (सुद्धोवहड)
प्रस्तुत ग्रंथ की चूर्णि में 'शुद्ध' के दो अर्थ किए गए हैं—
१. उद्गम आदि दोष से रहित २. अलेपकृत।
उपहृत का अर्थ है—अन्य के खाने के लिए लाई हुई वस्तु।
स्थानांग वृत्ति के अनुसार शुद्ध का अर्थ है—लेपरहित भोजन अथवा शुद्धोदन। इसे अल्पलेपा नामक चौथी पिण्डैषणा कहा गया है।
८. श्रमण (समण)
चूर्णि में निर्ग्रन्थ, शाक्य, तापस, गैरिक और आजीवक को श्रमण कहा गया है।
९. ब्राह्मण (माहण)
चूर्णि में ब्राह्मण को मरुक कहा गया है। वृत्तिकार के अनुसार भोजन के समय उपस्थित रहने वाले को ब्राह्मण कहा जाता है।
सूत्रकृताङ्ग की चूर्णि में माहण का अर्थ साधु किया है। वैकल्पिक रूप से इसका अर्थ है—वह व्यक्ति जो साधु बनने से पूर्व ब्राह्मण जाति का सदस्य था।
१०. अतिथि (अतिहि)
चूर्णिकार के अनुसार कार्पटिक आदि को अतिथि कहा जाता है।
११. कृपण (किविण)
चूर्णि एवं वृत्ति में रंक अथवा दरिद्र को कृपण कहा गया है। दशवैकालिक की चूर्णि में इसका अर्थ 'पिण्डोलग' किया है। उत्तराध्ययन वृत्ति में पिण्डोलग का अर्थ परदत्त आहार से जीवन निर्वाह करनेवाला किया है।
१२. वनीपक (वणीमए)
दूसरों को अपनी दरिद्रता दिखाने से या उनके अनुकूल बोलने से जो द्रव्य मिलता है, उसे 'वनी' कहते हैं और जो उसको पीए—उसका आस्वादन करे अथवा रक्षा करे, वह 'वनीपक' कहलाता है।
अगस्त्यसिंह ने श्रमण आदि को वनीपक कहा है। ठाणं में पांच प्रकार के वनीपक बतलाए गए हैं—
१. अतिथिवनीपक—अतिथिदान की प्रशंसा कर भोजन मांगनेवाला।
२. कृपणवनीपक—कृपणदान की प्रशंसा कर भोजन मांगनेवाला।
३. ब्राह्मणवनीपक—ब्राह्मण की प्रशंसा कर भोजन मांगनेवाला।
४. श्वानवनीपक—कुत्ते के दान की प्रशंसा कर भोजन मांगनेवाला।
५. श्रमणवनीपक—श्रमणदान की प्रशंसा कर भोजन मांगनेवाला।
हरिभद्रसूरि ने 'वनीपक' का अर्थ 'कृपण' किया है।
१३. निर्यूह (णिज्जूहित्ता)
प्रस्तुत शब्द 'निर्' उपसर्ग और 'यूह्' धातु से निष्पन्न हुआ है। उत्तराध्ययन की बृहद्वृत्ति में 'निज्जूहिऊण' का अर्थ परित्यज्य—परिवर्जन कर किया गया है।
१४. बीच में रखकर (विक्खंभ)
यह देशी शब्द है। कोश में इसके अनेक अर्थ मिलते हैं—स्थान, जगह, विवर, बीज का भाग आदि। प्रस्तुत संदर्भ में क्त्वा प्रत्यय का प्रयोग हुआ है। यहां इसका अर्थ 'बीच में रखकर' करना संगत प्रतीत होता है।
६. मासियण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स तओ गोयरकाला पण्णत्ता, तं जहा—आदि मज्झे चरिमे। आदिं चरति, नो मज्झे चरति नो चरिमे चरति। मज्झे चरति, नो आदिं चरति नो चरिमं चरति। चरिमं चरति, नो आदिं चरति नो मज्झे चरति।।
मासिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य त्रय: गोचरकाला: प्रज्ञप्ता:, तद्यथा—आदि: मध्य: चरम:। आदौ चरति, नो मध्ये चरति न चरमे चरति। मध्ये चरति, नो आदौ चरति नो चरमे चरति। चरमे चरति, नो आदौ चरति नो मध्ये चरति।
६. मासिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार के तीन गोचरकाल (भिक्षा समय) प्रज्ञप्त हैं, जैसे—आदि, मध्य और अन्तिम। आदि में (भिक्षार्थ) जाता है, मध्य में नहीं जाता, अन्तिम में नहीं जाता। मध्य में (भिक्षार्थ) जाता है, आदि में नहीं जाता, अन्तिम में नहीं जाता। अन्तिम में (भिक्षार्थ) जाता है, आदि में नहीं जाता, मध्य में नहीं जाता।१५
सूत्र ६
१५. गोचरकाल (गोयरकाल)
मासिक भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार के लिए तीन गोचरकाल (भिक्षाकाल) प्रज्ञप्त हैं—आदि, मध्य और चरम। इन तीनों में से किसी एक समय में वह भिक्षा के लिए जा सकता है। जिस समय अन्य भिक्षाचर गृहस्थ के घर में जाएं, उस समय प्रतिमाप्रतिपन्न मुनि वहां न जाएं क्योंकि वनीपक आदि के साथ भिक्षा लेने के लिए उपस्थित होने से दाता अथवा वनीपक को अथवा दोनों को अप्रीति उत्पन्न हो सकती है। इसलिए जिस क्षेत्र में जिस काल में भिक्षाचर भिक्षा के लिए नहीं निकलते, उस समय भिक्षुप्रतिमा-प्रतिपन्न अनगार भिक्षा के लिए प्रस्थान करता है।
७. मासियण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स छव्विधा गोयरचरिया पण्णत्ता, तं जहा—पेला, अद्धपेला, गोमुत्तिया, पयंगवीहिया, संबुक्कावट्टा, गंतुंपच्चागता।।
मासिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य षड्विधा गोचरचर्या प्रज्ञप्ता, तद्यथा—पेटा, अर्द्धपेटा, गोमूत्रिका, पतङ्गवीथिका, शम्बूकावर्ता, गत्वाप्रत्यागता।
७. मासिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार के छह प्रकार की गोचरचर्या प्रज्ञप्त है, जैसे—पेटा, अर्द्धपेटा, गोमूत्रिका पतंग-वीथिका, शंबूकावर्ता, गत्वाप्रत्यागता।१६
सूत्र ७
१६. गोचरचर्या (गोयरचरिया)
प्रस्तुत सूत्र में मासिक भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार के लिए गोचरचर्या के छह प्रकार निर्दिष्ट किए गए हैं—
१. पेटा—पेटा की भांति चतुष्कोण घूमते हुए (बीच के घरों को छोड़ चारों दिशाओं में समश्रेणि स्थित घरों में जाते हुए) भिक्षा ग्रहण करना—इस संकल्प से भिक्षा करने का नाम पेटा है।
२. अर्द्धपेटा—अर्द्धपेटा की भांति द्विकोण घूमते हुए (दो दिशाओं में स्थित गृहश्रेणि में जाते हुए) भिक्षा ग्रहण करना, अन्यथा नहीं—इस संकल्प से भिक्षा करने का नाम अर्द्धपेटा है।
३. गोमूत्रिका—गोमूत्रिका की तरह बल खाते हुए (बाएं पार्श्व के घर से दाएं पार्श्व के घर में और दाएं पार्श्व से बाएं पार्श्व के घर में जाते हुए) भिक्षा ग्रहण करना, अन्यथा नहीं—इस संकल्प से भिक्षा करने का नाम गोमूत्रिका है।
४. पतङ्गवीथिका—पतंग जैसे अनियत क्रम से उड़ता है, वैसे अनियत क्रम से (एक घर से भिक्षा ले फिर कई घर छोड़ फिर किसी घर में) भिक्षा ग्रहण करना।
५. शंबूकावर्त्त—शंख के आवर्त्तों की तरह भिक्षा ग्रहण करना। इसके दो प्रकार हैं—
१. आभ्यन्तर शंबूकावर्त्त २. बाह्य शंबूकावर्त्त।
६. गत्वा प्रत्यागता—सीधी सरल गली के अन्तिम घर तक जाकर वापिस आते हुए भिक्षा ग्रहण करना।
उत्तरज्झयणाणि में क्षेत्र अवमोदरिका के संदर्भ में गोचराग्र के छह प्रकारों का निर्देश किया गया है।
८. मासियण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स जत्थ णं केइ जाणइ गामंसि वा जाव मडंबंसि वा कप्पति से तत्थ एगरायं वत्थए, जत्थ णं केइ न जाणइ कप्पति से तत्थ एगरायं वा दुरायं वा वत्थए, नो से कप्पति एगरायातो वा दुरायातो वा परं वत्थए, जे तत्थ एगरायातो वा दुरायातो वा परं वसति से संतरा छेदे वा परिहारे वा।।
मासिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य यत्र कोऽपि जानाति ग्रामे वा यावत् मडंबे वा कल्पते तस्य तत्र एकरात्रं वस्तुम्, यत्र कोऽपि न जानाति कल्पते तस्य तत्र एकरात्रं वा द्विरात्रं वा वस्तुम्, नो तस्य कल्पते एकरात्राद् वा द्विरात्राद् वा परं वस्तुम्। य: तत्र एकरात्राद् वा द्विरात्राद् वा परं वसति तस्य सन्तरा छेदो वा परिहारो वा।
८. मासिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार को जहां कोई जानता हो, वहां गांव में यावत् मडम्ब में उसको एक रात रहना कल्पता है। जहां कोई नहीं जानता हो, वहां उसे एक रात अथवा दो रात रहना कल्पता है, वहां उसे एक या दो रात से अधिक रहना नहीं कल्पता। यदि कोई वहां एक रात या दो रात से अधिक रहता है तो उसे स्वकृत अंतराल के अनुसार छेद अथवा परिहार तप प्रायश्चित्त आता है।१७
सूत्र ८
१७. स्वकृत अंतराल के अनुसार छेद अथवा परिहार तप प्रायश्चित्त (संतरा छंदे वा परिहारे वा)
दोष विशुद्धि के लिए आगम में प्रायश्चित्त का विधान है। प्रायश्चित्त के दस प्रकारों में एक है—तप प्रायश्चित्त।
तप प्रायश्चित्त के दो प्रकार हैं—१. शुद्धतप और २. परिहार-तप। पारिहारिक तप वह प्रायश्चित्त है जिसमें आलाप, संलाप आदि दस पदों का परिहार किया जाता है।
परिहारतप प्रायश्चित्त का निशीथभाष्य, व्यवहारभाष्य और बृहत्कल्पभाष्य—इन तीनों में विस्तार से वर्णन है।
जो भिक्षु एकमासिक यावत् छहमासिक प्रायश्चित्त के योग्य प्रतिसेवना करता है, वह परिहारतप को प्राप्त करता है। पांच अहोरात्र से भिन्न मास प्रायश्चित्तयोग्य प्रतिसेवना करने पर शुद्धतप का प्रायश्चित्त दिया जाता है।
बृहत्कल्पभाष्य में उल्लेख है कि निष्कारण प्रतिसेवना करने वाला, कारण में भी अयतना पूर्वक प्रतिसेवना करने वाला, स्वस्थ होने के बाद भी म्रक्षण आदि क्रियाएं उसी रूप में करने वाला परिहारतप को प्राप्त करता है।
परिहारतप का प्रायश्चित्त उसी मुनि को दिया जाता है जो धृति और संहनन से संपन्न होता है। जैसे शरीर से बलवान रोगी को वमन, विरेचन आदि कठोर क्रियाएं भी कराई जा सकती हैं, लेकिन दुर्बल व्यक्ति को वही (अकर्कश) क्रियाएं कराई जाती हैं, जो वह सहन कर सकता है। इसी प्रकार साध्वी को, अगीतार्थ को, धृति रहित और प्रथम तीन संहनन वाले निर्ग्रन्थ को परिहारतप नहीं दिया जाता।
परिहारतप स्वीकार करने वाला जघन्यत: नौवें पूर्व की तृतीय आचारवस्तु का तथा उत्कृष्टत: कुछ न्यून दस पूर्वों का ज्ञाता होता है।
परिहारतप प्रायश्चित्त का वहन करने वाले मुनि के वह तप:कर्म निर्विघ्न पूर्ण हो तथा अन्य साधु भी प्रतिसेवना न करने के लिए संकल्पबद्ध हों—इसलिए पूरा संघ कायोत्सर्ग करता है।
परिहारतप प्रायश्चित्त का वहन करने वाले मुनि के लिए गुरु कल्पस्थित होते हैं। इसलिए वह गुरु को वंदना आदि कर सकता है। गुरु से प्रश्न आदि पूछ सकता है, आलोचना कर सकता है इत्यादि। एक साधु उसके साथ अनुपारिहारिक के रूप में रहता है। वह उसका मौन भाव से अपेक्षित सहयोग करता है। शेष सभी साधुओं के साथ उसका दस पदों से संबंध विच्छिन्न रहता है। वे दस पद इस प्रकार हैं—
१. आलपन—परस्पर संभाषण करना।
२. प्रतिपृच्छा—सूत्रार्थ के संबंध में अथवा शारीरिक कुशलक्षेम आदि की परस्पर पृच्छा करना।
३. परिवर्तना—पूर्व अधीत श्रुत की साथ में परिवर्तना करना।
४. उत्थापन—काल वेला होने पर परस्पर उठाना।
५. वंदन—परस्पर वंदना करना।
६. मात्रक—खेल, कायिकी आदि का मात्रक लाकर उनको देना और उनसे ग्रहण करना।
७. प्रतिलेखन—एक-दूसरे के उपकरणों की प्रतिलेखना करना।
८. संघाटक—भिक्षाभूमि, विचारभूमि आदि में साथ-साथ जाना।
९. भक्तपान—भोजन-पानी आदि का परस्पर आदान-प्रदान करना।
१०. संभोजन—एक मंडली में भोजन करना।
प्रस्तुत सूत्र में परिहारतप स्वीकार करने वाले मुनि को उस दिन (तप-स्वीकृति के दिन) एक बार भक्तपान आदि दिलाने का निर्देश है।
उसके बाद प्रायश्चित्त को वहन करने वाले मुनि का मुख्य संबंध अनुपारिहारिक के साथ रहता है। यदि कोई मुनि परिहारतप का वहन कर रहे मुनि से यह भी कहे—आर्य! आओ हम भिक्षा के लिए साथ-साथ चलें, बाद में आहार अलग-अलग कर लेंगे तो वह भी प्रायश्चित्त का भागी होता है। यहां निसीहज्झयणं का 'अपरिहारिय पद' द्रष्टव्य है।
सामान्यतया परिहारतप का वहन करने वाला मुनि अपने सभी कार्य स्वयं करता है लेकिन विशेष स्थिति में वह सहयोग भी ले सकता है। उल्लेखनीय है कि वर्तमान में प्रथम चार संहननों का तथा पूर्वों की ज्ञानराशि का विच्छेद हो चुका है। फलत: परिहारतप का विच्छेद स्वत: गम्य है। अत: वर्तमान में शुद्धतप ही प्रदान किया जाता है।
९. मासियण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स कप्पंति चत्तारि भासाओ भासित्तए, तं जहा—जायणी, पुच्छणी, अणुण्णमणी, पुट्ठस्स वागरणी।।
मासिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य कल्पन्ते चतस्रो भाषा: भाषितुम्, तद्यथा—याचनी, प्रच्छनी, अनुज्ञापनी, पृष्टस्य व्याकरणी।
९. मासिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार को चार भाषाएं बोलना कल्पता है, जैसे—याचनी, प्रच्छनी, अनुज्ञापनी, पृष्टव्याकरणी।१८
सूत्र ९
१८. चार भाषाएं (चत्तारि भासाओ)
भिक्षुप्रतिमाओं को अंगीकार करनेवाला मुनि चार विषयों से संबंधित भाषा बोल सकता है—
१. याचनी—संस्तारक, उपाश्रय आदि की याचना से संबंध रखनेवाली भाषा।
२. पृच्छनी—मार्ग आदि तथा सूत्रार्थ के प्रश्न से संबंधित भाषा।
३. अनुज्ञापनी—तृण, डगल आदि की अनुज्ञा प्राप्त करने से संबंधित भाषा।
४. पृष्ट व्याकरणी—पूछे हुए प्रश्नों का उत्तर देने वाली भाषा।
१०. मासियण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स कप्पंति तओ उवस्सया पडिलेहित्तए, तं जहा—अहेआरामगिहंसि वा, अहेवियडगिहंसि वा, अहेरुक्खमूलगिहंसि वा।।
मासिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य कल्पन्ते त्रय: उपाश्रया: प्रतिलेखितुम्, तद्यथा—अथ आरामगृहे वा, अथ विवृतगृहे वा, अथ वृक्षमूलगृहे वा।
१०. मासिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार को तीन उपाश्रयों का प्रतिलेखन करना कल्पता है, जैसे—आरामगृह, विवृतगृह अथवा वृक्षमूलगृह।
११. मासियण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स कप्पंति तओ उवस्सया अणुण्णवेत्तए, तं जहा—अहे आरामगिहंसि वा, अहेवियडगिहंसि वा, अहेरुक्खमूलगिहंसि वा।।
मासिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य कल्पन्ते त्रय: उपाश्रया: अनुज्ञापयितुम्, तद्यथा—अथ आरामगृहे वा, अथ विवृतगृहे वा, अथ वृक्षमूलगृहे वा।
११. मासिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार को तीन उपाश्रयों की अनुज्ञा लेना कल्पता है, जैसे—आरामगृह, विवृतगृह अथवा वृक्षमूलगृह।
१२. मासियण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स कप्पंति तओ उवस्सया उवाइणित्तए, तं जहा—अहेआरामगिहंसि वा अहेवियडगिहंसि वा अहेरुक्खमूलगिहंसि वा।।
मासिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य कल्पन्ते त्रय: उपाश्रया: उपादातुं, तद्यथा—अथ आरामगृहे वा, अथ विवृतगृहे वा, अथ वृक्षमूलगृहे वा।
१२. मासिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार को तीन उपाश्रयों को ग्रहण करना कल्पता है, रहना कल्पता है, जैसे—आरामगृह, विवृतगृह अथवा वृक्षमूलगृह।१९
सूत्र १०-१२
१९. तीन उपाश्रय (तओ उवस्सया)
मासिक भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार को तीन उपाश्रय की प्रतिलेखना करना, उनकी आज्ञा लेना और उनमें रहना कल्पता है।
१. आरामगृह—उद्यान में बने हुए घर, उद्यानयुक्त घर।
२. विवृतगृह—चार-दीवारी और ऊपरी छत से रहित अनावृत घर।
बृहत्कल्प भाष्य में विवृतगृह के दो प्रकार बतलाए गए हैं—१. अधोविवृतगृह २. ऊर्ध्वविवृतगृह। जिसके एक, दो, तीन अथवा चार दिशाओं में दीवार न हो, वह अधोविवृत तथा जिसके ऊपर छत न हो, वह ऊर्ध्वविवृत कहलाता है।
३. वृक्षमूलगृह—यहां वृक्षमूलगृह का अर्थ वृक्ष का अधोवर्ती प्रदेश प्रतीत होता है। उस प्रदेश को ही गृह कहा गया है। यहां गृह का अर्थ ईंट, पत्थर आदि से बना हुआ मकान परिलक्षित नहीं हो रहा है। इस तथ्य का समर्थन स्थानांग वृत्ति और दशाश्रुतस्कन्ध की वृत्ति से भी होता है।
ठाणं में आरामगृह के स्थान पर आगमनगृह का ग्रहण किया गया है।
प्रस्तुत सूत्रत्रयी में इन गृहों के साथ 'अहे' पद का प्रयोग किया गया है। इसके दो संस्कृत रूप बनते हैं—अध: और अथ। दशाश्रुतस्कन्ध की वृत्ति में 'अह' का 'अथ' रूप प्राप्त होता है। अभयदेवसूरि ने 'अहे' शब्द के 'अथ' अर्थ को स्वीकार किया है। उनके अनुसार प्रतिमाप्रतिपन्न साधु के लिए ये तीनों ही उपाश्रय समान रूप से कल्पनीय है। इस समानता का प्रतिपादन करने के लिए सूत्रकार ने 'अहे' शब्द का प्रयोग किया है।
१३. मासियण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स कप्पंति तओ संथारगा पडिलेहित्तए, तं जहा—पुढविसिलं वा कट्ठसिलं वा अहासंथडमेव।।
मासिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य कल्पन्ते त्रय: संस्तारका: प्रतिलेखितुम्, तद्यथा—पृथ्वीशिलां वा काष्ठशिलां वा यथासंस्तृतमेव।
१३. मासिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार को तीन संस्तारकों का प्रतिलेखन करना कल्पता है, जैसे—पृथ्वीशिला, काष्ठशिला अथवा यथासंस्तृत।
१४. मासियण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स कप्पंति तओ संथारगा अणुण्णवेत्तए, तं जहा—पुढविसिलं वा कट्ठसिलं वा अहासंथडमेव।।
मासिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य कल्पते त्रय: संस्तारका: अनुज्ञापयितुम्, तद्यथा—पृथ्वीशिलां वा काष्ठशिलां वा यथासंस्तृतमेव वा।
१४. मासिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार को तीन संस्तारकों की अनुज्ञा लेना कल्पता है, जैसे—पृथ्वीशिला, काष्ठशिला अथवा यथासंस्तृत।
१५. मासियण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स कप्पंति तओ संथारगा उवाइणित्तए, तं जहा—पुढविसिलं वा कट्ठसिलं वा अहासंथडमेव।।
मासिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य कल्पन्ते त्रय: संस्तारका: उपादातुं, तद्यथा—पृथ्वीशिलां वा काष्ठशिलां वा यथासंस्तृतमेव।
१५. मासिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार को तीन प्रकार के संस्तारकों का ग्रहण करना कल्पता है, जैसे—पृथ्वीशिला, काष्ठशिला अथवा यथासंस्तृत।२०
सूत्र १५
२०. उपयोग करना (उवाइणित्तए)
दशाश्रुतस्कन्ध की चूर्णि में 'उवाइणित्तए' का अर्थ 'उवल्लियति' किया गया है। 'उप' उपसर्गपूर्वक 'ली' धातु का अर्थ है रहना, स्थिति करना, आश्रय देना। वृत्तिकार ने इसका अर्थ उपग्रहण करना अर्थात् स्थायी रूप से स्वीकार करना किया है। प्रस्तुत सूत्र में 'उवाइणित्तए' का अर्थ 'उपयोग करना' प्रासंगिक प्रतीत होता है।
१६. मासियण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स इत्थी उवस्सयं हव्वमागच्छेज्जा, सइत्थिए व पुरिसे, नो से कप्पति तं पडुच्च निक्खमित्तए वा पविसित्तए वा।।
मासिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य स्त्री: उपाश्रयं हव्वं आगच्छेत् सस्त्री: वा पुरुषो, नो तस्य कल्पते तं प्रतीत्य निष्क्रमितुं वा प्रवेष्टुं वा।
१६. मासिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार के उपाश्रय में सहसा कोई स्त्री आ जाए अथवा स्त्री सहित पुरुष आ जाए, उसे उसके निमित्त निष्क्रमण अथवा प्रवेश करना नहीं कल्पता।
१७. मासियण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स केइ उवस्सयं अगणिकाएण झामेज्जा णो से कप्पति तं पडुच्च निक्खमित्तए वा पविसित्तए वा। तत्थ णं केइ बाहाए गहाय आगसेज्जा नो से कप्पति तं अवलंबित्तए वा, पच्चवलंबित्तए वा, कप्पति से अहारियं रीइत्तए।।
मासिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य कश्चिद् उपाश्रयम् अग्निकायेन धमति नो तस्य कल्पते तं प्रतीत्य निष्क्रमितुं वा प्रवेष्टुं वा। तत्र कश्चित् बाहे गृहीत्वा आकर्षेत् नो तस्य कल्पते तम् अवलम्बितुं वा, प्रत्यवलम्बितुं वा, कल्पते तस्य यथेर्यम् रीयितुम्।
१७. मासिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार के उपाश्रय में कोई आग लगा दे, उसे उस निमित्त से निष्क्रमण अथवा प्रवेश करना नहीं कल्पता। यदि कोई भुजा पकड़कर बाहर निकाले तो उसका अवलम्बन अथवा प्रत्यवलम्बन करना नहीं कल्पता, ईर्यासमितिपूर्वक चलना कल्पता है।
१८. मासियण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स पायंसि खाणू वा कंटए वा हीरए वा सक्करए वा अणुपविसेज्जा नो से कप्पति नीहरित्तए वा विसोहेत्तए वा, कप्पति से अहारियं रीइत्तए।।
मासिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य पादे स्थाणु वा कण्टकं वा हीरकं वा शर्करा वा अनुप्रविशेत् नो तस्य कल्पते निर्हर्तुं वा विशोधयितुं वा, कल्पते तस्य यथेर्यम् रीयितुम्।
१८. मासिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार के पैर में ठूंठ, कांटा, तीक्ष्ण मुंह वाला काष्ठ आदि पदार्थ अथवा कंकर अनुप्रविष्ट हो जाए तो उसका निर्हरण अथवा विशोधन करना नहीं कल्पता, उसको ईर्यासमिति-पूर्वक चलना कल्पता है।
१९. मासियण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स अच्छिंसि पाणाणि वा बीयाणि वा रए वा परियावज्जेज्जा नो से कप्पति नीहरित्तए वा विसोहित्तए वा, कप्पति से अहारियं रीइत्तए।।
मासिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य अक्ष्णि प्राणिन: वा बीजानि वा रज: वा पर्यापद्येरन् नो तस्य कल्पते निर्हर्तुं वा विशोधयितुं वा, कल्पते तस्य यथेर्यम् रीयितुम्।
१९. मासिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार की आंख में प्राण अथवा बीज अथवा रज गिर जाए तो उसका निर्हरण अथवा विशोधन करना नहीं कल्पता, उसको ईर्यासमितिपूर्वक चलना कल्पता है।
२०. मासियण्णं भिक्खुपडिमं पडि-वन्नस्स अणगारस्स जत्थेव सूरिए अत्थमेज्जा तत्थेव जलंसि वा थलंसि वा दुग्गंसि वा निण्णंसि वा पव्वतंसि वा विसमंसि वा गड्ढाए वा दरीए वा कप्पति से तं रयणिं तत्थेव उवातिणावेत्तए, नो से कप्पति पदमपि गमित्तए, कप्पति से कल्लं पाउप्पभायाए रयणीए फुल्लुप्पल-कमल-कोमलुम्मिलियम्मि अह-पंडुरे पहाए रत्तासोगप्पगास-किंसुय-सुयमुह-गुंजद्ध-राग-सरिसे कमलागरसंडबोहए उट्ठियम्मि सूरे सहस्सरस्सिमि दिणयरे तेयसा जलंते पाईणाभिमुहस्स वा पडीणा-भिमुहस्स वा दाहिणाभिमुहस्स वा उत्तराभिमुहस्स वा अहारियं रीइत्तए।।
मासिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य यत्रैव सूर्य: अस्तमियात् तत्रैव जले वा स्थले वा दुर्गे वा निम्ने वा पर्वते वा विषमे वा गर्ते वा दर्यां वा कल्पते तस्य तां रजनीं तत्रैव उपातिक्रामितुं, नो तस्य कल्पते पदमपि गन्तुम्, कल्पते तस्य कल्ये प्रादुष्प्रभातायां रजन्यां फुल्लोत्पल-कमल-कोमलोन्मीलिते यथा-पाण्डुरे प्रभाते रक्ताशोकप्रकाश-किंशुक-शुकमुखगुञ्जार्द्ध-रागसदृशे कमलाकरषण्डबोधके उत्थिते सूर्ये सहस्ररश्मौ दिनकरे तेजसा ज्वलति प्राचीनाभिमुखस्य वा प्रतीचीनाभिमुखस्य वा दक्षिणाभि-मुखस्य वा उत्तराभिमुखस्य वा यथेर्यम् रीयितुम्।
२०. मासिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार को, चाहे जल हो, स्थल (अटवी) हो, दुर्गम (गहन) स्थान हो, निम्न स्थान (गर्त्तादि) हो, पर्वत हो, विषम (निम्नोन्नत) स्थान हो, गड्ढा हो, गुफा हो, जहां पर ही सूर्य अस्त हो जाए, वहीं पर रात बिताना कल्पता है, एक पांव भी जाना नहीं कल्पता। उषाकाल में पौ फटने पर२१ और रात्रि में प्रफुल्लित उत्पल और अर्द्ध विकसित कोमल कमल वाले२२, पीत आभा वाले अरुणिम प्रभात में लाल अशोक की दीप्ति, पलाश, तोते के मुख और गुंजार्द्ध के समान रंगवाले जलाशयगतनलिनी वन के उद्बोधक, सहस्ररश्मि, दिनकर, सूर्य के उदित और तेज से देदीप्यमान होने पर पूर्व, पश्चिम, दक्षिण अथवा उत्तर की ओर अभिमुख होकर ईर्यासमितिपूर्वक चलना कल्पता है।
सूत्र २०
२१. उषाकाल में पौ फटने पर (पाउप्पभायाए)
इस वाक्य में उषाकाल की सूचना दी गई है। अणुओगद्वार की चूर्णि में इस समय को अरुणोदय से लेकर सूर्योदय के पहले तक का बतलाया गया है।
२२. प्रफुल्लित उत्पल और अर्ध विकसित कोमल कमल वाले (फुल्लुप्पल-कमल-कोमलुम्मिलियम्मि)
हरिभद्र ने कमल का अर्थ आरण्यक पशु किया है। दशाश्रुतस्कन्ध के वृत्तिकार ने इसका अर्थ हरिण किया है।
अनुयोगद्वार की चूर्णि में कोमल, उन्मीलित का अर्थ अर्धविकसित किया है। कमल सूर्यविकासी होता है। उषाकाल में वह पूर्ण विकसित नहीं होता पर विकसित होना शुरू हो जाता है, इसलिए यहां उसकी अर्ध विकसित अवस्था वर्णित है।
२१. मासियण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स णो कप्पति अणंतरहिताए पुढवीए निद्दाइत्तए वा पयलाइत्तए वा। केवली बूया—आदाणमेयं, से तत्थ निद्दायमाणे वा पयलायमाणे वा हत्थेहिं भूूमिं परामुसेज्जा। अहाविहिमेव ठाणं ठाइत्तए निक्खमित्तए वा। उच्चारपासवणेणं उव्वाहेज्जा नो से कप्पति ओगिण्हित्तए वा, कप्पति से पुव्वपडिलेहिए थंडिले उच्चारपासवणं परिट्ठवित्तए, तमेव उवस्सयं आगम्म ठाणं ठावित्तए।।
मासिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य नो कल्पते अनन्तर्हितायां पृथिव्यां निद्रातुं वा प्रचलायितुं वा। केवली ब्रूयात्—आदानमेतत्, स तत्र निद्राण: वा प्रचलायमान: वा हस्ताभ्यां भूमिं परामृशेत्। यथाविधि एवं स्थानं स्थातुं निष्क्रमितुं वा। उच्चारप्रस्रवणेन उद्बाध्येत नो तस्य कल्पते अवग्रहीतुं वा, कल्पते तस्य पूर्वप्रतिलेखिते स्थण्डिले उच्चारप्रस्रवणे परिष्ठापयितुं, तमेव उपाश्रयम् आगत्य स्थानं स्थातुम्।
२१. मासिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार को अव्यवहित पृथ्वी पर निद्रा अथवा प्रचला लेना नहीं कल्पता। केवली ने कहा—यह कर्मबंध का कारण है, वहां वह निद्रा अथवा प्रचला लेता हुआ अपने हाथों से पृथ्वी का स्पर्श कर सकता है।
उसे इस प्रकार यथाविधि कायोत्सर्ग में स्थित होना अथवा निष्क्रमण करना कल्पता है। यदि उसे उच्चार-प्रस्रवण की बाधा हो जाए तो उसे धारण करना नहीं कल्पता, उसे पूर्व प्रतिलेखित स्थंडिल पर उच्चार-प्रस्रवण का परिष्ठापन करना और उसी उपाश्रय में आकर कायोत्सर्ग करना कल्पता है।
२२. मासियण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स नो कप्पति ससरक्खेणं काएणं गाहावइकुलं भत्ताए वा पाणाए वा निक्खमित्तए वा पविसित्तए वा। अह पुणेवं जाणेज्जा—ससरक्खे सेअत्ताए वा जल्लत्ताए वा मलत्ताए वा पंकत्ताए वा विद्धत्थे, से कप्पति गाहावइकुलं भत्ताए वा पाणाए वा निक्खमित्तए वा पविसित्तए वा।।
मासिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य नो कल्पते ससरक्षेण कायेन 'गाहा'पतिकुलं भक्ताय वा पानाय वा निष्क्रमितुं वा प्रवेष्टुं वा, अथ पुनरेवं जानीयात्—ससरक्ष: स्वेदतया वा जल्लतया वा मलतया वा पङ्कतया वा विध्वस्त:, तस्य कल्पते 'गाहा'पतिकुलं भक्ताय वा पानाय वा निष्क्रमितुं वा प्रवेष्टुं वा।
२२. मासिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार को सरजस्क२३ काय से गृहपति कुल में आहार अथवा पानी के लिए निष्क्रमण अथवा प्रवेश करना नहीं कल्पता, यदि पुन: इस प्रकार जानें—शरीर के लगा हुआ सचित्त रज, स्वेद, जल्ल, मैल अथवा पंक रूप में२४ परिणत होने से विध्वस्त हो गया, उसे गृहपति कुल में आहार अथवा पानी के लिए निष्क्रमण अथवा प्रवेश करना कल्पता है।
सूत्र २२
२३. सचित्त रज (ससरक्ख)
'ससरक्ख' का संस्कृत रूप है—ससरक्ष। ओघनिर्युक्ति की वृत्ति में 'सरक्ख' का अर्थ राख किया गया है। राख के समान अत्यन्त सूक्ष्म रजकणों को 'सरक्ख' और 'सरक्ख' से संश्लिष्ट वस्तु को 'ससरक्ख' कहा जाता है। दसाओ की चूर्णि में इसका अर्थ किया है—सचित्त रज।
२४. जल्ल.....पङ्क (जल्लत्ताए......पंकत्ताए)
प्रस्तुत सूत्र में प्रयुक्त तीन शब्द एकार्थक जैसे प्रतीत होते हैं किन्तु सूक्ष्म रूप से चिन्तन करने पर इनमें भिन्नता का बोध होता है।
जल्ल—कठिन मैल।
मल—वह मैल, जो हाथ आदि से घर्षण करने पर उतर जाता है।
पङ्क—वह मैल, जो पसीने के साथ गीला हो जाता है।
२३. मासियण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स नो कप्पति सीओदगवियडेण वा उसिणोदगवियडेण वा हत्थाणि वा पादाणि वा दंताणि वा अच्छीणि वा मुहं वा उच्छोलित्तए वा पधोइत्तए वा। णण्णत्थ लेवालेवेण वा भत्तामासेण वा।।
मासिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य नो कल्पते शीतोदकविकटेन वा उष्णोदकविकटेन वा हस्तौ वा पादौ वा दन्तान् वा अक्षिणी वा मुखं वा उत्क्षालयितुं वा प्रधावितुं वा। नान्यत्र लेपालेपेन वा भक्तामर्षेण वा।
२३. मासिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार को प्रासुक शीतल जल अथवा प्रासुक उष्ण जल से हाथ, पैर, दांत, आंख अथवा मुख का उत्क्षालन अथवा प्रधावन२५ करना नहीं कल्पता, लेप (अस्वाध्यायिक) के आलेप से युक्त और भोजन के स्पर्श से युक्त अवयवों को छोड़कर।२६
सूत्र २३
२५. उत्क्षालन अथवा प्रधावन (उच्छोलित्तए वा पधोइत्तए वा)
दसवेआलियं सूत्र में 'उच्छोलणापहोइस्स' शब्द का प्रयोग मिलता है। चूर्णिकार के अनुसार थोड़े जल से हाथ, पैर आदि धोने वाला 'उत्सोलनाप्रधावी' नहीं होता। जो प्रभूत जल से बार-बार अयत्नापूर्वक हाथ, पैर आदि धोता है, वह 'उत्सोलनाप्रधावी' कहलाता है। दशाश्रुतस्कन्ध की वृत्ति में 'उत्सोलना' का अर्थ किया है—अयतना से धोना और 'प्रधावन' का अर्थ किया है यतना से बार-बार धोना। निशीथ चूर्णि के अनुसार 'उत्सोलना' का अर्थ है—एक बार धोना और प्रधावन का अर्थ है—बार-बार धोना।
२६. लेप (अस्वाध्यायिक) के आलेप से युक्त और भोजन के स्पर्श से युक्त अवयवों को छोड़कर (णण्णत्थ लेवालेवेण)
प्रतिमाप्रतिपन्न अनगार साधना की विशिष्ट भूमिका पर आरोहण करते हैं। वे सामान्यत: अपने शरीर के अवयवों का उत्क्षालन और प्रधावन नहीं करते। इस विषय में उनके दो आगार—अपवाद होते हैं—
१. मल-मूत्र आदि अशुचि पदार्थों के आलेप से यदि शरीर का पैर आदि कोई अवयव आलिप्त हो जाए, खरण्टित हो जाए तो अस्वाध्यायी का निवारण करने के लिए उसे साफ कर सकते हैं।
२. आहार के स्पर्श से लिप्त अवयवों को धोना कल्पता है।
२४. मासियण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स नो कप्पति आसस्स वा हत्थिस्स वा गोणस्स वा महिसस्स वा वग्घस्स वा वगस्स वा दीवियस्स वा अच्छस्स वा तरच्छस्स वा परासरस्स वा सियालस्स वा विरालस्स वा कोकंतियस्स वा ससगस्स वा चिल्ललस्स वा सुणगस्स वा कोलसुणगस्स वा दुट्ठस्स आवदमाणस्स पदमवि पच्चोसक्कित्तए, अदुट्ठस्स आवदमाणस्स कप्पति जुगमित्तं पच्चोसक्कित्तए।।
मासिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य नो कल्पते अश्वस्य वा हस्तिनो वा गो: वा महिषस्य वा व्याघ्रस्य वा वृकस्य वा द्वीपिकस्य वा ॠक्षस्य वा तरक्षस्य वा पराशरस्य वा श्रृगालस्य वा बिडालस्य वा कोकंतिकस्य वा शशकस्य वा 'चिल्लल'स्य वा शुनकस्य वा कोलशुनकस्य वा दुष्टस्य आपतत: पदमपि प्रत्यवष्वष्कितुम्, अदुष्टस्य आपतत: कल्पते युगमात्रं प्रत्यवष्वष्कितुम्।
२४. मासिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार को घोड़ा, हाथी, बैल, महिष, व्याघ्र, भेड़िया, चीता, रीछ, तेन्दुआ, अष्टापद, श्ृगाल, बिलाव, लोमड़ी, खरगोश, चिल्लल, श्वान, बड़ा सूअर—इन दुष्ट प्राणियों के आने पर भयभीत होकर एक पैर भी पीछे हटना नहीं कल्पता। कोई अदुष्ट प्राणियों के आने पर उसे युगमात्र पीछे हटना कल्पता है।
२५. मासियण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स नो कप्पति छायातो सीयंति नो उण्हं एत्तए, उण्हाओ उण्हंति नो छायं एत्तए, जं जत्थ जया सिया तं तत्थ अहियासए।।
एवं खलु एसा मासियभिक्खुपडिमा अहासुत्तं अहाकप्पं अहामग्गं अहातच्चं सम्मं काएण फासिया पालिया सोहिया तीरिया किट्टिया आराहिया आणाए अणुपालिया यावि भवति।।
मासिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य नो कल्पते छायात: शीतमिति नो उष्णम् एतुम्, उष्णत: उष्णमिति नो छायाम् एतुम्, यद् यत्र यदा स्यात् तद् तत्र अधिसहेत।
एवं खलु एषा मासिकी भिक्षुप्रतिमा यथासूत्रं यथाकल्पं यथामार्गं यथातथ्यं सम्यक् कायेन स्पृष्टा पालिता शोधिता तीरिता कीर्तिता आराधिता आज्ञया अनुपालिता चापि भवति।
२५. मासिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार को यहां शीत अधिक है, यह सोचकर छाया से धूप में जाना नहीं कल्पता। यहां गर्मी अधिक है, यह सोचकर धूप से छाया में जाना नहीं कल्पता। जहां जो जैसा हो, वहां उसे सहन करें।
इस प्रकार यह मासिकी भिक्षुप्रतिमा यथासूत्र, यथाकल्प, यथामार्ग, यथातथ्य२७ सम्यक्तया काया से आचीर्ण, पालित, शोधित, तीरित, कीर्तित आराधित और आज्ञा से अनुपालित२८ होती है।
सूत्र २५
२७. यथासूत्र.......यथातथ्य (अहासुत्तं.....अहातच्चं)
इन चार पदों में प्रतिमा की विधि का निर्देश दिया गया है।
'यथासूत्र' शब्द विधि सूत्र का सूचक है।
'यथाकल्प' शब्द मर्यादा या व्यवस्था का सूचक है।
'यथामार्ग' शब्द अनुसरण का सूचक है।
'यथातत्त्व' शब्द प्रतिमा के वास्तविक स्वरूप का सूचक है।
२८. आचीर्ण.....अनुपालित (फासिया.....अणुपालिया)
स्पृष्ट आदि सात पदों के द्वारा भिक्षुप्रतिमा की सम्यक् परिपालना के क्रम का निर्देश दिया गया है।
स्पृष्ट—यथोक्त अनुष्ठान के द्वारा काया से आचीर्ण, केवल मनोरथ से नहीं।
पालित—पुन: पुन: उपयोगपूर्वक सावधानी से प्रतिमा पालित होती है।
शोधित—सोहिया पद के दो संस्कृत रूप बनते हैं—
१. शोभित २. शोधित। पारणे के दिन गुरु आदि के द्वारा प्रदत्त भोजन करने से प्रतिमा शोभित होती है अथवा अतिचार—पंक का प्रक्षालन करने से प्रतिमा शोधित होती है।
तीरित—प्रतिमा की अवधि के पूर्ण होने पर भी कुछ काल तक उसी रूप में अवस्थित रहने से प्रतिमा तीरित होती है अर्थात् वह पूर्णता को प्राप्त करती है—उत्कृष्टता को प्राप्त करती है।
कीर्तित—पारणे के दिन इस प्रतिमा का यह करणीय कार्य मैंने कर लिया है—इस प्रकार कहने से प्रतिमा कीर्तित होती है।
आराधित—अनुष्ठान का विधिवत् पालन करने से प्रतिमा आराधित होती है।
अनुपालित—प्रतिमा की समाप्ति पर उस अनुष्ठान की अनुमोदना करने से प्रतिमा अनुपालित होती है।
२६. दोमासियण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स निच्चं वोसट्ठकाए चत्तदेहे जे केइ उवसग्गा उववज्जंति, तं जहा—दिव्वा वा माणुस्सा वा तिरिक्खजोणिया वा, ते उप्पन्ने सम्मं सहति खमति तितिक्खति अहियासेति। सेसं तं चेव, नवरं—दो दत्तीओ, तेमासियं तिण्णि दत्तीओ, चाउमासियं चत्तारि दत्तीओ, पंचमासियं पंच दत्तीओ, छम्मासियं छ दत्तीओ, सत्तमासियं सत्त दत्तीओ। जतिमासिया तत्तिया दत्तीओ।।
द्वैमासिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य नित्यं व्युत्सृष्टकाये त्यक्तदेहे ये केचिद् उपसर्गा: उपपद्यन्ते, तद्यथा—दिव्या: वा मानुष्या: वा तिर्यग्योनिका: वा, तान् उत्पन्नान् सम्यक् सहते क्षमते तितीक्षते अध्यास्ते। शेषं तच्चैव, नवरं—द्वे दत्त्यौ, त्रैमासिकीं तिस्रो दत्त्य:, चातुर्मासिकीं चतस्रो दत्त्य:, पाञ्चमासिकीं पञ्च दत्त्य:, षाण्मासिकीं षड् दत्त्य:, सप्तमासिकीं सप्त दत्त्य:। यावत्यो मासिक्य: तावत्यो दत्त्य:।
२६. द्विमासिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार, जो नित्य व्युत्सृष्टकाय और त्यक्तदेह है, के जो कोई उपसर्ग उत्पन्न होते हैं, जैसे—दिव्य, मानुषिक और तिर्यञ्च-योनिक, वह उन उत्पन्न परीषहों को सम्यक्तया सहन करता है, क्षमा करता है, दैन्य भाव नहीं रखता, दृढ़ता से सहन करता है। शेष उसी प्रकार, इतना विशेष है। द्विमासिकी में दो दत्तियां, त्रिमासिकी में तीन दत्तियां, चातुर्मासिकी में चार दत्तियां, पंचमासिकी में पांच दत्तियां, छह मासिकी में छह दत्तियां, सातमासिकी में सात दत्तियां, जितने मासवाली प्रतिमा होती है, भोजन और पानी की उतनी दत्तियां ग्रहण करनी कल्पती हैं।
२७. पढमं सत्तरातिंदियण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स निच्चं वोसट्ठकाए चत्तदेहे जे केइ उवसग्गा उववज्जंति, तं जहा—दिव्वा वा माणुस्सा वा तिरिक्खजोणिया वा, ते उप्पन्ने सम्मं सहति खमति तितिक्खति अहियासेति।।
प्रथमां सप्तरात्रिंदिवां भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य नित्यं व्युत्सृष्टकाये त्यक्तदेहे ये केचिद् उपसर्गा: उपपद्यन्ते, तद्यथा—दिव्या: वा मानुष्या: वा तिर्यग्योनिका: वा, तान् उत्पन्नान् सम्यक् सहते क्षमते तितीक्षते अध्यास्ते।
२७. प्रथम सप्तरात्रिंदिवा भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार, जो नित्य व्युत्सृष्टकाय और त्यक्तदेह है, के जो कोई उपसर्ग उत्पन्न होते हैं, जैसे—दिव्य, मानुषिक और तिर्यञ्चयोनिक, वह उन उत्पन्न परीषहों को सम्यक्तया सहन करता है, क्षमा करता है, दैन्यभाव नहीं रखता, दृढ़ता से सहन करता है।
२८. कप्पति से चउत्थेणं भत्तेणं अपाणएणं बहिया गामस्स वा जाव रायहाणीए वा उत्ताणगस्स वा पासेल्लगस्स वा नेसज्जियस्स वा ठाणं ठाइत्तए। तत्थ दिव्व-माणुस-तिरिक्खजोणिया उवसग्गा समुप्पज्जेज्जा, ते णं उवसग्गा पयालेज्ज वा पवाडेज्ज वा नो से कप्पति पयलित्तए वा पवडित्तए वा।
तत्थ से उच्चारपासवणं उव्वाहेज्जा नो से कप्पति उच्चारपासवणं ओगिण्हित्तए वा कप्पति से पुव्वपडिलेहियंसि थंडिलंसि उच्चारपासवणं परिठवित्तए अहाविहिमेव ठाणं ठाइत्तए।
एवं खलु एसा पढमा सत्तरातिंदिया भिक्खुपडिमा अहासुत्तं जाव आणाए अणुपालिया यावि भवति।।
कल्पते तस्य चतुर्थेन भक्तेन अपानकेन बहिर् ग्रामस्य वा यावद् राजधान्या: वा, उत्तानकस्य वा, पार्श्ववत: वा, नैषधिकस्य वा स्थानं स्थातुम्। तत्र दिव्य-मानुष्य-तिर्यग्योनिका: उपसर्गा: समुत्पद्येरन्, ते उपसर्गा: प्रचालयेयु: वा प्रपातयेयु: वा नो तस्य कल्पते प्रचलितुं वा प्रपतितुं वा।
तत्र स उच्चारप्रस्रवणेन उद्बाध्येत नो तस्य कल्पते उच्चारप्रस्रवणम् अवग्रहीतुं वा कल्पते तस्य पूर्वप्रतिलेखिते स्थण्डिले उच्चारप्रस्रवणं परिष्ठापयितुं यथाविधि एव स्थानं स्थातुम्।
एवं खलु एषा प्रथमा सप्तरात्रिंदिवा भिक्षुप्रतिमा यथासूत्रं यावत् आज्ञया अनुपालिता चापि भवति।
२८. उसे निर्जल चतुर्थभक्त२९ पूर्वक ग्राम यावत् राजधानी के बाहर उत्तानासन, पार्श्वासन या निषद्यासन में कायोत्सर्ग३० करना कल्पता है। वहां देव, मनुष्य या तिर्यञ्चयोनिक उपसर्ग उत्पन्न हों, वे उपसर्ग विचलित करें, पतित करें तो उसे विचलित होना, पतित होना नहीं कल्पता।
सूत्र २८-३०
२९. चतुर्थभक्त (चउत्थभत्त)
इसका अर्थ है—उपवास। एक दिन में भोजन के दो भक्त (वेला) माने जाते हैं। प्राचीन परम्परा के अनुसार उपवास करने वाला एक बार भोजन कर आहार का प्रत्याख्यान कर देता है। उपवास के दिन दो भक्त अनाहार रहते हैं। पारणे के दिन भोजन के समय उपवास पूरा किया जाता है। चौथे भक्त की सीमा तक आहार का त्याग होता है, इसलिए इसका पारिभाषिक नाम चतुर्थ भक्त है। आगम साहित्य में उपवास के लिए प्राय: 'चतुर्थ भक्त' का ही प्रयोग मिलता है।
दूसरी कल्पना इस प्रकार है—दिन का एक भक्त और रात का एक भक्त, इस प्रकार आठ प्रहर में दो भक्त होते हैं। चतुर्थ भक्त करने वाला साधक पूर्व दिन की रात्रि के भक्त का परित्याग करता है। वर्तमान दिवस के दिन और रात्रि—इन दो भक्तों का परित्याग करता है और पारणे के दिन चौथे भक्त (आहार) का ग्रहण करता है। चूंकि वह चौथे भक्त का ग्रहण करता है और तीन भक्तों का पूर्णतया परित्याग करता है इसलिए उपवास की चतुर्थ भक्त संज्ञा हो गई।
३०. कायोत्सर्ग (ठाणं)
वृत्तिकार ने स्थान का अर्थ किया है—कायोत्सर्ग।
प्रथम सप्तरात्रिदिवसीय प्रतिमाप्रतिपन्न अनगार तीन आसनों में कायोत्सर्ग करता है—
१. उत्तानशयन—भूमि पर सीधा लेटना।
२. पार्श्वशयन—बाएं या दाएं किसी एक पार्श्व से लेटना।
३. नैषेधिक—इसका अर्थ है—बैठकर किए जाने वाले आसन।
ठाणं में पांच प्रकार की निषद्या का उल्लेख मिलता है—
१. उत्कुटुकासन—पुतों को घुमाए बिना पैरों के बल पर बैठना।
२. गोदोहिका—गाय की तरह बैठना या गाय दुहने की मुद्रा में बैठना।
३. समपादपुता—दोनों पैरों और पुतों को सटाकर बैठना।
४. पर्यंका—जिनप्रतिमा की भांति पद्मासन में बैठना।
५. अर्द्धपर्यंका—अर्द्धपद्मासन, एक पैर को उरु पर टिकाकर बैठना।
दूसरी सात रात-दिन की प्रतिमा स्वीकार करने वाला अनगार दण्डायतिक, लगंडशायी और उत्कुटुकासन में कायोत्सर्ग का प्रयोग करता है।
१. दण्डायतिक—दण्ड की तरह दोनों पैरों को फैलाकर बैठना।
२. लगंडशायी—वक्र काष्ठ की भांति एड़ियों और शिर को भूमि से सटाकर शेष शरीर को ऊपर उठाकर सोना अथवा पीठ को भूमि से सटाकर शेष शरीर को ऊपर उठा कर सोना।
३. उत्कुटुकासन—दोनों पैरों को भूमि पर टिकाकर दोनों पुतों को भूमि से स्पृष्ट न करते हुए जमीन पर बैठना।
तीसरी-सात रात-दिन की प्रतिमा को स्वीकार करने वाला अनगार गोदोहिका, वीरासनिक और आम्रकुब्जासन में कायोत्सर्ग करता है।
१. गोदोहिका—गाय को दुहते समय जिस आसन में बैठते हैं, उस आसन में बैठना। भगवान महावीर इस आसन में ध्यान करते थे।
२. वीरासनिक—दोनों जंघाओं को अन्तर से फैलाकर बैठना। आचार्य अभयदेवसूरि ने सिंहासन को निकाल देने पर जो मुद्रा होती है, उसे वीरासन माना है। इस आसन में बैठने वाला व्यक्ति वीरासनिक कहलाता है।
३. आम्रकुब्जासन—भूमि पर किसी भी पार्श्व से लेट जाना। सिर और पैरों को कुछ आगे की ओर निकालना। इसमें दोनों ओर से नीचे की ओर झुके हुए आम की भांति कुछ कुब्ज (वक्र) आकार हो जाता है।
वहां उसे उच्चार और प्रस्रवण की बाधा उत्पन्न हो जाए तो उसे उच्चार और प्रस्रवण धारण करना नहीं कल्पता, पूर्व प्रतिलेखित स्थण्डिल पर उच्चार और प्रस्रवण का परिष्ठापन करके यथाविधि कायोत्सर्ग करना कल्पता है।
इस प्रकार यह सात दिन-रात की प्रथम भिक्षुप्रतिमा यथासूत्र यावत् आज्ञा से अनुपालित होती है।
२९. एवं दोच्चा सत्तरातिंदियावि, नवरं—दंडातियस्स वा लगंडसाइस्स वा उक्कुडुयस्स वा ठाणं ठाइत्तए। सेसं तं चेव जाव अणुपालिया यावि भवति।।
एवं द्वितीया सप्तरात्रिंदिवापि, नवरं—दण्डायतिकस्य वा लगण्डशायिनो वा उत्कुटुकस्य वा स्थानं स्थातुम्। शेषं तं चैव यावद् अनुपालिता चापि भवति।
२९. सात रात-दिन की दूसरी भिक्षुप्रतिमा भी इसी प्रकार होती है, विशेष यह है—इस प्रतिमा में दंडायतिक, लगण्डशायिक, उत्कुटुकासन में कायोत्सर्ग करना कल्पता है। शेष पूर्ववत् यावत् अनुपालित होती है।
३०. एवं तच्चा सत्तरातिंदिया वि भवति, नवरं—गोदोहियाए वा वीरासणियस्स वा अंबखुज्जस्स वा ठाणं ठाइत्तए। सेसं तं चेव जाव अणुपालिया यावि भवति।।
एवं तृतीया सप्तरात्रिंदिवापि भवति नवरं—गोदोहिकाया: वा वीरासनिकस्य वा आम्रकुब्जस्य वा स्थानं स्थातुम्। शेषं तं चैव यावद् अनुपालिता चापि भवति।
३०. सात रात-दिन की तीसरी भिक्षुप्रतिमा इसी प्रकार होती है। विशेष यह है—इस प्रतिमा में गोदोहिकासन, वीरासन, आम्र-कुब्जासन में कायोत्सर्ग करना कल्पता है। शेष पूर्ववत् यावत् अनुपालित होती है।
३१. एवं अहोरातियावि, नवरं—छट्ठेणं भत्तेणं अपाणएणं बहिया गामस्स वा जाव रायहाणीए वा ईसिं दोवि पाए साहट्टु वग्घारियपाणिस्स ठाणं ठाइत्तए। तत्थ दिव्व-माणुस्स-तिरिक्खजोणिया उवसग्गा समुप्पज्जेज्जा, ते णं उवसग्गा पयालेज्ज वा पवाडेज्ज वा नो से कप्पति पयलित्तए वा पवडित्तए वा।
तत्थ से उच्चारपासवणं उव्वाहेज्जा नो से कप्पति उच्चारपासवणं ओगिण्हित्तए वा, कप्पति से पुव्वपडिलेहियंसि थंडिलंसि उच्चारपासवणं परिट्ठवित्तए, अहाविहिमेव ठाणं ठाइत्तए।
एवं खलु एसा अहोरातिया भिक्खुपडिमा अहासुत्तं जाव आणाए अणुपालिया यावि भवति।।
एवं अहोरात्रिकापि, नवरं—षष्ठेन भक्तेन अपानकेन बहिर् ग्रामस्य वा यावद् राजधान्यां वा ईषद् द्वौ अपि पादौ संहृत्य 'वग्घारिय'पाणे: स्थानं स्थातुम्। तत्र दिव्य-मानुष्य-तिर्यग्योनिका: उपसर्गा: समुत्पद्येरन्, ते उपसर्गा: प्रचालयेयु: वा प्रपातयेयु: वा न तस्य कल्पते प्रचलितुं वा प्रपतितुं वा।
तत्र स: उच्चारप्रस्रवणं उद्बाध्येत न तस्य कल्पते उच्चारप्रस्रवणम् अवग्रहीतुं वा, कल्पते तस्य पूर्वप्रतिलेखिते स्थण्डिले उच्चारप्रस्रवणं परिष्ठापयितुं, यथाविधि एव स्थानं स्थातुम्।
एवं खलु एषा अहोरात्रिकी भिक्षुप्रतिमा यथासूत्रं यावद् आज्ञया अनुपालिता चापि भवति।
३१. अहोरात्रिकी भिक्षुप्रतिमा भी इसी प्रकार है। विशेष यह है—निर्जल षष्ठभक्तपूर्वक ग्राम यावत् राजधानी के बाहर दोनों पैरों को थोड़ा-सा संकुचित कर और दोनों हाथों को फैलाकर कायोत्सर्ग करना कल्पता है। वहां दिव्य, मानुषिक अथवा तिर्यञ्चयोनिक उपसर्ग उत्पन्न हों, वे उपसर्ग विचलित करें, पतित करें तो उससे विचलित होना, पतित होना नहीं कल्पता।
वहां उसे उच्चार और प्रस्रवण की बाधा उत्पन्न हो जाए तो उसे उच्चार और प्रस्रवण धारण करना नहीं कल्पता, पूर्वप्रतिलेखित स्थण्डिल पर उच्चार व प्रस्रवण का परिष्ठापन करके यथाविधि कायोत्सर्ग करना कल्पता है।
इस प्रकार यह अहोरात्रिकी भिक्षुप्रतिमा यथासूत्र यावत् आज्ञा से अनुपालित होती है।
३२. एगराइयण्णं भिक्खुपडिमं पडिवन्नस्स अणगारस्स निच्चं वोसट्ठकाए चत्तदेहे जे केइ उवसग्गा उववज्जंति, तं जहा—दिव्वा वा माणुस्सा वा तिरिक्खजोणिया वा, ते उप्पन्ने सम्मं सहति खमति तितिक्खति अहियासेति।।
एकरात्रिकीं भिक्षुप्रतिमां प्रतिपन्नस्य अनगारस्य नित्यं व्युत्सृष्टकाये त्यक्तदेहे ये केचिद् उपसर्गा: उपपद्यन्ते, तद्यथा—दिव्या: वा मानुष्या: वा तिर्यग्योनिका: वा, तान् उत्पन्नान् सम्यक् सहते क्षमते तितीक्षते अध्यास्ते।
३२. एकरात्रिकी भिक्षुप्रतिमाप्रतिपन्न अनगार, जो नित्य व्युत्सृष्टकाय और त्यक्तदेह है, के जो कोई उपसर्ग उत्पन्न होते हैं, जैसे—दिव्य, मानुषिक और तिर्यञ्च-योनिक, वह उन उत्पन्न परीषहों को सम्यक्तया सहन करता है, क्षमा करता है, दैन्य-भाव नहीं रखता, दृढ़ता से सहन करता है।
३३. कप्पइ से अट्ठमेणं भत्तेणं अपाणएणं बहिया गामस्स वा जाव रायहाणीए वा दोवि पाए साहट्टु वग्घारियपाणिस्स एगपोग्गल-निरुद्धदिट्ठिस्स अणिमिसनयणस्स ईसिं पब्भारगतेणं काएणं अहापणिहितेहिं गत्तेहिं सव्विंदिएहिं गुत्तेहिं ठाणं ठाइत्तए। तत्थ दिव्व-माणुस्स-तिरिच्छजोणिया उवसग्गा समुप्पज्जेज्जा, ते णं उवसग्गा पयालेज्ज वा पवाडेज्ज वा नो से कप्पति पयलित्तए वा पवडित्तए वा।
तत्थ से उच्चारपासवणं उव्वाहेज्जा नो से कप्पति उच्चारपासवणं ओगिण्हित्तए वा, कप्पति से पुव्वपडिलेहियंसि थंडिलंसि उच्चारपासवणं परिट्ठवित्तए, अहाविहिमेव ठाणं ठाइत्तए।।
कल्पते तस्य अष्टमेन भक्तेन अपानकेन बहिर् ग्रामस्य वा यावद् राजधान्या: वा द्वौ अपि पादौ संहृत्य 'वग्घारिय'पाणे: एकपुद्गल-निरुद्धदृष्टे: अनिमिषनयनस्य ईषत्प्राग्भारगतेन कायेन यथाप्र्रणिहितै: गात्रै: सर्वेन्द्रियै: गुप्तै: स्थानं स्थातुम्। तत्र दिव्य-मानुष्य-तिर्यग्योनिका: उपसर्गा: समुत्पद्येरन्, ते उपसर्गा: प्रचालयेयु: वा प्रपातयेयु: वा, न तस्य कल्पते प्रचलितुं वा प्रपतितुं वा।
तत्र तस्य उच्चार-प्रस्रवणं उद्बाधेत न तस्य कल्पते उच्चार-प्रस्रवणम् अवग्रहीतुं वा, कल्पते तस्य पूर्वप्रतिलेखिते स्थण्डिले उच्चारप्रस्रवणं परिष्ठापयितुं, यथाविधि एव स्थानं स्थातुम्।
३३. उसे (बारहवीं प्रतिमाप्रतिपन्न) निर्जल अष्टमभक्तपूर्वक ग्राम यावत् राजधानी के बाहर दोनों पैरों को संकुचित कर, दोनों हाथों को फैलाकर, एक पुद्गल पर दृष्टि को निरुद्धकर३१, अनिमेष नेत्रों से थोड़ा-सा आगे की ओर शरीर को झुकाकर, यथा प्रणिहितगात्र और सर्वेन्द्रिय गुप्त होकर कायोत्सर्ग करना कल्पता है। वहां दिव्य, मानुषिक अथवा तिर्यञ्चयोनिक उपसर्ग उत्पन्न हों, वे उपसर्ग विचलित करें अथवा पतित करें तो उसे विचलित होना, पतित होना नहीं कल्पता।
सूत्र ३३
३१. एक पुद्गल पर दृष्टि को निरुद्ध कर, अनिमेष नेत्रों से.....(एगपोग्गलनिरुद्धदिट्ठिस्स अणिमिसनयणस्स)
चूर्णि के अनुसार 'एगपोग्गलनिरुद्धदिट्ठी' से तात्पर्य है— किसी भी अचेतन रूपी पदार्थ पर दृष्टि को स्थिर करना, उन्मेष आदि भी नहीं करना। आयारो में 'अणिमिसनयणस्स' का प्रयोग हुआ है। इसका तात्पर्य है कि वह प्रतिमाप्रतिपन्न साधक आंखों का निमेष नहीं करता अर्थात् उसकी आंखें खुली की खुली रहती हैं।
वहां उसे उच्चार और प्रस्रवण की बाधा उत्पन्न हो जाए तो उसे उच्चार और प्रस्रवण को धारण करना नहीं कल्पता, पूर्व प्रतिलेखित स्थण्डिल पर उच्चार व प्रस्रवण का परिष्ठापन करके यथाविधि कायोत्सर्ग करना कल्पता है।
३४. एगराइयण्णं भिक्खुपडिमं अणणुपालेमाणस्स इमे तओ ठाणा अहियाए असुभाए अखमाए अणिस्सेसाए अणाणुगामियत्ताए भवंति, तं जहा—उम्मायं वा लभेज्जा, दीहकालियं वा रोयायंकं पाउणेज्जा, केवलिपण्णत्ताओ वा धम्माओ भंसेज्जा।।
एकरात्रिकीं भिक्षुप्रतिमां अननुपालयत: इमानि त्रीणि स्थानानि अहिताय अशुभाय अक्षमाय अनि:श्रेयसाय अनानुगामिकतायै भवन्ति, तद्यथा—उन्मादं वा लभेत, दीर्घकालिकं वा रोगातङ्कं प्राप्नुयात्, केवलिप्रज्ञप्ताद् वा धर्माद् भ्रंश्येत्।
३४. एकरात्रिकी भिक्षुप्रतिमा का पालन न करने वाले अनगार के लिए ये तीन स्थान अहितकर, अशुभ, असामर्थ्य-कर, अकल्याणकर एवं अशुभ अनुबंध करने वाले होते हैं, जैसे—उन्माद को प्राप्त हो जाए अथवा दीर्घकालिक रोग और आतंक उत्पन्न हो जाए अथवा केवली प्रज्ञप्त धर्म से भ्रष्ट हो जाए।३२
सूत्र ३४
३२. उन्माद.....(उम्माय....)
बारहवीं भिक्षुप्रतिमा को स्वीकार करने वाला अनगार दृढ़ संहनन, मजबूत धृति एवं पूर्वज्ञान से संपन्न होता है। कदाचित् वह अपने संकल्प से विचलित हो जाए, विविध प्रकार के उपसर्गों से पतित हो जाए तो उसके अनेक दुष्परिणाम हो सकते हैं—
१. उन्माद—चित्त का विभ्रम।
२. रोग और आतंक—कुष्ठादि दीर्घकालीन बीमारियां और शूल, विशूचिका आदि सद्योघाती आतंक।
३. धर्म से भ्रष्ट—श्रुत और चारित्र धर्म से भ्रष्ट होना या सम्यक्त्व की हानि होना।
३५. एगराइयण्णं भिक्खुपडिमं सम्मं अणुपालेमाणस्स अणगारस्स इमे तओ ठाणा हियाए सुभाए खमाए णिस्सेसाए अणुगामियत्ताए भवंति, तं जहा—ओहिनाणे वा से समुप्पज्जेज्जा, मणपज्जवनाणे वा समुप्पज्जेज्जा, केवलनाणे वा से असमुप्पन्नपुव्वे समुप्पज्जेज्जा।।
एकरात्रिकीं भिक्षुप्रतिमां सम्यक् अनुपालयत: अनगारस्य इमानि त्रीणि स्थानानि हिताय शुभाय क्षमाय नि:श्रेयसाय आनुगामिकतायै भवन्ति, तद्यथा—अवधिज्ञानं वा तस्य समुत्पद्येत, मन:पर्यवज्ञानं वा समुत्पद्येत, केवलज्ञानं वा तस्य असमुत्पन्नपूर्वं समुत्पद्येत।
३५. एकरात्रिकी भिक्षुप्रतिमा का सम्यक् पालन करनेवाले अनगार के लिए ये तीन स्थान हितकर, शुभ, सामर्थ्यकर, कल्याणकर एवं शुभ अनुबंध करने वाले होते हैं, जैसे—उसको अवधिज्ञान उत्पन्न हो जाए, अथवा मन:पर्यवज्ञान उत्पन्न हो जाए, अथवा अनुत्पन्नपूर्व केवलज्ञान उत्पन्न हो जाए।
३६. एवं खलु एसा एगरातिया भिक्खुपडिमा अहासुत्तं अहाकप्पं अहामग्गं अहातच्चं सम्मं काएणं फासिया पालिया सोहिया तीरिया किट्टिया आराहिया आणाए अणुपालिया यावि भवति।
एयाओ खलु ताओ थेरेहिं भगवंतेहिं बारस भिक्खुपडिमाओ पण्णत्ताओ।।
—त्ति बेमि।
एवं खलु एषा एकरात्रिकी भिक्षुप्रतिमा यथासूत्रं यथाकल्पं यथामार्गं यथातथ्यं सम्यक् कायेन स्पृष्टा पालिता शोधिता तीरिता कीर्तिता आराधिता आज्ञया अनुपालिता चापि भवति।
एता: खलु ता: स्थविरै: भगवद्भि: द्वादश भिक्षुप्रतिमा: प्रज्ञप्ता:।
—इति ब्रवीमि।।
इस प्रकार यह एकरात्रिकी भिक्षुप्रतिमा यथासूत्र, यथाकल्प, यथामार्ग, यथातथ्य सम्यक्तया काया से आचीर्ण, पालित, शोधित, तीरित, कीर्तित, आराधित और आज्ञा से अनुपालित होती है।
स्थविर भगवन्तों द्वारा प्रज्ञप्त वे बारह भिक्षु प्रतिमाएं ये हैं।
—ऐसा मैं कहता हूं।
♦
आमुख
प्रस्तुत आगम की आठवीं दशा का पाठ संक्षिप्त है। इसमें 'तेणं कालेणं तेणं समएणं समणे भगवं महावीरे पंच हत्थुत्तरे होत्था'—इस पाठ से सूत्र का प्रारम्भ होता है और 'जाव भुज्जो-भुज्जो उवदंसइ'—इस पाठ से पूर्ण होता है। इस 'जाव' पद के द्वारा पूरा पर्युषणाकल्प यहां संगृहीत है। हमने पर्युषणाकल्प को परिशिष्ट में दिया है। प्रस्तुत अध्ययन के पांच विभाग हैं—१. महावीर चरित्र (१-१०७)। २. शेष तेईस तीर्थंकरों का चरित्र (१०८-१८१)। ३. गणधरावलि (१८२-१८५)। ४. स्थविरावलि (१८६-२२२)। ५. पर्युषणाकल्प (२२३-२८८)१.....
१. नवसु. भूमिका पृ. ६०
निर्युक्ति और चूर्णि के आधार पर यह निष्कर्ष निकाला जा सकता है कि महावीर चरित्र और स्थविरावलि—ये दोनों देवर्द्धिगणी की वाचना के समय जुड़े। तेवीस तीर्थंकरों के विवरण की तथा स्थविरावलि की चूर्णि नहीं है। इससे स्पष्ट है कि ये दोनों चूर्णि की रचना के पश्चात् इसके साथ जोड़े गए हैं।
'पर्युषणा-कल्प' अनेक कालखंडों में संकलित है। देवर्द्धिगणी की वाचना के उत्तरवर्ती संकलन को आगम की कोटि में रखना एक समस्या है। यदि हम उत्तरवर्ती संकलनों को आगम की मान्यता दें तो आगम और उत्तरवर्ती साहित्य में भेदरेखा खींचना हमारे लिए कठिन हो जाता है। इस दृष्टि से हम पर्युषणाकल्प के समग्र रूप को आगम की कोटि में नहीं रख पाते। इसीलिए उसे 'दसाओ' आगम के एक परिशिष्ट के रूप में रखा गया है।२
२. वही, पृ. ६२,६३
अट्ठमा दसा : आठवीं दशा
मूल
१. तेणं कालेणं तेणं समएणं समणे भगवं महावीरे पंच हत्थुत्तरे होत्था, तं जहा—हत्थुत्तराहिं चुए, चइत्ता गब्भं वक्कंते। हत्थुत्तराहिं गब्भातो गब्भं साहरिते। हत्थुत्तराहिं जाते। हत्थुत्तराहिं मुंडे भवित्ता अगारातो अणगारितं पव्वइए। हत्थुत्तराहिं अणंते अणुत्तरे निव्वाघाए निरावरणे कसिणे पडिपुण्णे केवलवर-नाणदंसणे समुप्पन्ने। सातिणा परिनिव्वुए भयवं जावं भुज्जो-भुज्जो उवदंसेइ।।
—त्ति बेमि।।
संस्कृत छाया
तस्मिन् काले तस्मिन् समये श्रमण: भगवान् महावीर: पञ्च हस्तोत्तर: बभूव, तद्यथा—हस्तोत्तरायां च्युत:, च्युत्वा गर्भम् अवक्रान्त:। हस्तोत्तरायां गर्भाद् गर्भं संहृत:। हस्तोत्तरायां जात:। हस्तोत्तरायां मुण्डो भूत्वा अगाराद् अनगारितां प्रव्रजित:। हस्तोत्तरायाम् अनन्ते अनुत्तरे निर्व्याघाते निरावरणे कृत्स्ने प्रतिपूर्णे केवलवरज्ञानदर्शने समुत्पन्ने। स्वात्यां परिनिर्वृतो भगवान् यावद् भूयो भूय: उपदर्शयति।।
—इति ब्रवीमि।।
हिन्दी अनुवाद
१. उस काल और उस समय श्रमण भगवान् महावीर के पांच (कल्याणक) हस्तोत्तरा (उत्तराफाल्गुनी) नक्षत्र में हुए, जैसे—हस्तोत्तरा नक्षत्र में च्युत हुए। च्युत होकर गर्भ में आए। हस्तोत्तरा नक्षत्र में गर्भ से गर्भ में साहरण हुआ। हस्तोत्तरा नक्षत्र में जन्म हुआ। हस्तोत्तरा नक्षत्र में मुंडित होकर अगार से अनगार धर्म में प्रव्रजित हो गए। हस्तोत्तरा नक्षत्र में भगवान् को अनंत, अनुत्तर, निर्व्याघात, निरावरण, कृत्स्न, प्रतिपूर्ण, श्रेष्ठ केवलज्ञान, केवलदर्शन उत्पन्न हुआ। स्वाति नक्षत्र में भगवान् मोक्ष को प्राप्त हो गए यावत् बार-बार देशना दी।
—ऐसा मैं कहता हूं।
♦
आमुख
मोहनीय स्थान' शब्द में दो पद हैं—मोहनीय और स्थान। जिन स्थानों से या प्रकारों से मोहनीय कर्म का बंध होता है उन्हें मोहनीय स्थान कहा जाता है।१
१. (क) दचू. प. ७१—मोहणिज्जठाणं दुपदं नाम—मोहणिज्जं ठाणं च।
मोहणिज्जस्स ठाणं मोहणिज्जट्ठाणं, जेहिं वा ठाणेहिं प्रकारेहिं
मोहणिज्जं बज्झति तं मोहणिज्जट्ठाणं।
(ख) समवृ. प. ५०
निर्युक्तिकार ने आठ प्रकार के कर्मों को संक्षेप में मोह कहा है। इसका वर्णन कर्मप्रवाद पूर्व में मिलता है। निर्युक्ति में मोह के एकार्थक नामों का उल्लेख किया गया है—पाप, वर्ज्य, वैर, पनक, पंक, क्षोभ, असाता, संग, शल्य, अरत, निरत, धुत्त, कर्म, क्लेश, समुदान, मलिन, माया, अल्पाय, द्विपक्ष तथा संपराय।
मोहनीय कर्म एकान्त अशुभ होता है। इसका बंध सघन और चिकना होता है। इसका अनुबंध दु:खमय और दीर्घ स्थितिवाला होता है। तीव्र प्रयत्न से इसका क्षय होता है।२ निर्युक्तिकार के अनुसार साधु, गुरु, मित्र, बांधव, श्रेष्ठी, सेनापति के वध से सघन मोहनीय कर्म का बंध होता है।३
२. (क) दनि. गा. १२३-१२५—
अट्ठविधं पि य कम्मं, भणियं मोहो त्ति जं समासेणं।
सो पुव्वगते भणिओ, तस्स य एगट्ठिया इणमो।।
पावे वज्जे वेरे, पणगे पंके खुहे असाए य।
संगे सल्ले अरए, निरए धुत्ते य एगट्ठा।।
कम्मे य किलिसे य, समुदाणे खलु तहा मइल्ले य।
माइणो अप्पाए य, दुप्पक्खे तह संपराए य।।
(ख) वही, गा. १२६—
असुभे दुहाणुबंधे, दुम्मोए खलु चिरट्ठितीए य।
घण-चिक्कण-निव्वेया, मोहे य तहा महामोहे।।
३. वही, गा. १२७—
कहिया जिणेहिं लोगो, पगासिया भारिया इमे बंधा।
साहु-गुरु-मित्त-बंधव-सेट्ठी-सेणावइवधेसु य।।
प्रस्तुत दशा में महामोहनीय किन-किन कारणों से बंधता है, इसका विस्तारपूर्वक विश्लेषण किया गया है। सूत्रकार ने महामोह बंध के तीस कारणों का उल्लेख किया है। वे इस प्रकार हैं—
१. त्रस जीवों को जल में डुबा कर मारना।
२. श्वास रुद्ध कर मारना।
३. त्रस जीवों को धूआं देकर मारना।
४. शस्त्र प्रहार से सिर फोड़कर मारना।
५. सिर पर गीला कपड़ा बांधकर मारना।
६. विश्वासघात करना।
७. मायाचार कर उसे छिपाना।
८. मिथ्या आक्षेप लगाना।
९. परिषद् के मध्य मिश्र भाषा का प्रयोग कर कलह करना।
१०. अधिकारी की स्त्रियों को अपने अधीन बना उन्हें अधिकार और भोगसामग्री से वंचित करना।
११. ब्रह्मचारी न होते हुए भी स्वयं को ब्रह्मचारी कहना।
१२. बाल-ब्रह्मचारी न होते हुए भी स्वयं को बाल-ब्रह्मचारी कहना।
१३-१४. उपकारी का अपकार करना।
१५. रक्षक होकर भक्षक का कार्य करना।
१६. राष्ट्रनायक को मारना।
१७. निगमनेता जनता के नेता को मारना।
१८. संयमी साधु को संयम से विमुख करना।
१९. अनन्तज्ञानी का अवर्णवाद बोलना।
२०. मोक्षमार्ग की निन्दा कर जनता को उससे विमुख करना।
२१. आचार्य और उपाध्याय की निन्दा करना।
२२. आचार्य और उपाध्याय की सेवा नहीं करना।
२३. अबहुश्रुत होते हुए भी अपने आपको बहुश्रुत कहना।
२४. अतपस्वी होते हुए भी अपने आपको तपस्वी कहना।
२५. ग्लान आदि की, उसने मेरी सेवा नहीं की, इस कलुषित भावना से सेवा न करना।
२६. ज्ञान, दर्शन और चारित्र का विनाश करनेवाली कथाओं का बार-बार प्रयोग करना।
२७. मित्र आदि के लिए वशीकरण आदि का प्रयोग करना।
२८. भोग में आसक्त रहना।
२९. दिव्यशक्ति का उपहास करना।
३०. देवदर्शन न होने पर भी देवदर्शन हो रहा है ऐसा कहना।
महामोह बन्ध के तीस कारणों का उल्लेख समवाओ (३०) में भी हुआ है। उसमें प्रथम पांच स्थान कुछ परिवर्तन के साथ मिलते हैं—
| दसाओ | समवाओ |
|---|---|
| गाथा २ | गाथा ५ |
| गाथा ३ | गाथा २ |
| गाथा ४ | गाथा ३ |
| गाथा ५ | गाथा ४ |
अवशिष्ट कारण दसाओ में उल्लिखित कारणों के समान ही हैं। प्रश्नव्याकरण (वृत्ति, पत्र ८६,८७) तथा उत्तराध्ययन (वृत्ति पत्र ६१७,६१८) में भी महामोहनीय कर्म बंध के तीस कारणों का उल्लेख किया गया है। वे कारण प्राय: उपरोक्त आगमों के सदृश ही है। आवश्यकनिर्युक्ति में भी इन कारणों का विवरण पन्द्रह गाथाओं में दिया गया है।१ इस ग्रन्थ में दसाओ और समवाओ से क्रम की भिन्नता दिखाई देती है।
१. आवनि. भाग २ पृ. ११४
णवमा : नौवीं दशा
मूल
१. तेणं कालेणं तेणं समएणं चंपा नाम नयरी होत्था—वण्णओ। पुण्णभद्दे नाम चेइए—वण्णओ, कोणिए राया, धारिणी देवी, सामी समोसढे, परिसा निग्गया, धम्मो कहितो, परिसा पडिगया।
संस्कृत छाया
तस्मिन् काले तस्मिन् समये चम्पा नाम नगरी आसीत्—वर्णक:। पूर्णभद्रं नाम चैत्यम्—वर्णक:, कोणिक राजा, धारिणी देवी, स्वामी समवसृत:, परिषद् निर्गता, धर्म: कथित:, परिषद् प्रतिगता।
हिन्दी अनुवाद
१. उस काल और उस समय चम्पा नामक नगरी थी—नगर का वर्णक। पूर्णभद्र नामक चैत्य—वर्णक, कोणिक राजा, धारिणी देवी, स्वामी समवसृत हुए, परिषद् ने निर्गमन किया, भगवान् ने धर्म कहा, परिषद् लौट गई।
२. अज्जोति! समणे भगवं महावीरे बहवे निग्गंथा य निग्गंथीओ य आमंतेत्ता एवं वदासी—एवं खलु अज्जो! तीसं मोहणिज्जट्ठाणाइं, जाइं इमाइं इत्थी वा पुरिसो वा अभिक्खणं-अभिक्खणं आयरेमाणे वा समायरेमाणे वा मोहणिज्जत्ताए कम्मं पकरेइ, तं जहा—
आर्य! इति श्रमण: भगवान् महावीर: बहून् निर्ग्रन्थान् च निर्ग्रन्थ्य: च आमन्त्र्य एवम् अवदत्—एवं खलु आर्य! त्रिंशत् मोहनीयस्थानानि, यानि इमानि स्त्री: वा पुरुषो वा अभीक्ष्णम्-अभीक्ष्णम् आचरन् वा समाचरन् वा मोहनीयतया कर्म प्रकरोति, तद्यथा—
२. हे आर्य! श्रमण भगवान् महावीर ने बहुत से निर्ग्रन्थों और निर्ग्रन्थियों को आमंत्रित कर इस प्रकार कहा—हे आर्यो! इस प्रकार मोहनीय के ये तीस स्थान हैं, स्त्री अथवा पुरुष जिनका बार-बार आचरण अथवा समाचरण करता हुआ मोहनीय के रूप में कर्म का बंध करता है, जैसे—
१. जे केइ तसे पाणे, वारिमज्झे विगाहिया।
उदएणक्कम्म मारेति, महामोहं पकुव्वति।।
१. य: कश्चित् त्रसान् प्राणान्, वारिमध्ये विगाह्य।
उदयेनाक्रम्य मारयति, महामोहं प्रकरोति।।
१. हिंसा प्रवर्तक कर्म के उदय के कारण जो कोई व्यक्ति त्रस प्राणियों को पानी में डुबोकर (पैर आदि से) आक्रान्त कर मारता है, वह महामोह का बंध करता है।
२. पाणिणा संपिहित्ताणं, सोयमावरिय पाणिणं।
अंतोनदंतं मारेति, महामोहं पकुव्वति।।
२. पाणिना संपिधाय, स्रोत: आवृत्य प्राणिनम्।
अन्तर्नदन्तं मारयति, महामोहं प्रकरोति।।
२. जो व्यक्ति अपने हाथ से किसी मनुष्य का स्रोत१ बंद कर उसे कमरे में रोककर अन्तर्विलाप करते हुए को मारता है, वह महामोह का बंध करता है।
गाथा २.२
१. स्रोत (सोय)
प्रस्तुत संदर्भ में 'स्रोत' का अर्थ मुख किया गया है।
३. जायतेयं समारब्भ, बहुं ओरुंभिया जणं।
अंतोधूमेण मारेति, महामोहं पकुव्वति।।
३. जाततेजसं समारभ्य, बहुम् अवरुध्य जनम्।
अंतोधूमेन मारयति, महामोहं प्रकरोति।।
३. जो व्यक्ति अनेक जीवों को किसी एक स्थान में अवरुद्ध कर अग्नि जलाकर उनको धुएं से मारता है, वह महामोह का बंध करता है।
४. सीसम्मि जो पहणति, उत्तमंगम्मि चेतसा।
विभज्ज मत्थगं फाले, महामोहं पकुव्वति।।
४. शीर्षे य: प्रहन्ति, उत्तमांङ्गे चेतसा।
विभज्य मस्तकं स्फालयेत्, महामोहं प्रकरोति।।
४. जो व्यक्ति संक्लिष्ट चित्त२ से किसी प्राणी के सर्वोत्तम अंग३ (सिर) पर प्रहार करता है, उसके मस्तक को खण्ड-खण्ड कर विदारित कर देता है, वह महामोह का बंध करता है।
गाथा २.४
२. संक्लिष्ट चित्त से (चेतसा)
दशाश्रुतस्कन्ध चूर्णि में इसका अर्थ किया है तीव्राभिनिवेश और वृत्ति में इसका अर्थ है संक्लिष्ट मन।
३. उत्तमाङ्ग (उत्तमंग)
यह सिर का विशेषण है। सब अवयवों में प्रधान होने के कारण इसे उत्तमाङ्ग कहा जाता है।
५. सीसावेढेण जे केइ, आवेढेति अभिक्खणं।
तिव्वासुहसमायारे, महामोहं पकुव्वति।।
५. शीर्षावेष्टेन य: कश्चिद्, आवेष्टयति अभीक्ष्णम्।
तीव्राशुभसमाचार:, महामोहं प्रकरोति।।
५. तीव्र अशुभ आचरण वाला जो कोई व्यक्ति किसी त्रस प्राणी को गीले चर्म से४ बार-बार आवेष्टित करता है, वह महामोह का बंध करता है।
गाथा २.५
४. शीर्षावेष्टन (सीसावेढेण)
प्रस्तुत गाथा में 'सीसावेढेण' का अर्थ है गीले चर्म का बंधन।
६. पुणो-पुणो पणिहीए, हणित्ता उवहसे जणं।
फलेणं अदुव डंडेणं, महामोहं पकुव्वति।।
६. पुन: पुन: प्रणिधिना, हत्वा उपहसेत् जनम्।
फलेन अथवा दण्डेन, महामोहं प्रकरोति।।
६. जो व्यक्ति बार-बार मायापूर्वक५ किसी मनुष्य को फल६ अथवा दण्डे से मारकर उपहास करता है, वह महामोह का बंध करता है।
गाथा २.६
५. माया (पणिहि)
प्रणिधि शब्द के अनेक अर्थ हैं—एकाग्रता, चेष्टा, माया, छल आदि। चूर्णिकार एवं वृत्ति में प्रणिधि का अर्थ 'माया' किया गया है। जैसे—कोई गला काटने वाला किसी व्यापारी आदि का वेश धारण कर किसी राहगीर के साथ हो जाता है और एकान्त में उसे मार देता है।
६. फल (फलेण)
चूर्णिकार ने फल का अर्थ मुट्ठी और वृत्तिकार ने योग भावित बिजौरा आदि फल किया है। सूत्रकृतांग चूर्णि में इसका अर्थ चपेटा का प्रहार किया है।
७. गूढाचारी निगूहेज्जा, मायं मायाए छायई।
असच्चवाई णिण्हाई, महामोहं पकुव्वति।।
७. गूढाचारी निगूहेत, मायां मायया छादयेत्।
असत्यवादी निह्नवी, महामोहं प्रकरोति।।
७. जो व्यक्ति गोपनीय आचरण कर उसे छिपाता है, माया से माया को ढांकता है, असत्यवादी है, यथार्थ का अपलाप करता है, वह महामोह का बंध करता है।
८. धंसेति जो अभूतेणं, अकम्मं अत्तकम्मुणा।
अदुवा तुमकासित्ति, महामोहं पकुव्वति।।
८. ध्वंसयति योऽभूतेन, अकर्म आत्मकर्मणा।
अथवा त्वमकार्षीरिति, महामोहं प्रकरोति।।
८. जो व्यक्ति अपने दुराचरित कर्म का दूसरे निर्दोष व्यक्ति पर आरोप करता है, अथवा किसी एक व्यक्ति के दोष का किसी दूसरे व्यक्ति पर 'तुमने यह कार्य किया था'—ऐसा आरोपण करता है, वह महामोह का बंध करता है।
९. जाणमाणो परिसाए, सच्चामोसाणि भासति।
अज्झीणझंझे पुरिसे, महामोहं पकुव्वति।।
९. जानान: परिषदि, सत्यामृषा भाषते।
अक्षीण'झञ्झे' पुरुष:, महामोहं प्रकरोति।।
९. जो व्यक्ति यथार्थ को जानते हुए भी सभा के समक्ष सत्यामृषा (मिश्र) भाषा बोलता है और जो कलह में रत रहता है, वह महामोह का बंध करता है।
१०. अणायगस्स नयवं, दारे तस्सेव धंसिया।
विउलं विक्खोभइत्ताणं, किच्चाणं पडिबाहिरं।।
१०. अनायकस्य नयवान्, दारान् तस्यैव ध्वंसयित्वा।
विपुलं विक्षोभ्य, कृत्वा प्रतिबाह्यम्।।
११. उवकसंतं पि झंपेता, पडिलोमाहिं वग्गुहिं।
भोगभोगे वियारेति, महामोहं पकुव्वति।। (युग्मम्)
११. उपकषन्तमपि झम्पयित्वा, प्रतिलोमाभिर्वाग्भि:।
भोग्यभोगान् विदारयति, महामोहं प्रकरोति।। (युग्मम्)
१०-११. जो अमात्य शासन-तंत्र में भेद डालने की प्रवृत्ति से अपने राजा को अत्यधिक संक्षुब्ध और अधिकार से वंचित कर उसकी अर्थ-व्यवस्था (या अन्त:पुर) का ध्वंस कर देता है और जब वह अधिकार मुक्त राजा अपेक्षा लिए सामने आता है, तब प्रतिलोम वाणी द्वारा उसकी भर्त्सना करता है। इस प्रकार अपने स्वामी के विशिष्ट भोगों को विदीर्ण करने वाला महामोह का बंध करता है।
१२. अकुमारभूते जे केइ, कुमारभूतेत्तिहं वदे।
इत्थीहिं गिद्धे विसए, महामोहं पकुव्वति।।
१२. अकुमारभूत: य: कश्चित्, कुमारभूत इत्यहं वदेत्।
स्त्रीषु गृद्धो विषये महामोहं प्रकरोति।।
१२. जो व्यक्ति अकुमार ब्रह्मचारी होते हुए भी अपने आपको कुमार ब्रह्मचारी (बाल ब्रह्मचारी) कहता है तथा दूसरी ओर स्त्रियों७ और विषय में गृद्ध रहता है, वह महामोह का बंध करता है।
गाथा २.१२
७. प्रस्तुत गाथा में 'इत्थीहिं' शब्द में सप्तमी के स्थान पर तृतीया का प्रयोग किया गया है।
१३. अबंभचारी जे केइ, बंभचारित्तिहं वदे।
गद्दभे व्व गवं मज्झे, विस्सरं णदती णदं।।
१३. अब्रह्मचारी य: कश्चिद्, ब्रह्मचारीत्यहं वदेत्।
गर्दभ इव गवां मध्ये, विस्वरं नदति नदम्।।
१४. अप्पणो अहिए बाले, मायामोसं बहुं भसे।
इत्थीविसयगेहीए, महामोहं पकुव्वति।। (युग्मम्)
१४. आत्मन: अहितो बालो, मायामृषा बहु भाषते।
स्त्रीविषयगृद्ध्या, महामोहं प्रकरोति।। (युग्मम्)
१३,१४. जो व्यक्ति अब्रह्मचारी होते हुए भी अपने आपको ब्रह्मचारी कहता है, वह गायों के मध्य गधे की भांति विस्वर नाद करता है, रेंकता है, वह अज्ञानी व्यक्ति अपनी आत्मा का अहित करता है और स्त्री और विषय की आसक्ति के कारण मायायुक्त मिथ्या वचन का बहुत प्रयोग करता है, वह महामोह का बंध करता है।
१५. जं णिस्सितो उव्वहती, जससाहिगमेण वा।
तस्स लुब्भसि वित्तंसि, महामोहं पकुव्वति।।
१५. यं निश्रित: उद्वहति, यशसाधिगमेन वा।
तस्य लुभ्यति वित्ते, महामोहं प्रकरोति।।
१५. जो व्यक्ति राजा आदि के आश्रित होकर उसके संबंध से प्राप्त यश और सेवा का लाभ उठाकर जीविका चलाता है और उसी के धन में लुब्ध होता है, वह महामोह का बंध करता है।
१६. इस्सरेण अदुवा गामेण, अणिस्सरे इस्सरीकए।
तस्स संपग्गहितस्स, सिरी अतुलमागता।।
१६. ईश्वरेण अथवा ग्रामेण, अनीश्वर: ईश्वरीकृत:।
तस्य संप्रगृहीतस्य श्री: अतुलाऽगता।।
१७. इस्सादोसेण आइट्ठे, कलुसाविलचेतसे।
जे अंतरायं चेतेति, महामोहं पकुव्वति।। (युग्मम्)
१७. ईर्ष्यादोषेणाविष्ट:, कलुषाविलचेता:।
यो अन्तरायं चेतयते, महामोहं प्रकरोति।। (युग्मम्)
१६,१७. स्वामी अथवा ग्राम (जनता) ने किसी अनीश्वर को ईश्वर बनाया। उसके द्वारा पुरस्कृत होने पर उसे अतुल वैभव प्राप्त हुआ। वह ईर्ष्या दोष से आविष्ट तथा पाप से पंकिल चित्त वाला होकर उनके जीवन अथवा सम्पदा में अन्तराय डालता है८, वह महामोह का बंध करता है।
गाथा २. १७
८. अन्तराय डालता है (अंतरायं चेतेति)
इस गाथा में 'अंतरायं चेतेति' पद का सामान्य अर्थ है—'अन्तराय डालता है।' प्रश्न है अंतराय किसमें डालता है? वृत्तिकार के अनुसार जीवन और ऐश्वर्य के भोग में अंतराय डालता है।
१८. सप्पी जहा अंडउडं, भत्तारं जो विहिंसइ।
सेणावतिं पसत्थारं, महामोहं पकुव्वति।।
१८. सर्पी यथा अण्डपुटं, भर्तारं यो विहिनस्ति।
सेनापतिं प्रशास्तारं, महामोहं प्रकरोति।।
१८. जैसे नागिन अपने अण्डपुट को खा जाती है, वैसे ही जो व्यक्ति अपने पोषण करने वाले, सेनापति तथा प्रशास्ता९ को मार डालता है, वह महामोह का बंध करता है।
गाथा २.१८
९. प्रशास्ता (पसत्थारं)
चूर्णिकार ने इसके दो अर्थ किए हैं—अमात्य अथवा धर्म-पाठक। वृत्तिकार ने इसका एक अर्थ राजा भी किया है। वैदिक कोश में इसका अर्थ स्तुति-पाठक है। कौटिलीय अर्थशास्त्र में इसके दो अर्थ प्राप्त होते हैं—
१. कण्टक—शोधनाध्यक्ष—सामाजिक अपराध करनेवालों का शोधन करने वाला।
२. आयुधशाला का अध्यक्ष।
१९. जे नायगं व रट्ठस्स, नेतारं निगमस्स वा।
सेट्ठिं च बहुरवं हंता, महामोहं पकुव्वति।।
१९. यो नायकं वा राष्ट्रस्य, नेतारं निगमस्य वा।
श्रेष्ठिनं च बहुरवं हत्वा, महामोहं प्रकरोति।।
१९. जो व्यक्ति राष्ट्र के नायक तथा प्रचुर यशस्वी१० निगमनेता श्रेष्ठी११ को मार डालता है, वह महामोह का बंध करता है।
गाथा २.१९
१०. प्रचुरयशस्वी (बहुरवं)
वृत्तिकार ने 'बहुरवं' का अर्थ प्रभूततर यश वाला अर्थात् प्रचुर यशस्वी किया है।
११. निगम-नेता अथवा श्रेष्ठी (नेतारं निगमस्स वा सेट्ठिं)
व्यापारियों के समूह को 'निगम' कहा जाता है। आज की तरह उस जमाने में भी विभिन्न वर्गों के व्यापारियों के भिन्न-भिन्न संगठन होते थे और उनका एक-एक अध्यक्ष होता था। श्रेष्ठी निगम के नेता होते थे और वे राज्य द्वारा मान्य साहूकार होते थे। इनके श्रीदेवी से अंकित एक पट्ट बंधा रहता था।
२०. बहुजणस्स नेतारं, दीवं ताणं च पाणिणं।
एतारिसं नरं हंता, महामोहं पकुव्वति।।
२०. बहुजनस्य नेतारं, द्वीपं त्राणं च प्राणिनाम्।
एतादृशं नरं हत्वा, महामोहं प्रकरोति।।
२०. जो व्यक्ति बहु जन के नेता तथा प्राणियों के लिए द्वीप१२ और त्राण है, ऐसे व्यक्ति की हत्या करता है, वह महामोह का बंध करता है।
गाथा २.२०
१२. द्वीप (दीव)
'दीव' शब्द के दो संस्कृत रूप हो सकते हैं—१. द्वीप २. दीप।
१. द्वीप—संसार समुद्र में अवगाहन करनेवाले प्राणियों के लिए जो आश्वासन स्थान है।
२. दीप—जिनकी बुद्धि और दृष्टि अज्ञान के अंधकार से आवृत हो गई है उन प्राणियों के लिए हेय और उपादेय वस्तु-समूह को प्रकाशित करने वाला है।
२१. उवट्ठियं पडिविरयं, संजयं सुतवस्सियं।
वोकम्म धम्माओ भंसे, महामोहं पकुव्वइ।।
२१. उपस्थितं प्रतिविरतं, संयतं सुतपस्यितम्।
व्यपक्रम्य धर्माद् भ्रंशयति, महामोहं प्रकरोति।।
२१. जो व्यक्ति प्रव्रज्या के लिए उपस्थित, प्रतिविरत,१३ संयत और सुतपस्यायुक्त को बलात् धर्म से भ्रष्ट करता है, वह महामोह का बंध करता है।
गाथा २.२१
१३. प्रतिविरत (पडिविरय)
चूर्णि एवं वृत्ति में इसका अर्थ किया है सावद्य योगों से निवृत्त होना, प्रव्रजित होना।
२२. तहेवाणंतणाणीणं, जिणाणं वरदंसिणं।
तेसिं अवण्णवं बाले, महामोहं पकुव्वति।।
२२. तथैवानन्तज्ञानिनां, जिनानां वरदर्शिनाम्।
तेषाम् अवर्णवान् बाल: महामोहं प्रकरोति।।
२२. उसी प्रकार जो अज्ञानी उन-उन अनंतज्ञानी और श्रेष्ठ (क्षायिक) दर्शनसंपन्न अर्हतों का अवर्णवाद करता है, वह महामोह का बंध करता है।
२३. णेयाउयस्स मग्गस्स, दुट्ठे 'अवयरई बहुं'।
तं तिप्पयंतो भावेति, महामोहं पकुव्वति।।
२३. नैर्यातृकस्य मार्गस्य, दुष्टोऽपचरति बहु।
तं तेपमान: भावयति, महामोहं प्रकरोति।।
२३. जो व्यक्ति द्वेषवश नैर्यातृक मार्ग१४ के बहुत प्रतिकूल चलता है१५ तथा उसकी निन्दा के द्वारा१६ अपनी आत्मा को भावित करता है, वह महामोह का बंध करता है।
गाथा २.२३
१४. नैर्यातृक मार्ग (णेयाउयस्स मग्गस्स)
समवायांग की वृत्ति में 'नैर्यातृक' के स्थान पर 'नैयायिक' पद का प्रयोग किया है। इसका अर्थ है न्याय का अतिक्रमण न करने वाला। मार्ग का अर्थ है स्वरूपवाला, मोक्षपथ। नैयायिक विशेषण है और मार्ग विशेष्य है। दोनों का संयुक्त अर्थ होता है न्याययुक्त सम्यग् दर्शन आदि मोक्षमार्ग। दशाश्रुतस्कन्ध की चूर्णि के अनुसार जो ज्ञान, दर्शन, चारित्रात्मक स्वरूप वाला है उस मोक्षमार्ग की ओर ले जाने वाला मार्ग नैर्यात्रिक मार्ग कहलाता है।
१५. प्रतिकूल चलता है (अवयरई)
वृत्तिकार ने 'अवयरई' का अर्थ 'अपकार करना' किया है। इसका संस्कृत रूप हमने 'अपचरति' किया है। प्रस्तुत ग्रंथ की चूर्णि में इसका अर्थ अपहरति अर्थात् विपरिणत करना (बरगलाना) किया है।
१६. निंदा करता हुआ (तिप्पयंतो)
समवायांग वृत्ति में इसका अर्थ 'निंदा करना' किया है। दशाश्रुतस्कन्ध की चूर्णि में इसका अर्थ किया है—निंदा करता हुआ तृप्त होता है।
२४. आयरिय-उवज्झाएहिं, सुयं विणयं च गाहिए।
ते चेव खिंसती बाले, महामोहं पकुव्वति।।
२४. आचार्योपाध्यायाभ्यां, श्रुतं विनयं च ग्राहित:।
तौ चेव खिंसति बाल:, महामोहं प्रकरोति।।
२४. जिन आचार्य और उपाध्याय के पास श्रुत और विनय की शिक्षा प्राप्त की है, उन्हीं की निंदा करता है,१७ वह अज्ञानी महामोह का बंध करता है।
गाथा २.२४
१७. निंदा करता है (खिंसती)
खिंस' सकर्मक धातु है। इसके दो अर्थ किए गए हैं—तिरस्कार करना, निन्दा करना।
२५. आयरिय-उवज्झायाणं, सम्मं ण पडितप्पति।
अप्पडिपूयए थद्धे, महामोहं पकुव्वति।।
२५. आचार्योपाध्याययो:, सम्यक् न प्रतितर्पयति।
अप्रतिपूजक: स्तब्ध: महामोहं प्रकरोति।।
२५. जो व्यक्ति आचार्य-उपाध्याय का सम्यक् प्रकार से प्रतितर्पण१८ नहीं करता, उनकी पूजा नहीं करता, अहंकार करता है, वह महामोह का बंध करता है।
गाथा २.२५
१८. प्रतितर्पण करना (पडितप्पति)
चूर्णिकार एवं वृत्तिकार ने 'पडितप्पइ' का अर्थ विनय, आहार और उपधि से प्रत्युपकार करना, सेवा शुश्रूषा करना किया है और 'अप्पडिपूयए' का अर्थ पूजा न करनेवाला किया है।
२६. अबहुस्सुते वि जे केइ, सुतेणं पविकत्थइ।
सज्झायवायं वयइ, महामोहं पकुव्वति।।
२६. अबहुश्रुत: अपि य: कश्चित्, श्रुतेन प्रविकत्थते।
स्वाध्यायवादं वदति, महामोहं प्रकरोति।।
२६. जो व्यक्ति अबहुश्रुत होते हुए भी श्रुतवान् के रूप में स्वयं की श्लाघा करता है तथा मैं घोषविशुद्धिपूर्वक पाठ करने वाला हूं इत्यादि स्वाध्यायवाद१९ का कथन करता है, वह महामोह का बंध करता है।
गाथा २.२६
१९. स्वाध्यायवाद (सज्झायवाय)
प्रस्तुत गाथा में यह बताया गया है कि जो व्यक्ति बहुश्रुत होने पर अपने आपको बहुश्रुत के रूप में प्रख्यापित करता है। प्रस्तुत गाथा में 'सज्झायवायं' शब्द का प्रयोग हुआ है। इसका तात्पर्य यह प्रतीत होता है कि किसी के द्वारा यह पूछे जाने पर अनुयोग आचार्य अथवा वाचक आप ही है तो कहना—हां मैं विशुद्ध पाठक हूं। इस प्रकार स्वयं को प्रख्यापित करना स्वाध्यायवाद है।
२७. अतवस्सिते य जे केइ, तवेणं पविकत्थति।
सव्वलोगपरे तेणे, महामोहं पकुव्वति।।
२७. अतपस्यितश्च य: कश्चित्, तपसा प्रविकत्थते।
सर्वलोकपर: स्तेन:, महामोहं प्रकरोति।।
२७. जो व्यक्ति अतपस्वी होते हुए भी तपस्वी के रूप में अपना ख्यापन करता है, वह सबसे बड़ा चोर है। ऐसा व्यक्ति महामोह का बंध करता है।
२८. साहारणट्ठा जे केइ, गिलाणम्मि उवट्ठिते।
पभू ण कुव्वती किच्चं, मज्झं पेस ण कुव्वती।।
२८. साधारणार्थं य: कश्चित्, ग्लाने उपस्थिते।
प्रभु: न करोति कृत्यं, ममापि एष: न करोति।।
२९. सढे नियडिपण्णाणे, कलुसाउलचेतसे।
अप्पणो य अबोहीए, महामोहं पकुव्वति।। (युग्मम्)
२९. शठो निकृतिप्रज्ञान:, कलुषाकुलचेता:।
आत्मनश्चाबोधिक:, महामोहं प्रकरोति।। (युग्मम्)
२८,२९. सहकार२० लेने के लिए ग्लान के उपस्थित होनेे पर जो समर्थ होते हुए भी 'यह मेरी सेवा नहीं करता'—इस दृष्टि से उसका कृत्य (करणीय-सेवा) नहीं करता, वह शठ, माया-प्रज्ञान (छद्म ग्लानवेषी) पाप से पंकिल चित्त वाला व्यक्ति अबोधियुक्त बन जाता है, वह महामोह का बंध करता है।
गाथा २.२८
२०. सहकार (साहारण)
'साहारण' शब्द के संस्कृत रूप तीन हो सकते हैं—
१. संधारण—अच्छी प्रकार से धारण करना।
२. स्वाधारण—सहारा देना, उपकार करना।
३. संहरण—संकोचन।
एक शब्द 'साहार' भी है, जिसका अर्थ है—सहकार या सहारा। यहां 'साहारण' का अर्थ सहकार ही संगत लगता है।
३०. जे कहाधिकरणाइं, संपउंजे पुणो-पुणो।
सव्वतित्थाण भेयाए, महामोहं पकुव्वति।।
३०. य: कथाधिकरणाणि, संप्रयुङ्क्ते पुन: पुन:।
सर्वतीर्थानां भेदाय, महामोहं प्रकरोति।।
३०. जो व्यक्ति सर्व तीर्थों के भेद के लिए२१ कथाधिकरणों२१ का बार-बार संप्रयोग करता है, वह महामोह का बंध करता है।
गाथा २.३०
२१. सर्व तीर्थों के भेद के लिए (सव्वतित्थाण भेयाए)
तीर्थ का अर्थ होता है घाट। ज्ञान, दर्शन और चारित्र के द्वारा संसार रूपी सागर को पार किया जाता है इसलिए इन्हें भावतीर्थ कहा जाता है। ज्ञान आदि का सर्वथा विनाश करना सर्वतीर्थ भेद कहलाता है।
२२. कथाधिकरणों (कहाधिकरणाइं)
कथाधिकरण' के दो पदविग्रह किए जा सकते हैं—
१. कथारूप अधिकरण—यहां कथा का अर्थ है वाक्य प्रबंध अर्थात् शास्त्र। कौटिल्य आदि शास्त्र प्राणियों की घात के प्रवर्तक (प्ररूपक) होने के कारण अधिकरण है। अत: उन्हें कथाधिकरण कहा गया है।
२. कथा और अधिकरण—यहां कथा का अर्थ है राजकथा आदि तथा अधिकरण का अर्थ है यंत्र अथवा कलह। जो व्यक्ति राजकथा, देशकथा आदि में निरंतर लगा रहता है, हिंसा आदि में प्रयुक्त होने वाले यंत्रों के निर्माण में लगा रहता है तथा कलह में प्रसक्त रहता है, वह महामोहनीय कर्म का बंध करता है।
३१. जे य आधम्मिए जोए, संपउंजे पुणो-पुणो।
सहाहेउं सहीहेउं, महामोहं पकुव्वति।।
३१. यश्चाधार्मिकान् योगान्, संप्रयुङक्ते पुन: पुन:।
श्लाघाहेतो: सखिहेतो:, महामोहं प्रकरोति।।
३१. जो व्यक्ति श्लाघा२३ अथवा मित्रगण के लिए अधार्मिक योग२४ का बार-बार संप्रयोग करता है, वह महामोह का बंध करता है।
गाथा २.३१
२३. श्लाघा हेतु (सहाहेउ)
यहां श्लाघा के लिए 'सहा' शब्द प्रयुक्त किया है। यह मूलत: 'साहा' शब्द है। आदि के 'आकार' को ह्रस्व कर 'साहा' के स्थान पर 'सहा' का प्रयोग किया है। इस प्रकार के अन्य प्रयोग भी मिलते हैं, जैसे साहा (शाखा) के स्थान पर 'सहा' का भी प्रयोग होता हैं।
२४. अधार्मिक योग (आधम्मिए जोए)
यहां अधार्मिक योग से तात्पर्य है निमित्त, वशीकरण आदि का प्रयोग करना। प्रस्तुत गाथा में 'आधम्मिए' पद में प्राकृत के नियमानुसार स्वर व्यत्यय हुआ है।
३२. जे य माणुस्सए भोगे, अदुवा पारलोइए।
तेऽतिप्पयंतो आसयति, महामोहं पकुव्वति।।
३२. यश्च मानुष्यकान् भोगान्, अथवा पारलौकिकान्।
तेष्वतृप्यन् आस्वदते, महामोहं प्रकरोति।।
३२. जो व्यक्ति मानुषिक अथवा पारलौकिक भोगों का अतृप्तभाव से आस्वादन करता है, वह महामोह का बंध करता है।
३३. इड्ढी जुती जसो वण्णो, देवाणं बलवीरियं।
तेसिं अवण्णवं बाले, महामोहं पकुव्वति।।
३३. ॠद्धिद्युतिर्यशो वर्ण:, देवानां बलवीर्यम्।
तेषाम् अवर्णवान् बाल:, महामोहं प्रकरोति।।
३३. जो अज्ञानी देवों की ॠद्धि, द्युति, यश, वर्ण, बल और वीर्य का अवर्णवाद बोलता है, उनका अपलाप करता है, वह महामोह का बंध करता है।
३४. अपस्समाणो पस्सामि, देवे जक्खे य गुज्झगे।
अण्णाणी जिणपूयट्ठी, महामोहं पकुव्वति।।
३४. अपश्यन् पश्यामि, देवान् यक्षांश्च गुह्यकान्।
अज्ञानी जिनपूजार्थी, महामोहं प्रकरोति।।
३४. जो अज्ञानी जिन की भांति पूजा का अर्थी होकर देव, यक्ष और गुह्यक२५ को नहीं देखता हुआ भी कहता है कि 'मैं उन्हें देखता हूं' वह महामोह का बंध करता है।
गाथा २.३४
२५. देव, यक्ष और गुह्यक (देवे जक्खे य गुज्झगे)
प्रस्तुत श्लोक में देव, यक्ष और गुह्यक—इन तीन शब्दों का प्रयोग किया गया है।
देव का अर्थ है—ज्योतिष्क और वैमानिक जाति के सुरगण। यक्ष का अर्थ है व्यन्तरजातीय सुरगण और गुह्यक का अर्थ है भवनवासी सुरगण।
व्यन्तर जाति के आठ प्रकारों में एक प्रकार है यक्ष।
३५. एते मोहगुणा वुत्ता, कम्मंता वित्तवद्धणा।
जे तु भिक्खू विवज्जेत्ता, चरेज्जऽत्तगवेसए।।
३५. एते मोहगुणा: उक्ता:, कर्मान्ता: वित्तवर्द्धना:।
यान् तु भिक्षु: विवर्ज्य, चरेत् आत्मगवेषक:।।
३५. ये मोहगुण कहे गए हैं। ये कर्मबन्धन के कारण और मोह के धन को बढ़ाने वाले हैं। भिक्षु इनका वर्जन कर आत्मगवेषक२६ बनकर विहार करें।
गाथा २.३५
२६. आत्मगवेषक (अत्तगवेसए)
इसके संस्कृत रूप दो हो सकते हैं—
१. आप्तगवेषक—आप्त का अर्थ है तीर्थंकर। उनके वचनों का अनुसरण करने में तत्पर व्यक्ति आप्तगवेषक कहलाता है।
२. आत्मगवेषक—आत्मा की गवेषणा करने वाला, आत्मा का चिन्तन करने वाला।
३६. जं जाणिया इतो पुव्वं, किच्चाकिच्चं बहुं जढं।
तं वंता ताणि सेविज्जा, तेहिं आयारवं सिया।।
३६. यत् ज्ञात्वा इत: पूर्वं, कृत्याकृत्यं बहु त्यक्तम्।
तद् वमित्वा तानि सेवेत, तै: आचारवान् स्यात्।।
३६. प्रव्रज्या से पूर्व जो कृत्य और अकृत्य थे उनको जानकर, बहुत से त्याज्य कर्मों का वमन कर वे आचरण करें जिनसे वह आचारवान् बन जाए।
३७. आयार गुत्ते सुद्धप्पा, धम्मे ठिच्चा अणुत्तरे।
ततो वमे सए दोसे, विसमासीविसो जहा।।
३७. आचारगुप्त: शुद्धात्मा, धर्मे स्थित्वा अनुत्तरे।
तत: वमेत् स्वकान् दोषान्, विषमाशीविषो यथा।।
३७. आचारवान्२७, गुप्त२८ और शुद्धात्मा, अनुत्तर धर्म में स्थित होकर अपने दोषों को उसी प्रकार छोड़ दें, जिस प्रकार आशीविष सर्प विष का वमन कर देता है।
गाथा २.३७
२७. आचारवान् (आयारवं)
ज्ञानाचार, दर्शनाचार, चारित्राचार, तप-आचार और वीर्याचार से संपन्न व्यक्ति आचारवान् होता है।
२८. गुप्त (गुत्त)
जो इन्द्रिय और मन पर नियंत्रण रखता है, वह गुप्त कहलाता है।
३८. सुवंतदोसे सुद्धप्पा, धम्मट्ठी विदितापरे।
इहेव लभते कित्तिं, पेच्चा य सुगतिं वरं।।
३८. सुवान्तदोष: शुद्धात्मा, धर्मार्थी विदितापर:।
इहैव लभते कीर्तिं, प्रेत्य च सुगतिं वराम्।।
३८. दोषों को भलीभांति छोड़ने वाला, शुद्धात्मा, धर्मार्थी और मोक्ष के स्वरूप को जानने वाला इस लोक में कीर्ति को प्राप्त करता है और परलोक में श्रेष्ठ सुगति को प्राप्त करता है।
३९. एवं अभिसमागम्म, सूरा दढपरक्कमा।
सव्वमोहविणिम्मुक्का, जातीमरणमतिच्छिया।।
—त्ति बेमि।।
३९. एवम् अभिसमागम्य, शूरा: दृढ़पराक्रमा:।
सर्वमोहविनिर्मुक्ता:, जातिमरणमतिक्रान्ता:।।
—इति ब्रवीमि
३९. इस प्रकार शूर, दृढ़ पराक्रमी, सर्व मोह से निर्मुक्त भिक्षु इन सभी स्थानों को जानकर जन्म और मरण का अतिक्रमण कर देते हैं।
ऐसा मैं कहता हूं।
♦
आमुख
दसवीं दशा का नाम है 'आयातिट्ठाण'—आजातिस्थान। 'आयाति' शब्द के दो संस्कृत रूप हो सकते हैं—
१. आजाति—उत्पत्ति१
१. स्थावृ. प. ८७९—आजननमाजाति: सम्मूर्च्छन—गर्भोपपाततो जन्म
तस्या: स्थानं संसारस्तत् सनिदानस्य भवतीत्येवमर्थप्रतिपादन-
परमाजातिस्थानमुच्यत इति।।
२. आयाति—भविष्यकाल२
२. दवृप. ५४—आयातिट्ठाणेति—आयति नाम उत्तरकालस्तस्यस्थानं पदम्।
निर्युक्तिकार ने आजाति शब्द की निक्षेप चतुष्टयी से व्याख्या करते हुए भाव आजाति का अर्थ 'अनुभवन करना' बताया है।३ उसके दो प्रकार हैं—
३. दनि. गा. १२८—......भावो अणुभवण.....।
१. ओघत: आजाति
२. विभागत: आजाति।४
४. द.चू. प. ८८—भावायाति अणुभवणा। सा दुविहा—ओहतो विभागतो य।
ओघत: आजाति है संसारी जीव।५ इसके तीन प्रकार प्रज्ञप्त हैं—१. जाति २. आजाति ३. प्रत्याजाति।६
५. दनि. गा. १२८—ओहओ उ संसारओ जीवो।
६. वही, गा. १२९—जाती आजातीया, पच्चाजाती य होइ बोधव्वा।
जो श्रमण मूलगुण और उत्तरगुण में प्रतिसेवना नहीं करता, विविक्त भक्त-पान, उपधि, शय्या आदि का सेवन करता है, तीर्थंकर आदि के प्रति भक्तिमान् रहता है, प्रतिसंलीन, पांच समितियों से समित, कलह, झंझा आदि से विरत रहता है, वह प्राय: उसी भव में सिद्ध हो जाता है।७ किन्तु इन उपर्युक्त स्थानों में उद्यमवान् होने पर भी जो निदान दोष का सेवन करता है, वह आजाति—संमूर्च्छनज, गर्भज और उपपात जन्म को प्राप्त होता है।८ चूंकि निदान करने वाला आजाति को प्राप्त होता है, अत: आजाति स्थान को निदान स्थान भी कहा जा सकता है। चूर्णि में संदान, निदान और बंध को एकार्थक माना गया है।९
७. वही, गा. १३२,१३३—
मूलगुण-उत्तरगुणे, अप्पडिसेवी इहं अपडिबद्धो।
भत्तोवहिसयणासण-विवित्तसेवी सया पयओ।।
तित्थगरगुरुसाहूसु भत्तिमं हत्थपायसंलीणो।
पंचसमिओ कलहझंझपिसुणओहाणविरओ अ पाएण।।
८. दचू. प. ८८—आजाति: जन्ममन्यतरंति। सम्मूर्छनगर्भोपपातं जन्म।
९. वही, प. ८९ संताणंति वा निदाणं ति वा बंधेति वा।
प्रस्तुत दशा का प्रतिपाद्य है आजातिस्थान। निर्युक्ति में इस दशा का नाम निदान रखा गया है।१० इस दशा में निदान और उसके परिणामों का विश्लेषण किया गया है। निदान का अर्थ है—पौद्गलिक सुख-समृद्धि के लिए किया जाने वाला संकल्प। आवश्यक चूर्णि के अनुसार दोषसेवन का प्रतिक्रमण नहीं करने पर अवश्य उदय में आने वाला तीव्र कर्मबन्ध निदान है। आत्म-विकास में बाधक होने से यही निदान शल्य है।११ देवों और मनुष्यों के वैभव को देखकर या सुनकर उनकी प्राप्ति का संकल्प करना निदान है।१२
१०. दनि. गा. ८
असमाहि य सबलत्तं, अणसादण गणिगुणा मणसमाही।
सावग-भिक्खूपडिमा, कप्पो मोहो निदाणं च।।
११. आवचू. भाग २ पृ. ७९—निश्चितमादानं निदानम्। अप्रतिक्रांतस्य
अवश्यमुदयापेक्ष: तीव्र: कर्मबन्ध इत्यर्थ:। निदानमेव सल्लो
निदानसल्लो।
१२. वही, दिव्वं वा माणुसं वा विभवं पासितूण सोऊण वा निदाणस्स
उववत्ती भवेज्जा।
बृहद्वृत्ति में निदान के दो अर्थ मिलते हैं—
१. विषयों की आसक्ति। २. प्राणातिपात आदि कर्म-बन्ध का कारण।१३
१३. उबृवृ. प ४१४—विषयाभिष्वंगात्मकं, यदि वा.......निदानं
प्राणातिपातादिबन्धकारणम्।
मेरी तपस्या के फलस्वरूप मुझे अमुक प्रकार की भौतिक सम्पदा और ऐश्वर्य मिले, इस प्रकार का अध्यवसाय निदान कहलाता है।१
१. तभा. ७.३२ वृ.—निदानं—अवखण्डनं तपसश्चारित्रस्य वा, यदि
अस्य तपस: फलं ततो जन्मान्तरे चक्रवर्ती स्यामर्धभरताधि-
पतिर्महामण्डलिक: सुभगो रूपवानित्यादि।
श्रीमद् जयाचार्य ने निदान के दो प्रकार बतलाए हैं—
१. द्रव्य-प्रत्यय (वस्तुसम्बन्धी)
२. भव-प्रत्यय (भवसम्बन्धी)२
२. प्रत. अधिकार २ गा. २७-२८—
निदान दोय प्रकार है, न्याय थकी अवलोय।
द्रव्य-प्रत्यय धुर भेद है, भव-प्रत्यय फुन जोय।।
निदान द्रव्य-प्रत्यय तणा, दोय भेद पहिछान।
प्रथम भेद जे मंद-रस, द्वितीय तीव्र-रस जान।।
द्रव्य-प्रत्यय के दो भेद किए हैं—
१. द्रव्य-प्रत्यय मंद रस
२. द्रव्य-प्रत्यय तीव्र रस।
मंद रस वाला द्रव्य-प्रत्यय निदान पूरा होने पर व्यक्ति सम्यक्त्व और चारित्र दोनों प्राप्त कर सकता है, किन्तु यदि द्रव्य-प्रत्यय निदान तीव्र रस वाला है तो व्यक्ति दुर्लभबोधि हो जाता है, उसे सम्यक्त्व और चारित्र दोनों ही उपलब्ध नहीं हो सकते।३ भव-प्रत्यय निदान मंद रस वाला होता है तो उस व्यक्ति को सम्यक्त्व प्राप्त हो सकती है किन्तु चारित्र नहीं। यदि वही निदान तीव्र रस वाला होता है तो उसे सम्यक्त्व और चारित्र दोनों नहीं हो सकते।४
३. प्रत. अधिकार २ गा. २९,३०—
द्रव्य-प्रत्यय मंद रस तणो, पूर्यां थकांज तेह।
समकित चारित बिंहु लहै, द्रोपदी नीं पर एह।।
द्रव्य-प्रत्यय तीव्र-रस तणो, समकित चरण न पाय।
दशाश्रुतखंध विषे जिके, दुर्लभबोधी थाय।।
४. वही, गा. ३१,३२—
भव-प्रत्यय ना भेद बे, धुर मंद-रस नो होय।
द्वितीय तीव्र-रस नो बली, न्याय विचारी जोय।।
भव-प्रत्यय मंद रस तणो, समकित प्रति पामेह।
पिण चारित पामैं नहीं, वासुदेव जिम एह।।
दसाओ में वर्णित निदान इस प्रकार हैं—
१. पुरुष भोगों का निदान
२. स्त्री भोगों का निदान
३. दैविक भोगों का निदान
४. श्रमणोपासक बनने का निदान
५. साधु बनने का निदान।
दसमा दसा : दसवीं दशा
मूल
१. तेणं कालेणं तेणं समएणं रायगिहे नामं नयरे होत्था—वण्णओ, गुणसिलए चेइए।।
संस्कृत छाया
तस्मिन् काले तस्मिन् समये राजगृहं नाम नगरं बभूव—वर्णक:, गुणशिलकं चैत्यम्।
हिन्दी अनुवाद
१. उस काल और उस समय राजगृह नामक नगर था—वर्णक, गुणशीलक चैत्य।
२. रायगिहे नगरे सेणिए नामं राया होत्था—रायवण्णओ एवं जहा ओववातिए जाव चेल्लणाए सद्धिं विहरति।
राजगृहे नगरे श्रेणिक: नाम राजा बभूव—राजवर्णक: एवं यथा औपपातिके यावत् चेल्लणया सार्द्धं विहरति।
२. राजगृह नगर में श्रेणिक नाम का राजा था—राजा का वर्णक इसी प्रकार (ज्ञातव्य) है, जैसे—औपपातिक में यावत् चेलना के साथ विहरण करता है।
३. तए णं से सेणिए राया (भिंभिसारे?) अण्णया कयाइ ण्हाए कयबलिकम्मे कयकोउय-मंगल-पायच्छित्ते सिरसा कंठेमालकडे आविद्धमणि-सुवण्णे कप्पिय-हारद्धहार-तिसरय-पालंब-पलंब-माण-कडि-सुत्तय-सुकयसोभे पिणिद्धगेवेज्जे अंगुलेज्जगललियंगय-ललिय-कयाभरणे जाव कप्प-रुक्खए चेव अलंकित-विभूसिते नरिंदे सकोरंटमल्लदामेणं छत्तेणं धरिज्जमाणेणं जाव ससिव्व पियदंसणे नरवई जेणेव बाहिरिया उवट्ठाणसाला जेणेव सीहासणे तेणेव उवागच्छति, उवागच्छित्ता सीहासणवरंसि पुरत्थाभिमुहे निसीयति, निसीइत्ता कोडुंबियपुरिसे सद्दावेइ, सद्दावेत्ता एवं वयासी—गच्छह णं तुब्भे देवाणुप्पिया! जाइं इमाइं रायगिहस्स नगरस्स बहिता, तं जहा—आरामाणि य उज्जाणाणि य आएसणाणि य आयतणाणि य देवकुलाणि य सभातो य पणियगेहाणि य पणियसालातो य छुहाकम्मंताणि य वाणियकम्मंताणि य कट्ठकम्मंताणि य इंगालकम्मं-ताणि य वणकम्मंताणि य दब्भकम्मंताणि य जे तत्थ वणमहत्तरगा अण्णत्ता चिट्ठंति ते एवं वदह—एवं खलु देवाणुप्पिया! सेणिए राया भिंभिसारे आणवेति—जया णं समणे भगवं महावीरे आदिकरे तित्थकरे जाव संपाविउ-कामे पुव्वाणुपुव्विं चरमाणे गामाणुगामं दूइज्जमाणे सुहंसुहेणं विहरमाणेे संजमेणं तवसा अप्पाणं भावेमाणे इहमागच्छेज्जा, तया णं तुब्भे भगवतो महावीरस्स अहापडिरूवं ओग्गहं अणुजाणह, अणुजाणित्ता सेणियस्स रण्णो भिंभिसारस्स एयमट्ठं पियं निवेदेज्जाह।।
तत: स: श्रेणिक: राजा (भिंभिसार:?) अन्यदा कदाचित् स्नात: कृतबलिकर्मा कृतकौतुक-मङ्गल-प्रायश्चित्त: शिरसा कृतकण्ठेमाल: आविद्धमणिसुवर्ण: कल्पित-हारार्द्धहार-त्रिसरक-प्रालम्ब-प्रलम्ब-मान-कटिसूत्रक-सुकृतशोभ: पिनद्ध-ग्रैवेय: अंगुलीयकललितांगक-ललित-कृताभरण: यावत् कल्पवृक्षक: चैव अलंकृत-विभूषित: नरेन्द्र: सकोरण्टमाल्यदाम्ना छत्रेण ध्रियमाणेन यावत् शशीव प्रियदर्शन: नरपति: यत्रैव बाहिरिका उपस्थानशाला यत्रैव सिंहासनं तत्रैव उपागच्छति, उपागत्य वरसिंहासने पौरस्त्याभिमुखो निषीदति, निषद्य कौटुम्बिकपुरुषान् शब्दयति, शब्दयित्वा एवम् अवादीत्—गच्छत यूयं देवानुप्रिया:! यानि इमानि राजगृहस्य नगरस्य बहि:, तद्यथा—आरामा: च उद्यानानि च आवेशनानि च आयतनानि च देवकुलानि च सभा: च पण्यगेहाणि च पण्यशाला: च सुधाकर्मान्तानि च वाणिज्यकर्मान्तानि च काष्ठकर्मान्तानि च अंगारकर्मान्तानि च वनकर्मान्तानि च दर्भकर्मान्तानि च ये तत्र वनमहत्तरका: आज्ञप्ता: तिष्ठन्ति तान् एवं वदत—एवं खलु देवानुप्रिया:! श्रेणिक: राजा भिंभिसार: आज्ञापयति—यदा श्रमण: भगवान् महावीर: आदिकर: तीर्थकर: यावत् संप्राप्तु-काम: पूर्वानुपूर्व्या चरन् ग्रामानुग्रामं दूयमान: सुखंसुखेन विहरन्, संयमेन तपसा आत्मानं भावयन् इह आगच्छेत्, तदा यूयं भगवत: महावीरस्य यथाप्रतिरूपम् अवग्रहम् अनुजानीध्वम्, अनुज्ञाप्य श्रेणिकाय राज्ञे भिंभिसाराय एतम् अर्थं प्रियं निवेदयत।
३. तत्पश्चात् किसी दिन वह श्रेणिक राजा (भिंभिसार?) स्नान कर बलिकर्म, कौतुक, मंगल और प्रायश्चित्त१ कर सिर पर और कंठ में माला धारण कर मणिजटित स्वर्णाभरण पहनकर हार, अर्द्धहार, त्रिसरा, झूमके तथा लटकती हुई करधनी से शरीर की शोभा बढ़ाने वाला, गले में ग्रैवेयक और अंगुलियों में अंगुठियां पहनकर, अन्य भी अनेक प्रकार के आभूषणों से ललित शरीर के लालित्य को बढ़ाकर यावत् कल्पवृक्ष की तरह अलंकृत और विभूषित नरेन्द्र कटसरैया के फूलों की माला से युक्त, छत्र धारण करता हुआ यावत् चन्द्रमा की तरह प्रियदर्शन राजा जहां बाहरी उपस्थानशाला थी, जहां सिंहासन था, वहीं पहुंचा, पहुंचकर श्रेष्ठ सिंहासन पर पूर्वाभिमुख होकर बैठा, बैठकर कौटुम्बिक पुरुषों२ को बुलाया, बुलाकर इस प्रकार कहा—हे देवानुप्रियो! तुम जाओ, जो ये राजगृह नगर के बाहर जैसे—आराम, उद्यान, घर, आयतन, देवकुल, सभा, पण्यगृह, पण्यशाला, सुधाकर्मान्त, वाणिज्य-कर्मान्त, काष्ठकर्मान्त, अंगारकर्मान्त, वनकर्मान्त, दर्भकर्मान्त हैं, इनमें जो मेरे द्वारा आज्ञप्त वन-अधिकारी स्थित हैं—उन्हें इस प्रकार कहो—हे देवानुप्रियो! भिंभिसार राजा श्रेणिक इस प्रकार आज्ञा देता है—जब आदिकर, तीर्थंकर श्रमण भगवान् महावीर यावत् सिद्धिगति नामक स्थान की संप्राप्ति के इच्छुक क्रमानुसार विचरण करते हुए, ग्रामानुग्राम परिव्रजन करते हुए और सुखपूर्वक-सुखपूर्वक विहार करते हुए संयम और तप से३ स्वयं को भावित करते हुए यहां आएं, तब तुम सब भगवान महावीर को यथाप्रतिरूप अवग्रह की अनुमति दो, अनुमति देकर भिंभिसार राजा श्रेणिक को यह प्रिय संवाद निवेदन करो।
सूत्र ३
१. बलिकर्म, कौतुक, मंगल और प्रायश्चित्त (कयबलि- कम्मे कयकोउयमंगलपायच्छित्ते)
ये चारों स्नान के अनन्तर की जाने वाली क्रियाएं हैं। जैन आगमों में इनका बहुश: प्रयोग हुआ है।
चूर्णिकार के अनुसार इनकी व्याख्या इस प्रकार है—
१. बलिकर्म—कुल देवता आदि की अर्चनिका।
२. कौतुक—नमक आदि वारना एवं जलाना।
३. मंगल—सरसों, दूब आदि का उचित उपयोग करना, सोने आदि को छूना।
४. प्रायश्चित्त—दु:स्वप्न आदि के प्रतिघात हेतु ब्राह्मणों को सोना आदि देना।
वृत्तिकार ने भी इन शब्दों को व्याख्यायित किया है—
१. बलिकर्म—स्नान के अनन्तर की जानेवाली कुलदेवता की पूजा।
२. कौतुक—मषी (काला बिन्दु), तिलक आदि।
३. मंगल—दधि, अक्षत, दुर्वांकुर आदि का उचित उपयोग।
४. प्रायश्चित्त—कौतुक मंगल को ही प्रायश्चित्त कहा गया है। दु:स्वप्न आदि के नाश के लिए ये अनुष्ठान आवश्यक माने जाते थे।
कहीं-कहीं इनके विशिष्ट अर्थ भी उपलब्ध होते हैं—
कौतुक—निशीथभाष्य में श्मशान और चौराहों पर स्नान करने को कौतुक कहा गया है। सूत्रकृताङ्ग की वृत्ति में दूसरों की नजर न लग जाए इसलिए व्यक्ति पर नमक आदि की अवतारणा कर उस नमक को जला देने को कौतुक कहा है।
ज्ञाताधर्मकथा की वृत्ति में सौभाग्य प्राप्ति के लिए स्नान आदि करने को कौतुक कर्म कहा गया है। उत्तराध्ययन की वृत्ति में विवाह के पूर्व वर के ललाट से मूसल आदि का स्पर्श कराने को कौतुक कहा गया है।
मंगल—स्वयंवर मण्डप में जाने से पूर्व द्रोपदी मंगल करती है। ज्ञाताधर्मकथा के वृत्तिकार ने मंगल का अर्थ किया है—तण्डुलों से दर्पण आदि अष्ट मंगलों का आलेखन।
२. कौटुम्बिक पुरुष (कोडुंबियपुरिसे)
ज्ञाताधर्मकथा की वृत्ति के अनुसार कौटुम्बिक पुरुष का अर्थ है—आदेश को क्रियान्वित करने वाला। स्थानाङ्ग की वृृत्ति में इसका अर्थ है—कतिपय कुटुम्बों के स्वामी। प्राचीनकाल में इनका स्थान बहुत सम्मानपूर्ण था। वे विशेष अवसरों पर राज्य के अन्य उच्चाधिकारियों की भांति राजा के साथ रहते थे। कौटुम्बिक पुरुष सदा राजा की सेवा में प्रस्तुत रहते और आदेश की प्रतीक्षा करते थे।
विस्तार हेतु द्रष्टव्य—णायाधम्मकहाओ, पृ. ७२
३. संयम और तप से (संजमेण तवसा)
भगवती वृत्ति में संयम का अर्थ संवर किया है। ठाणं में संयम और संवर का पृथक् निर्देश है। जीतकल्प भाष्य में संयम का अर्थ नियमन अथवा उपरति है। सम्यक् रूप से यम—संयम अथवा मन, वचन और काया का निग्रह करना संयम है। ज्ञाताधर्मकथा की वृत्ति में संयम का अर्थ संवर और तप का अर्थ ध्यान किया है। महाव्रत, समिति, गुप्ति, इन्द्रिय-निग्रह और मनोनिग्रह—इन सबका समाहार संयम शब्द में होता है। ध्यान द्वादशांग तप में अन्तरंग तप का ही एक प्रकार है।
४. तए णं ते कोडुंबियपुरिसा सेणिएणं रण्णा भिंभिसारेणं एवं वुत्ता समाणा हट्ठ-तुट्ठ-चित्तमाणंदिया पीइमणा परमसोमणस्सिया हरिसवस-विसप्पमाणहियया करयल-परिग्गहियं सिरसावत्तं मत्थए अंजलिं कट्टु एवं सामि! त्ति आणाए विणएणं वयणं पडिसुणंति, पडिसुणित्ता सेणियस्स रण्णो अंतियातो पडिनिक्खमंति, पडिनिक्खमित्ता रायगिहं नगरं मज्झंमज्झेणं निगच्छंति, निगच्छित्ता जाइं इमाइं रायगिहस्स बहिता आरामाणि य जाव जे तत्थ महत्तरया अण्णत्ता चिट्ठंति ते एवं वदंति जाव सेणियस्स रण्णो एयमट्ठं पियं निवेदेज्जाह। पियं भे भवतु। दोच्चं पि तच्चं पि एवं वदंति, वदित्ता जामेव दिसं पाउब्भूया तामेव दिसं पडिगता।।
तत: ते कौटुम्बिकपुरुषा: श्रेणिकेन राज्ञा भिंभिसारेण एवम् उक्ता: सन्त: हृष्ट-तुष्टचित्ता: आनन्दिता: प्रीतिमनस: परमसौमनस्यिता: हर्षवश-विसर्पद्हृदया: करतल-परिगृहीतां शिरसावर्तां मस्तके अञ्जलिं कृत्वा एवं स्वामिन्! इति आज्ञया विनयेन वचनं प्रतिश्ृण्वन्ति, प्रतिश्रुत्य श्रेणिकस्य राज्ञ: अन्तिकात् प्रतिनिष्क्रामन्ति, प्रतिनिष्क्रम्य राजगृहं नगरं मध्यंमध्येन निर्गच्छन्ति, निर्गत्य यानि इमानि राजगृहस्य बहि: आरामा: च यावत् ये तत्र महत्तरका: आज्ञप्ता: तिष्ठन्ति तान् एवं वदन्ति यावत् श्रेणिकाय राज्ञे एतम् अर्थं प्रियं निवेदयेत। प्रियं भवतां भवतु। द्विरपि त्रिरपि एवं वदन्ति, वदित्वा यस्या: दिश: प्रादुरभूवन् तस्याम् एव दिशि प्रतिगता।
४. तत्पश्चात् भिंभिसार राजा श्रेणिक द्वारा ऐसा कहने पर हृष्ट-तुष्ट चित्त वाले, आनन्दित, प्रीतिपूर्ण मन वाले, परम सौमनस्ययुक्त४ और हर्ष से विकस्वर हृदय वाले कौटुम्बिक पुरुषों ने दोनों हथेलियों से निष्पन्न संपुट आकार वाली अंजलि को सिर के सम्मुख घुमाकर, मस्तक पर टिकाकर स्वामिन्! जैसी आपकी आज्ञा, यह कहकर विनयपूर्वक आदेशवचन को स्वीकार किया, स्वीकार कर राजा श्रेणिक के पास से प्रतिनिष्क्रमण किया, प्रतिनिष्क्रमण कर राजगृह नगर के बीचोबीच से निकले, निकलकर राजगृह के बाहर जो आराम थे, यावत् जो वहां आज्ञप्त अधिकारी स्थित थे, उनको इस प्रकार कहा—यावत् राजा श्रेणिक को ये प्रिय संवाद निवेदित करो। आपका प्रिय हो। दूसरी बार भी, तीसरी बार भी, इस प्रकार बोले, बोलकर जिस दिशा से प्रकट हुए उसी दिशा में लौट गए।
सूत्र ४
४. परम सौमनस्ययुक्त (सोमणस्सिय)
वृत्तिकार ने इसके दो संस्कृत रूप किए हैं—सौमनस्यित और सौमनस्यिक। इसका अर्थ है परम सौमनस्य वाला।
५. तेणं कालेणं तेणं समएणं समणे भगवं महावीरे आइगरे तित्थगरे जाव गामाणुगामं दुइज्जमाणे सुहंसुहेणं विहरमाणे संजमेणं तवसा अप्पाणं भावेमाणे विहरति।।
तस्मिन् काले तस्मिन् समये श्रमण: भगवान् महावीर: आदिकर: तीर्थकर: यावत् ग्रामानुग्रामं दूयमान: सुखंसुखेन विहरन् संयमेन तपसा आत्मानं भावयन् विहरति।
५. उस काल और उस समय आदिकर तीर्थंकर श्रमण भगवान् महावीर यावत् ग्रामानुग्राम परिव्रजन करते हुए और सुखपूर्वक-सुखपूर्वक विहार करते हुए संयम और तप से स्वयं को भावित करते हुए विहरण कर रहे थे।
६. तते णं रायगिहे नगरे सिंघाडग-तिय-चउक्क-चच्चर-चउम्मुह-महापहपहेसु जाव परिसा निग्गता जाव पज्जुवासेति।
तते णं ते चेव महत्तरगा जेणेव समणे भगवं महावीरे तेणेव उवागच्छंति, उवागच्छित्ता समणं भगवं महावीरं तिक्खुत्तो आयाहिण-पयाहिणं करेंति, करेत्ता वंदंति णमंसंति, वंदित्ता णमंसित्ता णामगोयं पुच्छंति, पुच्छित्ता णामगोत्तं पधारेंति, पधारेत्ता एगततो मिलंति, मिलित्ता एगंतमवक्कमंति, अवक्कमित्ता एवं वदासि—जस्स णं देवाणुप्पिया! सेणिए राया दंसणं पीहेति, जस्स णं देवाणुप्पिया! सेणिए राया दंसणं पत्थेति, जस्स णं देवाणुप्पिया! सेणिए राया दंसणं अभिलसति, जस्स णं देवाणुप्पिया! सेणिए राया णामगोत्तस्सवि सवणताए हट्ठतुट्ठ-चित्तमाणंदिए पीइमणे परमसोमणस्सिए हरिसवस-विसप्पमाणहियए भवति, से णं समणे भगवं महावीरे आदिकरे तित्थकरे जाव सव्वण्णू सव्वदरिसी पुव्वाणुपुव्विं चरमाणे गामाणुगामं दुइज्जमाणे सुहंसुहेणं विहरंते इहमागते इह संपत्ते इह समोसढे इहेव रायगिहे नगरे बहिया गुणसिलए चेइए अहापडिरूवं ओग्गहं ओगिण्हित्ता संजमेणं तवसा अप्पाणं भावेमाणे विहरति।
तं गच्छह णं देवाणुप्पिया! सेणियस्स रण्णो एयमट्ठं निवेदेमो पियं भे भवतु त्ति कट्टु एयमट्ठं अण्णमण्णस्स पडिसुणेंति, पडिसुणेत्ता जेणेव रायगिहे नयरे तेणेव उवागच्छंति, उवागच्छित्ता रायगिहं नयरं मज्झंमज्झेणं जेणेव सेणियस्स रण्णो गेहे जेणेव सेणिए राया तेणेव उवागच्छंति, उवागच्छित्ता सेणियं रायं करयलपरिग्गहियं सिरसावत्तं मत्थए अंजलिं कट्टु जएणं विजएणं वद्धावेंति, वद्धावेत्ता एवं वयासी—जस्स णं सामी दंसणं कंखइ, जस्स णं सामी दंसणं पीहेति, जस्स णं सामी दंसणं पत्थेति, जस्स णं सामी दंसणं अभिलसति, जस्स णं सामी णामगोत्तस्स वि सवणताए हट्ठतुट्ठ-चित्तमाणंदिए पीइमणे परमसोमणस्सिए हरिसवस-विसप्पमाणहियए भवति से णं समणे भगवं महावीरे गुणसिलए चेइए तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता अहापडिरूवं ओग्गहं ओगिण्हित्ता संजमेणं तवसा अप्पाणं भावेमाणे विहरति। एतण्णं देवाणुप्पियाणं पियं निवेदेमो। पियं भे भवतु।।
तत: राजगृहे नगरे श्रृंगाटक-त्रिक-चतुष्क-चत्वर-चतुर्मुख-महापथपथेषु यावत् परिषद् निर्गता यावत् पर्युपास्ते।
तत: ते चैव महत्तरका: यत्रैव श्रमण: भगवान् महावीर: तत्रैव उपागच्छन्ति, उपागत्य श्रमणं भगवन्तं महावीरं त्रि: आदक्षिण-प्रदक्षिणां कुर्वन्ति, कृत्वा वन्दन्ते नमस्यन्ति, वन्दित्वा नमस्यित्वा नामगोत्रं पृच्छन्ति, पृष्ट्वा नामगोत्रं प्रधारयन्ति, प्रधार्य एकत: मिलन्ति, मिलित्वा एकान्तम् अपक्रा-मन्ति, अपक्रम्य एवम् अवादिषु:—यस्य देवानुप्रिया:! श्रेणिक: राजा दर्शनं स्पृहयति, यस्य देवानुप्रिया:! श्रेणिक: राजा दर्शनं प्रार्थयति, यस्य देवानुप्रिया:! श्रेणिक: राजा दर्शनम् अभिलषति, यस्य देवानुप्रिया:! श्रेणिक: राजा नामगोत्रस्य अपि श्रवणेन हृष्टतुष्टचित्त: आनन्दित: प्रीतिमना: परमसौमनस्यित: हर्षवश-विसर्पद्हृदय: भवति, स श्रमण: भगवान् महावीर: आदिकर: तीर्थकर: यावत् सर्वज्ञ: सर्वदर्शी पूर्वानुपूर्व्या चरन् ग्रामानुग्रामं दूयमान: सुखंसुखेन विहरन् इह आगत: इह संप्राप्त: इह समवसृत: इहैव राजगृहे नगरे बहि: गुणशिलकं चैत्यं यथाप्रतिरूपम् अवग्रहम् अवगृह्य संयमेन तपसा आत्मानं भावयन् विहरति।
तद् गच्छत देवानुप्रिया:! श्रेणिकाय राज्ञे एतम् अर्थं निवेदयाम:, प्रियं भवतां भवतु इति कृत्वा एतम् अर्थम् अन्योन्यस्य प्रतिश्रृण्वन्ति, प्रतिश्रुत्य यत्रैव राजगृहं नगरं तत्रैव उपागच्छन्ति, उपागत्य राजगृहं नगरं मध्यंमध्येन यत्रैव श्रेणिकस्य राज्ञ: गेहं यत्रैव श्रेणिक: राजा तत्रैव उपागच्छन्ति, उपागत्य श्रेणिकं राजानं करतलपरिगृहीतां शिरसावर्तां मस्तके अञ्जलिं कृत्वा जयेन विजयेन वर्द्धापयन्ति, वर्द्धापयित्वा एवम् अवादिषु:—यस्य स्वामी दर्शनं कांक्षति, यस्य स्वामी दर्शनं स्पृहयति, यस्य स्वामी दर्शनं प्रार्थयति, यस्य स्वामी दर्शनं अभिलषति, यस्य स्वामी नामगोत्रस्य अपि श्रवणेन हृष्टतुष्ट-चित्त: आनन्दित: प्रीतिमना: परमसौमनस्यित: हर्षवश-विसर्पद्हृदय: भवति, स श्रमण: भगवान् महावीर: गुणशिलके चैत्ये तत्रैव उपागच्छति, उपागत्य यथाप्रतिरूपम् अवग्रहम् अवगृह्य संयमेन तपसा आत्मानं भावयन् विहरति। एतत् देवानुप्रियाय प्रियं निवेदयाम:। प्रियं भवतां भवतु।
६. तत्पश्चात् राजगृह नगर के दोराहों, तिराहों, चौराहों, चौकों, चतुर्मुखों, राजमार्गों और मार्गों पर यावत् परिषद् ने निर्गमन किया यावत् पर्युपासना की।
तत्पश्चात् वे ही अधिकारी जहां श्रमण भगवान् महावीर थे वहीं पहुंचे, पहुंचकर श्रमण भगवान् महावीर को दायीं ओर से प्रारंभ कर तीन बार प्रदक्षिणा की, प्रदक्षिणा कर वंदना की, नमस्कार किया, वंदना कर, नमस्कार कर नाम-गोत्र पूछा, पूछकर नाम-गोत्र को धारण किया, धारण कर एक साथ मिले, मिलकर एकांत में गए, जाकर इस प्रकार बोले—देवानुप्रियो! श्रेणिक राजा जिनके दर्शन की इच्छा करता है, देवानुप्रियो! श्रेणिक राजा जिनके दर्शन की प्रार्थना करता है, देवानुप्रियो! श्रेणिक राजा जिनके दर्शन की अभिलाषा करता है, देवानुप्रियो! श्रेणिक राजा जिनके नाम-गोत्र का श्रवण करके भी हृष्ट-तुष्ट चित्त वाला, आनन्दित, प्रीतिपूर्ण मन वाला, परम सौमनस्ययुक्त और हर्ष से विकस्वर हृदय वाला हो जाता है। वे आदिकर, तीर्थंकर श्रमण भगवान् महावीर यावत् सर्वज्ञ, सर्वदर्शी क्रमानुसार विचरण करते हुए, ग्रामानुग्राम परिव्रजन करते हुए, सुखपूर्वक-सुखपूर्वक विहार करते हुए यहां आ गए हैं, यहां संप्राप्त हैं, यहां समवसृत हैं, यहीं राजगृह नगर के बाहर गुणशीलक चैत्य में प्रवास-योग्य अवग्रह को ग्रहणकर संयम और तप से स्वयं को भावित करते हुए विहरण कर रहे हैं।
इसलिए देवानुप्रियो! चलें, राजा श्रेणिक को यह संवाद निवेदन करें। आपका प्रिय हो। ऐसा करके इस अर्थ को परस्पर स्वीकार किया, स्वीकार कर जहां राजगृह नगर था, वहीं पहुंचे, पहुंचकर राजगृह नगर के बीचोबीच जहां श्रेणिक राजा का घर था, जहां श्रेणिक राजा था वहीं पहुंचे, पहुंचकर दोनों हथेलियों से निष्पन्न संपुट आकार वाली अंजलि को सिर के सम्मुख घुमाकर, मस्तक पर टिकाकर राजा श्रेणिक का जय-विजय की ध्वनि से वर्धापन किया, वर्धापन कर इस प्रकार बोले—स्वामी जिनके दर्शन की इच्छा करते हैं, स्वामी जिनके दर्शन की प्रार्थना करते हैं, स्वामी जिनके दर्शन की अभिलाषा करते हैं, स्वामी जिनके नाम-गोत्र का श्रवण करके भी हृष्ट-तुष्ट चित्त वाले, आनन्दित, प्रीतिपूर्ण मन वाले, परम सौमनस्ययुक्त और हर्ष से विकस्वर हृदय वाले होते हैं, वे श्रमण भगवान् महावीर गुणशीलक चैत्य है, वहां आए हैं, आकर, प्रवास योग्य अवग्रह का ग्रहण कर संयम और तप से स्वयं को भावित करते हुए विहरण कर रहे हैं। हम देवानुप्रिय को यह प्रिय निवेदन करते हैं। आपका प्रिय हो।
७. तते णं से सेणिए राया तेसिं पुरिसाणं अंतिए एयमट्ठं सोच्चा निसम्म हट्ठतुट्ठ-चित्तमाणंदिए पीइमणे परमसोमणस्सिए हरिसवस-विसप्पमाणहियए सीहासणाओ अब्भुट्ठेइ, अब्भुट्ठेत्ता जहा कोणिओ जाव वंदति णमंसति, वंदित्ता णमंसित्ता ते पुरिसे सक्कारेति सम्माणेति विपुलं जीवियारिहं पीतिदाणं दलयति, दलयित्ता पडिविसज्जेति, पडिविसज्जेत्ता नगरगुत्तियं सद्दावेइ, सद्दावेत्ता एवं वयासी—खिप्पामेव भो देवाणुप्पिया! रायगिहं नगरं सब्भिंतर-बाहिरियं आसित्त-सम्मज्जितोवलित्तं जाव एयमाणत्तियं पच्चप्पिणति।।
तत: स: श्रेणिक: राजा तेषां पुरुषाणाम् अन्तिके एतम् अर्थं श्रुत्वा निशम्य हृष्टतुष्टचित्त: आनन्दित: प्रीतिमना: परमसौमनस्यित: हर्षवशविसर्पद्-हृदय: सिंहासनात् अभ्युतिष्ठति, अभ्युत्थाय यथा कोणिक: यावत् वन्दते नमंस्यति, वन्दित्वा नमस्यित्वा तान् पुरुषान् सत्करोति सम्मानयति विपुलं जीवितार्हं प्रीतिदानं ददाति, दत्त्वा प्रतिविसर्जयति, प्रतिविसर्ज्य नगरगुप्तिकं शब्दयति, शब्दयित्वा एवम् अवादीत्—क्षिप्रम् एव भो देवानुप्रिय! राजगृहं नगरं साभ्यन्तर-बाहिरिकम् आसिक्त-सम्मार्जितोपलिप्तं यावत् एताम् आज्ञाप्तिकां प्रत्यर्पयति।
७. तत्पश्चात् वह श्रेणिक राजा उन पुरुषों के पास यह अर्थ सुनकर, अवधारण कर हृष्ट-तुष्ट चित्त वाला, आनन्दित, प्रीतिपूर्ण मन वाला, परम सौमनस्य युक्त और हर्ष से विकस्वर हृदय वाला होकर सिंहासन से उठा, उठकर जैसे कोणिक ने यावत् वन्दना की, नमस्कार किया, वन्दना कर, नमस्कार कर उन पुरुषों का सत्कार किया, सम्मान किया। जीविका के योग्य विपुल प्रीतिदान दिया, देकर प्रतिविसर्जित किया, प्रतिविसर्जित कर नगररक्षक को बुलाया, बुलाकर इस प्रकार बोला—हे देवानुप्रिय! राजगृह नगर के भीतर और बाहर शीघ्र ही जल का छिड़काव करो, झाड़-बुहार कर जमीन की सफाई करो, गोबर की लिपाई करो यावत् इस आज्ञा को प्रत्यर्पित किया।
८. तते णं से सेणिए राया बलवाउयं सद्दावेइ, सद्दावेत्ता एवं वयासी—खिप्पामेव भो देवाणुप्पिया! हय-गय-रह-जोहकलियं चाउरंगिणिं सेणं सण्णाहेहि जाव से वि पच्चप्पिणति।।
तत: स: श्रेणिक: राजा बलव्यापृतं शब्दयति, शब्दयित्वा एवम् अवादीत्—क्षिप्रम् एव भो देवानुप्रिय! हय-गज-रथ-योधकलितां चतुरङ्गिणीं सेनां सन्नह्य यावत् स: अपि प्रत्यर्पयति।
८. तत्पश्चात् उस राजा श्रेणिक ने सेनाप्रमुख को बुलाया, बुलाकर इस प्रकार कहा—हे देवानुप्रिय! शीघ्र ही हाथी, घोड़े, रथ और योद्धा से युक्त चतुरङ्गिणी सेना को सन्नद्ध करो यावत् उसने भी आज्ञा को प्रत्यर्पित किया।
९. तए णं से सेणिए राया जाणसालियं सद्दावेति, सद्दावेत्ता एवं वयासी—खिप्पामेव भो देवाणुप्पिया! धम्मियं जाणप्पवरं जुत्तामेव उवट्ठवेहि, उवट्ठवेत्ता मम एतमाणत्तियं पच्चप्पिणाहि।।
तत: स: श्रेणिक: राजा यानशालिकं शब्दयति, शब्दयित्वा एवम् अवादीत्—क्षिप्रम् एव भो देवानुप्रिय! धार्मिकं यानप्रवरं युक्तम् एव उपस्थापय, उपस्थाप्य मम एताम् आज्ञाप्तिकां प्रत्यर्पय।
९. तत्पश्चात् राजा श्रेणिक ने यानशालिक (यानशाला का अधिकारी) को बुलाया, बुलाकर इस प्रकार कहा—हे देवानुप्रिय! शीघ्र ही धार्मिक यानप्रवर को तैयार कर उपस्थित करो और उपस्थित कर मुझे इस आज्ञा को प्रत्यर्पित करो।
१०. तते णं से जाणसालिए सेणिएणं रण्णा एवं वुत्ते समाणे हट्ठतुट्ठ-चित्तमाणंदिए पीइमणे परम-सोमणस्सिए हरिसवस-विसप्प-माणहियए जेणेव जाणसाला तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता जाणसालं अणुपविसति, अणुपविसित्ता जाणाइं पच्चुवेक्खति, पच्चु-वेक्खित्ता जाणाइं पच्चोरुभति, पच्चोरुभित्ता जाणाइं संपमज्जति, संपमज्जित्ता जाणाइं नीणेति, नीणेत्ता जाणाइं संवट्टेति, संवट्टेत्ता दूसं पवीणेति, पवीणेत्ता जाणाइं समलंकरेति, समलंकरेत्ता जाणाइं वरभंड-मंडियाइं करेति, करेत्ता जेणेव वाहणसाला तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता वाहण-सालं अणुप्पविसति, अणुप्पविसित्ता वाहणाइं पच्चुवेक्खति, पच्चु-वेक्खित्ता वाहणाइं संपमज्जति, संपमज्जित्ता वाहणाइं अप्फालेइ, अप्फालेत्ता वाहणाइं णीणेति, णीणेत्ता दूसे पवीणेति, पवीणेत्ता वाहणाइं सालंकाराइं करेति, करेत्ता वाहणाइं वरभंड-मंडिताइं करेति, करेत्ता जाणाइं जोएति, जोएत्ता वट्टमग्गं गाहेति, गाहेत्ता पओय-लट्ठिं पओयधरए य समं आडहइ आडहित्ता जेणेव सेणिए राया तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता करयल-परिग्गहियं सिरसावत्तं मत्थए अंजलिं कट्टु एवं वदासी—जुत्ते ते सामी! धम्मिए जाणप्पवरे आइट्ठे भद्दं तव, द्रूहाहि।।
तत: स यानशालिक: श्रेणिकेन राज्ञा एवम् उक्त: सन् हृष्टतुष्ट-चित्त: आनन्दित: प्रीतिमना: परम-सौमनस्यित: हर्षवशविसर्पद्-हृदय: यत्रैव यानशाला तत्रैव उपागच्छति, उपागत्य यानशालाम् अनुप्रविशति, अनुप्रविश्य यानानि प्रत्युपेक्षते, प्रत्युपेक्ष्य यानानि प्रत्यवरोहति, प्रत्यवरुह्य यानानि सम्प्रमार्जयति, सम्प्रमार्ज्य यानानि निर्णयति, निर्णीय यानानि संवर्तयति, संवर्त्य दूष्यं प्रविनयति, प्रविनीय यानानि समलङ्करोति, समलङ्कृत्य यानानि वरभाण्ड-मंडितानि करोति, कृत्वा यत्रैव वाहनशाला तत्रैव उपागच्छति, उपागत्य वाहन-शालाम् अनुप्रविशति, अनुप्रविश्य वाहनानि प्रत्युपेक्षते, प्रत्युपेक्ष्य वाहनानि सम्प्रमार्जयति, सम्प्रमार्ज्य वाहनानि आस्फालयति, आस्फाल्य वाहनानि निर्णयति, निर्णीय दूष्यं प्रविनयति, प्रविनीय वाहनानि सालंकाराणि करोति, कृत्वा वाहनानि वरभाण्ड-मण्डितानि करोति, कृत्वा यानानि योजयति, योजयित्वा वृत्तमार्गं ग्राहयति, ग्राहयित्वा प्रतोद-यष्टिं प्रतोदधरान् च समं आदधाति, आधाय यत्रैव श्रेणिक: राजा तत्रैव उपागच्छति, उपागत्य करतल-परिगृहीतां शिरसावर्तां मस्तके अञ्जलिं कृत्वा एवम् अवादीत्—युक्तं ते स्वामिन्! धार्मिकं यानप्रवरम् आदिष्टं भद्रं तव, 'द्रूहाहि' (आरोह)।
१०. तत्पश्चात् वह यानशालिक राजा श्रेणिक के इस प्रकार कहने पर हृष्ट-तुष्ट चित्त वाला, आनन्दित, प्रीतिपूर्ण मन वाला, परम सौमनस्ययुक्त और हर्ष से विकस्वर हृदय वाला होकर जहां यानशाला थी वहीं पहुंचा, पहुंचकर यानशाला में अनुप्रविष्ट हुआ, अनुप्रविष्ट होकर यानों (शकट आदि) की प्रत्युपेक्षा की, प्रत्युपेक्षा कर यानों पर चढ़ा, चढ़कर यानों का सम्यक् प्रमार्जन किया, प्रमार्जन कर यानों को बाहर निकाला, बाहर निकालकर यानों को एक स्थान पर रखा, एक स्थान पर रखकर (ढके हुए) वस्त्र को दूर किया, दूर कर यानों को अलंकृत किया, अलंकृत कर यानों को श्रेष्ठ आभरणों५ से मंडित किया, मंडित कर जहां वाहनशाला थी, वहीं पहुंचा, पहुंचकर वाहनशाला में अनुप्रविष्ट हुआ, अनुप्रविष्ट होकर वाहनों (बैल आदि) की प्रत्युपेक्षा की, प्रत्युपेक्षा कर वाहनों का सम्यक् प्रमार्जन किया, सम्यक् प्रमार्जन कर वाहनों को थपथपाया,६ थपथपाकर वाहनों को बाहर निकाला, बाहर निकालकर वस्त्रों को दूर किया, दूर कर वाहनों को अलंकृत किया, अलंकृत कर वाहनों को श्रेष्ठ आभरणों से मंडित किया, मंडित कर उन्हें यानों से योजित किया, योजित कर राजमार्ग पर स्थापित किया, स्थापित कर प्रतोदयष्टि (चाबुक) और प्रतोदधर७ (शकट के घोड़ों) को एक साथ८ नियुक्त किया,९ नियुक्त कर जहां राजा श्रेणिक था, वहीं पहुंचा, पहुंचकर दोनों हथेलियों से निष्पन्न संपुट आकार वाली अंजलि को सिर के सम्मुख घुमाकर, मस्तक पर टिकाकर इस प्रकार बोला—स्वामिन्! धार्मिक यानप्रवर तैयार करने के लिए आपने आदेश दिया था, वह तैयार है। यह आपके लिए कल्याणकर हो, आप इस पर चढ़ें।
सूत्र १०
५. भण्ड (भंड)
भंड देशी शब्द है। प्रस्तुत सूत्र में इसका अर्थ है आभूषण।
६. थपथपाना (अप्फालेइ)
यह सकर्मक धातु है। इसके अनेक अर्थ होते हैं—आस्फोटन करना, हाथ से आघात करना या थपथपाना, ताड़ना आदि। वृत्तिकार ने इसका अर्थ उत्तेजित करना अर्थात् प्रेरित करना किया है। प्रस्तुत संदर्भ में इसका अर्थ बैल आदि को हाथ से थपथपाना अधिक संगत प्रतीत होता है।
७. प्रतोदधर (पओयधरए)
दशाश्रुतस्कन्ध की वृत्ति में 'पओयधरे' शब्द की व्याख्या नहीं मिलती। औपपातिक की वृत्ति में प्रतोत्रधरान्-शकटखेटकान्-शकट के घोड़े अर्थ किया गया है। प्रस्तुत संदर्भ में यही अर्थ उपयुक्त लगता है। यानशालिक ने वाहनों को तैयार किया। तत्पश्चात् उनमें घोड़ों को नियुक्त कर राजा के समक्ष उपस्थित कर दिया।
८. एक साथ (समं)
'समं' शब्द का प्रयोग यहां 'सह' अर्थ में नहीं हुआ है। प्रस्तुत संदर्भ में इसका अर्थ है—एककाल अर्थात् Simultaneously (युगपत्)।
९. नियुक्त करना (आडहइ)
आडहइ की संस्कृत छाया होती है आदधाति। औपपातिक की वृत्ति में इसका अर्थ 'नियुङ्क्ते' (नियुक्त करता है) किया गया है। प्रस्तुत संदर्भ में यही अर्थ संगत लगता है।
११. तए णं से सेणिए राया भिंभिसारे जाणसालियस्स अंतिए एयमट्ठं सोच्चा निसम्म हट्ठतुट्ठ-चित्तमाणंदिए पीइमणे परमसोमणस्सिए हरिसवस-विसप्पमाणहियए जेणेव अट्टण-साला तेणेव उवागच्छइ, उवाग-च्छित्ता अट्टणसालं अणुपविसइ, अणुपविसित्ता अणेगवायाम-जोग्ग-वग्गण-वामद्दण-मल्लजुद्धकरणेहिं संते परिस्संते सयपागसहस्सपागेहिं सुगंधतेल्लमाईहिं पीणणिज्जेहिं दप्पणिज्जेहिं मयणिज्जेहिं विंह-णिज्जेहिं सव्विंदियगायपल्हायणि-ज्जेहिं अब्भिंगेहिं अब्भिंगिए समाणे तेल्लचम्मंसि पडिपुण्ण-पाणि-पाय-सुउमाल-कोमलतलेहिं पुरिसेहिं छेएहिं दक्खेहिं पत्तट्ठेहिं कुसलेहिं मेहावीहिं निउणसिप्पोवगएहिं अब्भिंगण-परिमद्दणुव्वलण-करण-गुण-णिम्माएहिं अट्ठिसुहाए मंस-सुहाए तयासुहाए रोमसुहाए—चउव्विहाए संबाहणाए संबाहिए समाणे अवगय-खेय-परिस्समे अट्टणसालाओ पडिणिक्खमइ, पडिणिक्खमित्ता जेणेव मज्जणघरे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता मज्जणघरं अणुपविसइ, अणुपविसित्ता समत्तजालाउलाभि-रामे विचित्त-मणि-रयणकुट्टिमतले रमणिज्जे ण्हाणमंडवंसि णाणामणि-रयण-भत्तिचित्तंसि ण्हाणपीढंसि सुहणिसण्णे सुहोदएहिं गंधोदएहिं पुप्फोदएहिं सुद्धोदएहिं पुणो-पुणो कल्लाणग-पवर-मज्जणविहीए मज्जिए। तत्थ कोउयसएहिं बहुविहेहिं कल्लाणगपवर-मज्जणावसाणे पम्हल-सुकुमाल-गंध-कासाइ-लूहियंगे सरस-सुरहि-गोसीस-चंदणाणुलित्तगत्ते अहय-सुमहग्घ-दूसरयण-सुसंवुए सुइ-माला-वण्णग-विलेवणे य आविद्ध-मणिसुवण्णे कप्पिय-हारद्धहार-तिसरय-पालंब-पलंबमाण-कडि-सुत्त-सुकयसोभे पिणद्धगेवेज्जग-अंगुलिज्जग-ललियंगय-ललिय-कयाभरणे वरकडग-तुडिय-थंभिय-भुए अहियरूव-सस्सिरीए मुद्दिय-पिंगलंगुलीए कुंडल-उज्जोवियाणणे मउड-दित्तसिरए हारोत्थय-सुकय-रइयवच्छे पालंब-पलंबमाण-पड-सुकयउत्तरिज्जे णाणामणि-कणग-रयण-विमल-महरिह-णिउणोविय-मिसिमिसंत-विरइय-सुसिलिट्ठ-वसिट्ठ-लट्ठ-आविद्ध-वीरवलए, किं बहुणा? कप्परुक्खए चेव अलंकिय-विभूसिते णरिंदे सकोंरट-मल्लदामेणं छत्तेणं धरिज्जमाणेणं चउचामरवालवीइयंगे मंगल-जयसद्द-कया-लोए मज्जणघराओ पडिनिक्खमति, पडिनिक्खमित्ता जेणेव चेल्लणा देवी तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता चेल्लणं देविं एवं वदासि—एवं खलु देवाणुप्पिए! समणे भगवं महावीरे आदिगरे तित्थगरे जाव संपाविउकामे पुव्वाणुपुव्विं चरमाणे गामाणुगामं दूइज्जमाणे सुहंसुहेणं विहरमाणे संजमेणं तवसा अप्पाणं भावेमाणे विहरति।
तं महाफलं देवाणुप्पिए! तहारूवाणं अरहंताणं भगवंताणं णामगोयस्स वि सवणयाए, किमंग पुण अभिगमण-वंदण-णमंसण-पडिपुच्छण-पज्जुवासणयाए? एगस्स वि आरियस्स धम्मियस्स सुवयणस्स सवणयाए, किमंग पुण विउलस्स अट्ठस्स गहणयाए? तं गच्छामो देवाणुप्पिए! समणं भगवं महावीरं वंदामो णमंसामो सक्कारेमो सम्माणेमो कल्लाणं मंगलं देवयं चेइयं पज्जुवासामो। एयं णे इहभवे य परभवे य हिताए सुहाए खमाए निस्सेयसाए आणुगामियत्ताए भविस्सति।।
तत: स: श्रेणिक: राजा भिंभिसार: यानशालिकस्य अन्तिके एतम् अर्थं श्रुत्वा निशम्य हृष्टतुष्ट-चित्त: आनन्दित: प्रीतिमना: परमसौमनस्यित: हर्षवश-विसर्पद्हृदय: यत्रैव अट्टण-शाला तत्रैव उपागच्छति, उपागत्य अट्टणशालाम् अनुप्रविशति, अनुप्रविश्य अनेकव्यायाम-योग्य-वल्गन-व्यामर्द्दन्-मल्लयुद्धकरणै: श्रान्त: परिश्रान्त: शतपाकसहस्रपाकै: सुगन्धतैलादिभि: प्रीणनीयै: दर्पणीयै: मदनीयै: बृंहणीयै: सर्वेन्द्रियगात्रप्रह्लादनीयै:अभ्यङ्गै: अभ्यङ्गित: सन् तैलचर्मणि प्रतिपूर्ण-पाणि-पाद-सुकुमाल-कोमल-तलै: पुरुषै: छेकै: दक्षै: प्राप्तार्थै: कुशलै: मेधाविभि: निपुणशिल्पोपगतै: अभ्यङ्गन-परिमर्दनोद्वलन-करण-गुण-निर्मातृभि: अस्थिसुखया मांस-सुखया त्वक्सुखया रोमसुखया—चतुर्विधया संबाधनया संबाधित: सन् अपगत-खेद-परिश्रम: अट्टणशालाया: प्रतिनिष्क्रामति, प्रतिनिष्क्रम्य यत्रैव मज्जनगृहं तत्रैव उपागच्छति, उपागत्य मज्जनगृहम् अनुप्रविशति, अनुप्रविश्य समस्तजालाकुलाभि-रामे विचित्र-मणि-रत्नकुट्टिमतले रमणीये स्नानमण्डपे नानामणि-रत्न-भक्तिचित्रे स्नानपीठे सुखनिषण्ण: शुभोदकै: गंधोदकै: पुष्पोदकै: शुद्धोदकै: पुन: पुन: कल्याणक-प्रवर-मज्जनविधया मग्न:। तत्र कौतुकशतै: बहुविधै: कल्याणकप्रवर-मज्जनावसाने पक्ष्मल-सुकुमाल-गंध-काषायी-रुक्षिताङ्ग: सरस-सुरभि-गोशीर्ष-चन्दनानुलिप्तगात्र: अहत-सुमहार्घ-दूष्यरत्न-सुसंवृत: शुचि-माला-वर्णक-विलेपन: च आविद्ध-मणि-सुवर्ण: कल्पितहारार्द्धहार-त्रिसरक-प्रालम्ब-प्रलम्बमान-कटि-सूत्र-सुकृत-शोभ: पिनद्धगे्रवेयक-अंगुलीयक-ललिताङ्गक-कृतललिता-भरण: वरकटक-त्रुटित-स्तम्भित-भुज: अधिकरूपसश्रीक: मुद्रिका-पिङ्गलाङ्गुलीक: कुण्डल-उद्योतितानन: मुकुट-दीप्तशिरस्क: हारोऽवस्तृत-सुकृत-रचितवक्ष: प्रालम्ब-प्रलम्ब-मान-पट-सुकृतोत्तरीय: नानामणि-कनक-रत्न-विमल-महार्ह-निपुण'ओविय' 'मिसिमिसंत'-विरचित-सुश्लिष्ट-विशिष्ट-लष्ट-आविद्ध-वीरवलय:, किं बहुना? कल्पवृक्षक: चैव अलंकृत-विभूषित: नरेन्द्र: सकोरंट-माल्यदाम्ना छत्रेण धार्यमाणेन चतुश्चामरबालवीजिताङ्ग: मंगल-जयशब्दकृतालोक: मज्जनगृहात् प्रतिनिष्क्रामति, प्रतिनिष्क्रम्य यत्रैव चेल्लणा देवी तत्रैव उपागच्छति, उपागत्य चेल्लणां देवीम् एवम् अवादीत्—एवं खलु देवानुप्रिये! श्रमण: भगवान् महावीर: आदिकर: तीर्थकर: यावत् संप्राप्तुकाम: पूर्वानुपूर्व्या चरन् ग्रामानुग्रामं दूयमान: सुखंसुखेन विहरन् संयमेन तपसा आत्मानं भावयन् विहरति।
तत् महत्फलं देवानुप्रिये! तथारूपाणाम् अर्हतां भगवतां नामगोत्रस्य अपि श्रवणस्य, किमङ्ग पुन:अभिगमन-वंदन-नमस्यन-प्रतिप्रच्छन-पर्युपासनया? एकस्यापि आर्यस्य धार्मिकस्य सुवचनस्य श्रवणं, किमङ्ग पुन: विपुलस्य अर्थस्य ग्रहणम्? तत् गच्छाम: देवानुप्रिये! श्रमणं भगवन्तं महावीरं वन्दामहे नमस्याम: सत्कारयाम: सम्मानयाम: कल्याणं मंगलं दैवतं चैत्यं पर्युपास्महे। एतत् न: इहभवे च परभवे च हिताय शुभाय क्षमाय नि:श्रेयसाय आनुगामिकत्वाय भविष्यति।
११. तत्पश्चात् वह भिंभिसार श्रेणिक राजा यानशालिक के पास इस अर्थ को सुनकर, अवधारण कर हृष्ट-तुष्ट चित्त वाला, आनन्दित, प्रीतिपूर्ण मन वाला, परम सौमनस्ययुक्त और हर्ष से विकस्वर हृदय वाला होकर जहां व्यायामशाला१० थी वहीं पहुंचा, पहुंचकर व्यायामशाला में अनुप्रविष्ट हुआ, अनुप्रविष्ट होकर अनेक व्यायाम, शस्त्राभ्यास, वल्गन, व्यामर्दन, मल्लयुद्ध और आसनों के द्वारा श्रान्त और परिश्रान्त होकर शतपाक, सहस्रपाक११ तथा सुगन्धित तैल आदि के द्वारा धातु-साम्य करने वाले, बल बढ़ाने वाले, वीर्य बढ़ाने वाले, मांस को पुष्ट करने वाले, सब इन्द्रियों और अवयवों को प्रह्लादित करने वाले अभ्यंगों (मर्दनों) से अभ्यक्त (मर्दित) होकर अवसरज्ञ, दक्ष, बहुशिक्षित, कुशल, मेधावी, निपुण-शिल्पयुक्त,१२ अभ्यङ्गन, परिमर्दन, उबटन और थपथपाने में अभ्यस्त तथा परिपूर्ण सुकुमार और कोमल हाथ-पांवों के तलवों वाले पुरुषों द्वारा तैल से स्निग्ध त्वचा वाले राजा श्रेणिक के लिए अस्थि-सुखद, मांस-सुखद, त्वचा-सुखद और रोम-सुखद—चार प्रकार की संबाधना से संबाधित होकर खेद और परिश्रम से रहित होकर व्यायामशाला से प्रतिनिष्क्रमण किया, प्रतिनिष्क्रमण कर जहां स्नानघर था, वहीं पहुंचा, पहुंचकर स्नानघर में अनुप्रविष्ट हुआ, अनुप्रविष्ट होकर चारों ओर जालियों वाले अभिराम, रंग-बिरंगे मणि-रत्नों से कुट्टित तलवाले, रमणीय स्नानमण्डप में नाना मणिरत्नों की भान्तों से चित्रित स्नानपीठ पर आराम से बैठ शुभोदकों, गन्धोदकों, पुष्पोदकों और शुद्धोदकों१३ से कल्याणक-प्रवर मज्जन-विधि से पुन: पुन: स्नान किया। वहां बहुविध सैकड़ों कौतुक१४ और कल्याणक-प्रवर स्नान-क्रिया को सम्पन्न कर रोएंदार, सुकुमार, सुगन्धित, गेरुएं रंग के वस्त्र से अंग पौंछकर गात्र पर सरस सुरभित गोशीर्ष चन्दन का लेप कर नए और बहुमूल्य दूष्य रत्न (श्रेष्ठ वस्त्र) पहनकर पवित्र माला को धारण कर, वर्णक और विलेपन से युक्त होकर, मणिजटित स्वर्णाभरण पहनकर हार, अर्द्धहार, त्रिसरा, झूमके तथा लटकती करधनी से शरीर की शोभा को बढ़ाकर गले में ग्रैवेयक और अंगुलियों में अंगुठियां पहनकर अन्य भी अनेक प्रकार के आभूषणों से अपने ललित शरीर का लालित्य द्विगुणित कर नाना मणिजटित कड़े और बाहुरक्षक से स्तम्भित भुजाओं वाला, अत्यधिक रूपवान् एवं श्रीसम्पन्न, मुद्रिकाओं से पीली अंगुलियों वाला, कुण्डल से उद्योतित मुख वाला और मुकुट से दीप्त मस्तक वाला, हार से आच्छादित नयनाभिराम वक्षस्थल वाला, लम्बे लटकते हुए पट को उत्तरीय के रूप में भलीभांति धारण किए हुए, नाना मणि, स्वर्ण और रत्नजटित विमल महामूल्य, निपुण शिल्पियों द्वारा परिकर्मित, देदीप्यमान, सुविरचित, सुश्लिष्ट, विशिष्ट तथा कमनीय संस्थान वाले, वीरवलय१५ को पहने हुए था। किं बहुना? कल्पवृक्ष की तरह अलंकृत और विभूषित नरेन्द्र कटसरैया के फूलों की मालाओं से युक्त छत्र धारण कर चार चामरों के केशों से वीजित अंग वाले, देखते ही जन-समूह के द्वारा मंगल जय-निनाद किए जाते हुए राजा श्रेणिक ने मज्जनगृह से प्रतिनिष्क्रमण किया, प्रतिनिष्क्रमण कर जहां चेलना देवी थी वहीं पहुंचा, पहुंचकर चेलना देवी को इस प्रकार कहा—देवानुप्रिये! इस प्रकार आदिकर तीर्थंकर श्रमण भगवान् महावीर यावत् सिद्धिगति नामक स्थान की संप्राप्ति के इच्छुक क्रमानुसार विचरण करते हुए, ग्रामानुग्राम परिव्रजन करते हुए, सुखपूर्वक-सुखपूर्वक विहार करते हुए, संयम और तप से स्वयं को भावित करते हुए विहरण कर रहे हैं।
सूत्र ११
१०. व्यायामशाला (अट्टणसाला)
अट्टण उज्जयिनी में रहनेवाला एक मल्ल था। उस मल्ल द्वारा स्थापित या उसके नाम से स्थापित होने के कारण व्यायामशाला का नाम अट्टणशाला हो गया।
११. शतपाक, सहस्रपाक (सयपागसहस्सपागेहिं)
शतपाक और सहस्रपाक तैल प्राचीन समय के प्रभावशाली औषधीय गुणों से भरपूर तैल थे। वे बहुत मूल्यवान् होते थे। इसलिए जनसामान्य को उपलब्ध नहीं होते थे। इनका अर्थ इस प्रकार उपलब्ध होता है—
शतपाक—जिसे सौ बार आंच में उबाला जाए, जिसका मूल्य सौ कार्षापण हो और सौ प्रकार की औषधियों के मिश्रण से निर्मित तैल हो।
सहस्रपाक—हजार बार उबालने, हजार प्रकार की औषधियों के मिश्रण से निर्मित अथवा हजार कार्षापण मूल्य वाला तैल।
१२. अवसरज्ञ, दक्ष, बहुशिक्षित, कुशल, मेधावी, निपुण.... (छेएहिं दक्खेहिं पत्तट्ठेहिं कुसलेहिं मेहावीहिं निउणसिप्पोवगएहिं)
प्रस्तुत सूत्र में मर्दन करनेवाले पुरुषों के छह विशेषण बतलाए गए हैं—
१. छेक—अवसरज्ञ, मर्दन की शिक्षा में निपुण
२. दक्ष—मर्दन के कार्य को शीघ्र सम्पादित करनेवाला
३. बहुशिक्षित—मर्दन करने में अग्रगामी
४. कुशल—मर्दन करने में निष्णात
५. मेधावी—मर्दन विज्ञान को ग्रहण करने की शक्ति से युक्त।
६. निपुण—मर्दन का सूक्ष्म ज्ञान रखनेवाला।
१३. शुभोदकों, गन्धोदकों, पुष्पोदकों और शुद्धोदकों (सुहोदएहिं गंधोदएहिं पुप्फोदएहिं सुद्धोदएहिं)
प्राचीन काल में राजा आदि विशिष्ट व्यक्ति स्नान आदि में विशेष प्रकार के जल का प्रयोग करते थे। प्रस्तुत सूत्र में उसके चार विशेषण उपलब्ध हैं—
१. शुभोदक—पवित्र स्थानों से लाया हुआ जल।
२. गन्धोदक—चन्दन आदि गन्ध द्रव्य मिश्रित जल।
३. पुष्पोदक—पुष्प-रस मिश्रित जल, जैसे—गुलाबजल, केवड़ा आदि से युक्त जल।
४. शुद्धोदक—अन्तरिक्ष-जल। वृत्तिकार ने इसका अर्थ स्वाभाविक जल किया है।
१४. सैंकड़ो कौतुक (कोउयसएहिं)
वृत्ति के अनुसार स्नान के समय जो रक्षा आदि उपक्रम किए जाते हैं, वे कौतुक कहलाते हैं।
विस्तार हेतु द्रष्टव्य—णायाधम्मकहाओ, पृ. ७२
१५. वीरवलय (वीरवलए)
योद्धाओं की वीरता के प्रतीक कड़े। ज्ञाताधर्मकथा की वृत्ति के अनुसार वीरवलय पहन कर राजा प्रतिपक्षी राजा को चुनौती देता है कि यदि कोई अन्य वीर धरती पर है तो मुझे जीतकर ये मेरे वीर-वलय ले जाए। इस स्पर्धा के साथ जो कड़े पहने जाते हैं वे वीर-वलय कहलाते हैं।
विस्तार हेतु द्रष्टव्य—णायाधम्मकहाओ, पृ. ७२
देवानुप्रिये! तथारूप अर्हत् भगवन्तों के नाम-गोत्र१६ का श्रवण भी महान् फलदायक है। अभिगमन, वंदन, नमस्कार, प्रतिपृच्छा और पर्युपासना१७ का कहना ही क्या?१८ एक भी आर्य धार्मिक सुवचन का श्रवण महान् फलदायक है, फिर विपुल अर्थ-ग्रहण का कहना ही क्या? इसलिए देवानुप्रिये! चलें, श्रमण भगवान् महावीर को वंदना करें, नमस्कार करें, सत्कार करें, सम्मान करें, वे कल्याणकारी, मंगल, देव और प्रशस्त चित्त वाले हैं, उनकी पर्युपासना करें। यह हमारे इस भव और पर भव के लिए हित, शुभ, क्षम, नि:श्रेयस् और आनुगामिकता के लिए होगा।
१६. नाम, गोत्र (णामगोय)
नाम और गोत्र दोनों पर्यायवाची शब्द हैं। भगवती वृत्तिकार ने इनका विशेष अर्थ बतलाया है। उनके अनुसार यादृच्छिक संज्ञा को 'नाम' और गुणनिष्पन्न संज्ञा को 'गोत्र' कहा जाता है।
१७. अभिगमन....पर्युपासन (अभिगमण...पज्जुवासणयाए)
प्रस्तुत सूत्र में शिष्टाचार के पांच अंगों का निर्देश दिया गया है—
१. अभिगमन—सामने जाना या निकट जाना।
२. वंदन—निकट जाकर उसकी विशेषताओं का उल्लेख करना। वृत्तिकार ने वंदन का अर्थ स्तुति किया है।
३. नमस्यन—नमस्कार करना। 'नमस्' शब्द के उच्चारण-पूर्वक जो प्रणाम किया जाता है, वह नमस्कार है।
४. प्रतिप्रच्छन—शारीरिक-मानसिक स्वास्थ्य संबंधी प्रश्न करना।
५. पर्युपासना—सेवा करना।
विस्तार हेतु द्रष्टव्य—भगवती २.३० का टिप्पण।
१८. किमंग पुन: (किमंग पुण)
इसका प्रयोग पूर्वोक्त अर्थ की विशिष्टता बतलाने के लिए हुआ है। 'अंग' आमंत्रण के अर्थ में प्रयुक्त होता है।
१२. तते णं सा चेल्लणा देवी सेणियस्स रण्णो अंतिए एयमट्ठं सोच्चा निसम्म हट्ठतुट्ठ-चित्त-माणंदिया पीइमणा परम-सोमणस्सिया हरिसवसविसप्पमाण-हियया करयल-परिग्गहिया सिरसावत्तं मत्थए अंजलिं कट्टु एवं सामि! त्ति सेणियस्स रण्णो एयमट्ठं विणएणं पडिसुणेइ, पडिसुणेत्ता जेणेव मज्जणघरे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता ण्हाता कयबलिकम्मा कयकोउय-मंगल-पायच्छित्ता। किं ते? वरपायपत्तणेउर-मणिमेहल-हार-रइय-ओविय-कडग-खुड्ड-एगावली-कंठमुरज-तिसरय-वरवलय-हेमसुत्तय-कुंडलुज्जोवियाणणा रयण-भूसियंगी चीणंसुयं वत्थं परिहिता दुगुल्ल-सुकुमार-कंतरमणिज्ज-उत्तरिज्जा सव्वोउय-सुरभिकुसुम-सुंदररयित-पलंब-सोहंत-कंत-विकसंत-चित्तमाला वरचंदण-चच्चिया वराभरण-भूसियंगी कालागरुधूवधूविया सिरीसमाणवेसा बहूहिं खुज्जाहिं चिलातियाहिं जाव महत्तरवंद-परिक्खित्ता जेणेव बाहिरिया उवट्ठाणसाला जेणेव सेणिए राया तेणेव उवागच्छति।।
तत: सा चेल्लणा देवी श्रेणिकस्य राज्ञ: अन्तिके एतम् अर्थं श्रुत्वा निशम्य हृष्टतुष्टचित्ता आनन्दिता प्रीतिमना: परम-सौमनस्यिता हर्षवशविसर्पद्-हृदया करतल-परिगृहीतां शिरसावर्तां मस्तके अञ्जलिं कृत्वा एवं स्वामिन्! इति श्रेणिकस्य राज्ञ: एतम् अर्थं विनयेन प्रतिश्ृणोति, प्रतिश्रुत्य यत्रैव मज्जनगृहे तत्रैव उपागच्छति, उपागत्य स्नाता कृतबलिकर्मा कृतकौतुक-मङ्गल-प्रायश्चित्ता। किं ते? वरपादप्राप्तनूपुर-मणिमेखला-हार-रचित-'ओविय'-कटक-'खुड्ड'- एकावली-कण्ठमुरज-त्रिसरक-वरवलय-हेमसूत्रक-कुण्डलोद्योतितानना रत्न-भूषिताङ्गी चीनांशुक-वस्त्र-परिहितवती दुकूल-सुकुमार-कान्तरमणीय-उत्तरीया सर्वर्तुक-सुरभिकुसुम-सुन्दररचित-प्रलम्ब-शोभमान-कान्त-विकसन्-चित्रमाला वरचन्दन-चर्चिता वराभरणभूषिताङ्गी कालागरुधूपधूपिता श्रीसमानवेषा बह्वीभि: कुब्जाभि: किरातिकाभि: यावत् महत्तरवृन्द-परिक्षिप्ता यत्रैव बाहिरिका उपस्थानशाला यत्रैव श्रेणिक: राजा तत्रैव उपागच्छति।।
१२. तत्पश्चात् उस चेलना देवी ने राजा श्रेणिक के पास इस अर्थ को सुनकर, अवधारण कर हृष्ट-तुष्ट चित्त वाली, आनन्दित, प्रीतिपूर्ण मन वाली, परम सौमनस्ययुक्त और हर्ष से विकस्वर हृदय वाली होकर, दोनों हथेलियों से निष्पन्न संपुट आकार वाली अंजलि को सिर के सम्मुख घुमाकर, मस्तक पर टिकाकर जैसी आपकी आज्ञा—यह कहकर राजा श्रेणिक के इस अर्थ को विनय से स्वीकार किया, स्वीकार कर जहां स्नानघर था वहीं पहुंची, पहुंचकर स्नान कर बलिकर्म, कौतुक, मंगल और प्रायश्चित्त किया। वे क्या? पैरों में प्रवर नूपुर तथा मणि मेखला, हार, सुन्दर परिकर्मित कड़े, मुद्रिका, एकावली, कण्ठ पर मुरज (मादरिया), त्रिसरा, श्रेष्ठवलय, हेमसूत्र और कुंडलों से उद्योतित मुख वाली, रत्नों से विभूषित शरीर वाली, चीनांशुक वस्त्र को धारण की हुई, दुकूल (दुपट्टे) के सुकुमार, कान्त और रमणीय उत्तरीयवाली, सब ॠतुओं में सुरभित रहने वाले फूलों से सुन्दर, रचित, प्रलंब, शोभायमान, सुन्दर, विकसित होती हुई रंग-बिरंगी माला को धारण कर, उत्तम चंदन से शरीर को चर्चित कर, श्रेष्ठ आभरणों से शरीर को विभूषित करने वाली, कालागरु के धूप से धूपित, लक्ष्मी के समान वेश वाली देवी चेलना बहुत सी कुब्जा, किराती यावत् महत्तर वृन्द से परिवृत होकर जहां बाहरी उपस्थानशाला थी, जहां राजा श्रेणिक था, वहीं पहुंची।
१३. तए णं से सेणिए राया चेल्लणाए देवीए सद्धिं धम्मियं जाणप्पवरं दुरूढे।।
तत: स: श्रेणिक: राजा चेल्लणया देव्या सार्द्धं धार्मिकं यानप्रवरं 'दुरूढे' (आरुढ:)।
१३. तत्पश्चात् वह राजा श्रेणिक चेलना देवी के साथ प्रवर धार्मिक यान पर आरूढ़ हुआ।
१४. तए णं तस्स सेणियस्स रण्णो धम्मियं जाणप्पवरं दुरूढस्स समाणस्स तप्पढमयाए इमे अट्ठट्ठ-मंगलया पुरओ अहाणुपुव्वीए संपट्ठिया, तं जहा—सोवत्थिय-सिरिवच्छ-णंदियावत्त-वद्धमाणग-भद्दासण-कलस-मच्छ-दप्पणया।
तयाणंतरं च णं पुण्णकलसभिंगारं दिव्वा य छत्तपडागा सचामरा दंसण-रइय-आलोय-दरिसणिज्जा वाउद्धुयविजय-वेजयंती य ऊसिया गगणतलमणुलिहंती पुरओ अहाणुपुव्वीए संपट्ठिया।
तयाणंतरं च णं वेरुलिय-भिसंत-विमलदंडं पलंबकोरंटमल्ल-दामोवसोभियं चंदमंडलणिभं समूसियं विमलं आयवत्तं पवरं सीहासणं वरमणिरयणपादपीढं सपाउयाजोयसमाउत्तं बहुकिंकर-कम्मकर-पुरिस-पायत्तपरिक्खित्तं पुरओ अहाणुपुव्वीए संपट्ठियं।
तयाणंतरं च णं बहवे लट्ठिग्गाहा कुंतग्गाहा चामरग्गाहा पासग्गाहा चावग्गाहा पोत्थयग्गाहा फलगग्गाहा पीढग्गाहा वीणग्गाहा कूवग्गाहा हडप्पग्गाहा पुरओ अहाणुपुव्वीए संपट्ठिया।
तयाणंतरं च णं बहवे दंडिणो मुंडिणो सिहंडिणो जडिणो पिंछिणो हासकरा डमरकरा दवकरा चाडुकरा कंदप्पिया कोक्कुइया किड्डकरा य वायंता य गायंता य णच्चंता य हसंता य भासंता य सासंता य सावेंता य रक्खंता य आलोयं च करेमाणा जयजयसद्दं पउंजमाणा पुरओ अहाणुपुव्वीए संपट्ठिया।
तयाणंतरं च णं जच्चाणं तरमल्लि-हायणाणं थासग-अहिलाण-चामर-गंड-परिमंडियकडीणं किंकर-वरतरुणपरिग्गहियाणं अट्ठसयं वरतुरगाणं पुरओ अहाणुपव्वीए संपट्ठियं।
तयाणंतरं च णं ईसीदंताणं ईसीमत्ताणं ईसीतुंगाणं ईसीउच्छंग-विसालधवलदंताणं कंचणकोसी-पविट्ठदंताणं कंचणमणिरयण-भूसियाणं वरपुरिसारोहगसंपउत्ताणं अट्ठसयं गयाणं पुरओ अहाणुपुव्वीए संपट्ठियं।
तयाणंतरं च णं सच्छत्ताणं सज्झयाणं सघंटाणं सपडागाणं सतोरणवराणं सणंदिघोसाणं सखिंखिणीजालपरिक्खित्ताणं हेमवय-चित्त-तिणिस-कणग-णिज्जुत्तदारुयाणं कालायस-सुकयणेमि-जंतकम्माणं सुसिलिट्ठ-वत्तमंडलधुराणं आइण्णवरतुरग-सुसंपउत्ताणं कुसलनरच्छेयसारहि-सुसंपग्गहियाणं बत्तीसतोणपरि-मंडियाणं सकंकडवडेंसगाणं सचावसरपहरणावरण-भरिय-जुद्ध- सज्जाणं अट्ठसयं रहाणं पुरओ अहाणुपुव्वीए संपट्ठियं।
तयाणंतरं च णं असि-सत्ति-कुंत-तोमर-सूल-लउल-भिंडिमाल-धणुपाणिसज्जं पायत्ताणीयं पुरओ अहाणुपुव्वीए संपट्ठियं।।
तत: तस्य श्रेणिकस्य राज्ञ: धार्मिकं यानप्रवरम् 'दुरूढस्स' (आरूढस्य) सत: तत्प्रथमतया इमे अष्टाष्ट-मंगलका: पुरत: यथानुपूर्व्या सम्प्रस्थिता:, तद्यथा—स्वस्तिक-श्रीवत्स-नंद्यावर्त-वर्द्धमानक-भद्रासन-कलश-मत्स्य-दर्पणा:।
तदनन्तरं च पूर्णकलशभृङ्गारं दिव्या च छत्रपताका सचामरा दर्शनरतिद-आलोक-दर्शनीया, वातोद्धूतविजय-वैजयन्ती च उच्छ्रिता गगनतलमनुलिखन्ती पुरत: यथानुपूर्व्या सम्प्रस्थिता।
तदनन्तरं च वैडूर्य-भासमान-विमलदंडं प्रलम्बकोरण्टमाल्य-दामोपशोभितं चन्द्रमण्डलनिभं समुच्छ्रितं विमलम् आतपत्रं, प्रवरं सिंहासनं वरमणिरत्नपादपीठं सपादुका'जोय'समायुक्तं बहुकिङ्कर-कर्मकर-पुरुष-पादातपरिक्षिप्तं पुरत: यथानुपूर्व्या सम्प्रस्थितम्।
तदनन्तरं च बहव: यष्टिग्राहा: कुन्तग्राहा: चामरग्राहा: पाशग्राहा: चापग्राहा: पुस्तकग्राहा: फलकग्राहा: पीठग्राहा: वीणाग्राहा: कूपग्राहा: 'हडप्प'ग्राहा: पुरत: यथानुपूर्व्या सम्प्रस्थिता:।
तदनन्तरं च बहव: दण्डिन: मुण्डिन: शिखण्डिन: जटिन: पिच्छिन: हास्यकरा: डमरकरा: दवकरा:चाटुकरा: कन्दर्पिका: कौकुचिका: क्रीडाकरा: च वादयन्त: च गायन्त: च नृत्यन्त: च हसन्त: च भाषमाणा: च शासन्त: च श्रावयन्त: च रक्षन्त: च आलोकं च कुर्वाणा: जयजयशब्दं प्रयुञ्जाना: पुरत: यथानुपूर्व्या सम्प्रस्थिता:।
तदनन्तरं च जात्यानां 'तरमल्लि'-हायनानां स्थासक-अहिलाण-चामर-गण्ड-परिमण्डितकटीनां किङ्कर-वरतरुणपरिगृहीतानाम् अष्टशतं वरतुरगाणां पुरत: यथानुपूर्व्या सम्प्रस्थितम्।
तदनन्तरं च ईषद्दान्तानां ईषन्मत्तानां ईषत्तुङ्गानां ईषदुत्सङ्ग-विशालधवलदन्तानां कंचनकोशी-प्रविष्टदन्तानां कंचनमणिरत्न-भूषितानां वरपुरुषारोहकसंप्रयुक्तानाम् अष्टशतं गजानां पुरत: यथानुपूर्व्या सम्प्रस्थितम्।
तदनन्तरं च सछत्राणां सध्वजानां सघण्टानां सपताकानां सतोरणवराणां सनन्दिघोषाणां 'सखिंखिणी'जालपरिक्षिप्तानां हैमवत-चित्र-तिनिश-कनक-निर्युक्तदारुकाणां कालायस-सुकृतनेमियंत्रकर्मणां सुश्लिष्टवृत्त-मण्डलधुराणां आकीर्णवरतुरग-सुसंप्रयुक्तानां कुशलनरछेकसारथि-सुसंप्रगृहीतानां द्वात्रिंशत्-तोणपरि-मण्डितानां सकङ्कटावतंसकानां सचापशरप्रहरणावरण-भरित-युद्ध-सज्जानाम् अष्टशतं रथानां पुरत: यथानुपूर्व्या संप्रस्थितम्।
तदनन्तरं च असि-शक्ति-कुन्त-तोमर-शूल-लकुट-भिन्दिमाल-धनुपाणिसज्जं पादातानीकं पुरत: यथानुपूर्व्या सम्प्रस्थितम्।
१४. तत्पश्चात् प्रवर धार्मिक यान पर आरूढ़ हुए उस राजा श्रेणिक के आगे-आगे सबसे पहले ये आठ-आठ मंगल१९ यथानुक्रम संप्रस्थित हुए, जैसे—स्वस्तिक, श्रीवत्स, नन्द्यावर्त, वर्द्धमानक, भद्रासन, कलश, मत्स्य और दर्पण।
सूत्र १४
१९. आठ-आठ मंगल (अट्ठट्ठमंगलया)
विचारों के आदान-प्रदान का एक माध्यम है—भाषा। दूसरा माध्यम है—प्रतीक। भाषा की विभिन्नता और सीमा को ध्यान में रखकर कला के विशेषज्ञों ने प्रतीकों का विकास किया। वे प्रतीक नाना प्रकार के भावों, भावजन्य मुद्राओं और मांगलिक अवसरों को अभिव्यक्त करते हैं।
आगम साहित्य में अष्टमंगल का अनेक बार उल्लेख हुआ है। मांगलिक द्रव्यों की सूची वैदिक और बौद्ध साहित्य में भी मिलती है किन्तु अष्टमंगल की व्यवस्थित सूची केवल जैन आगमों में ही मिलती है। सुश्रुत में शुभ-अशुभ शकुनों की एक तालिका दी गई है। उसमें स्वस्तिक, मत्स्य आदि को शुभ शकुन माना गया है। संभावना की जा सकती है कि शकुनशास्त्र में शुभ मानी जाने वाली वस्तुओं में से अष्टमंगल का चयन किया गया है।
तदनन्तर पूर्ण कलश, झारी, चामर सहित दिव्य छत्र-पताका तथा देखने मात्र से अनुराग पैदा करने वाली२० आलोक (बाह्य प्रस्थान के समय) दर्शनीया, ऊंची और गगनतल का स्पर्श करती हुई वायु से प्रकम्पित विजय-वैजयन्ती आगे यथानुपूर्वी संप्रस्थित हुई।
२०. दर्शन रतिद (दंसण रइय)
ज्ञाताधर्मकथा की वृत्ति में इसका अर्थ किया है—देखने मात्र से अनुराग पैदा करने वाला।
तदनन्तर वैडूर्य से देदीप्यमान, विमल दंड वाला, लटकती हुई कटसरैया के फूलों से बनी माला से उपशोभित चन्द्रमण्डल के समान ऊंचा विमल छत्र तथा श्रेष्ठ मणिरत्नजटित पादपीठ वाला और अपनी दोनों पादुकाओं से समायुक्त बहुत सारे किङ्कर, कर्मकर, पुरुष और पदाति से परिक्षिप्त प्रवर सिंहासन आगे यथानुपूर्वी संप्रस्थित हुआ।
तदनन्तर बहुत से यष्टिग्राही, कुन्तग्राही, चामरग्राही, पाशग्राही, चापग्राही, पुस्तकग्राही, फलकग्राही, पीठग्राही, वीणाग्राही, कूपग्राही,२१ हड़प्पग्राही२२ आगे यथानुपूर्वी संप्रस्थित हुए।
२१. स्नेहपात्र ग्रहण करनेवाले (कूवग्गाह)
शब्दकोश में 'कूव' का अर्थ स्नेह पात्र किया है।
२२. सिक्कों का पात्र लिए हुए (हडप्पगाह)
भगवती वृत्ति में 'हडप्प' शब्द के दो अर्थ किए हैं—
१. सिक्कों का पात्र
२. सुपारी आदि रखने की पेटी।
अभयदेवसूरि ने ज्ञाताधर्मकथा की वृत्ति में इसका अर्थ आभूषण करण्डक किया है।
तदनन्तर बहुत से दंडी, मुंडी, शिखण्डी, जटाधारी, पिच्छिधारी, हास्य करने वाले, शोक करने वाले२३, परिहास करने वाले, चाटुकर, कांदर्पिक, कौत्कुचिक, क्रीड़ा (खेल तमाशा) करने वाले—वाद्य बजाते, गाते, नाचते, हंसते, बोलते, सिखाते और भविष्य में होने वाली घटनाओं को सुनाते हुए,२४ रक्षा करते हुए, (पृष्ठगामी राजा को) निहारते हुए जय-जय शब्दों का प्रयोग करते हुए आगे यथानुपूर्वी संप्रस्थित हुए।
२३. शोक करने वाले (डमरकर)
भगवई वृत्ति में डमरकर का अर्थ शोक करने वाला किया है। ज्ञाताधर्मकथा की वृत्ति में इसका अर्थ 'परस्पर कलह करने वाला' किया है।
२४. भविष्य में होने वाली घटनाओं को सुनाते हुए (सावेंता)
भगवई वृत्ति में इसका अर्थ किया है भविष्य में होने वाली घटनाओं को सुनाते हुए।9 ज्ञाताधर्मकथा की वृत्ति में इसका अर्थ किया है आशीर्वचन सुनाते हुए।
तदनन्तर जातिमान्, वेगवान्, अवस्था से तरुण, स्थासक (अश्व का आभूषण-विशेष), अहिलाण (लगाम) और चामर दण्ड से परिमंडित कटिभाग वाले, किङ्कर और श्रेष्ठ तरुणों द्वारा परिगृहीत एक सौ आठ श्रेष्ठ घोड़े आगे यथानुपूर्वी संप्रस्थित हुए।
तदनन्तर ईषद् दान्त, ईषद् मत्त, ईषत् उन्नत, ईषद् पृष्ठभाग वाले, विशाल धवल दांतों से युक्त, स्वर्णमय कोष (खोल) में प्रविष्ट दांतों वाले, स्वर्ण, मणि और रत्न से भूषित, श्रेष्ठ पुरुष-आरोहकों द्वारा संप्रयुक्त एक सौ आठ हाथी आगे यथानुपूर्वी संप्रस्थित हुए।
तदनन्तर छत्रसहित, ध्वजासहित, घंटासहित, पताकासहित, श्रेष्ठ तोरणसहित, नन्दीघोषयुक्त, छोटी-छोटी घंटियों के जाल से परिक्षिप्त, हिमवान् (पर्वत) पर उत्पन्न चित्र (रंगीन) तिनिश और स्वर्ण निर्युक्त (पूर्णत: युक्त) काष्ठ वाले, लोह से सुनिर्मित नेमि के बन्धन वाले, सुश्लिष्ट, वृत्त-मंडलाकार धुरा-वाले, जातिमान्, श्रेष्ठ घोड़ों द्वारा सुसंप्रयुक्त, कुशल पुरुष और दक्ष सारथि द्वारा सुसंप्रगृहीत, बत्तीस तरकशों से परिमंडित, श्रेष्ठ कवचों से युक्त, धनुष-सहित बाण, शस्त्र और आवरण (आच्छादनपट) से भरे हुए युद्ध सज्जा वाले एक सौ आठ रथ आगे यथानुपूर्वी संप्रस्थित हुए।
तदनन्तर तलवार, शक्ति, भाला, तोमर, शूल, लकुट, भिंदिपाल, धनुष हाथ में लिए पदाति सुभट आगे यथानुपूर्वी संप्रस्थित हुए।
१५. तए णं से सेणिए राया हारोत्थय-सुकय-रइयवच्छे कुंडलउज्जो-वियाणणे मउडदित्तसिरए णरसीहे णरवई णरिंदे णरवसहे मणुयराय-वसभकप्पे अब्भहियं रायतेयलच्छीए दिप्पमाणे धम्मियं जाणप्पवरं दुरूढे। सकोरंटमल्लदामेणं छत्तेणं धरिज्जमाणेणं सेयवरचामराहिं उद्धुव्वमाणीहिं-उद्धुव्वमाणीहिं वेसमणे विव णरवई अमरवइ-सण्णिभाए इड्ढीए पहियकित्ती हय-गय-रह-पवरजोहकलियाए चाउरंगिणीए सेणाए समणुगम्म-माणमग्गे जेणेव गुणसिलए चेइए तेणेव पहारेत्थ गमणाए।।
तत: स: श्रेणिक: राजा हारोऽवस्तृत-सुकृत-रचितवक्ष: कुण्डलो-द्योतितानन: मुकुटदीप्तशिरस्क: नरसिंह: नरपति: नरेन्द्र: नरवृषभ: मनुजराज-वृषभकल्प: अभ्यधिकं राजतेजलक्ष्म्या दीप्यमानं धार्मिकं यानप्रवरं 'दुरूढे' (आरुढ:)। सकोरण्टमाल्यदाम्ना छत्रेण ध्रियमाणेन श्वेतवरचामरै: उद्धूयमानै: उद्धूयमानै: वैश्रमण: इव नरपति: अमरपति-सन्निभया ॠद्धया प्रथितकीर्ति: हय-गज-रथ-प्रवरयोधकलितया चतुरङ्गिण्या सेनया समनुगम्य-मानमार्ग: यत्रैव गुणशिलक: चैत्य: तत्रैव प्रधारयेत् गमनाय।
१५. तत्पश्चात् हार से अलंकृत वक्षस्थल-वाला, कुंडलयुगल से उद्योतित मुख वाला, मुकुट से दीप्त मस्तक वाला, नरसिंह (पुरुष श्रेष्ठ), मनुष्यों का स्वामी, नरेन्द्र, नरवृषभ और नृपतियों में वृषभ तुल्य और राजतेज की लक्ष्मी से अत्यधिक दीप्यमान राजा श्रेणिक प्रवर धार्मिक यान में चढ़ा। उसके कटसरैया के फूलों की माला तथा छत्र धारण किया हुआ था। श्वेत और श्रेष्ठ चामर से वीजित होता हुआ, वीजित होता हुआ, वैश्रवण देव के समान नरपति इन्द्र के समान ॠद्धि से प्रथित कीर्ति वाला, हाथी, घोड़े, रथ और श्रेष्ठ योद्धा सहित चतुरङ्गिनी सेना के द्वारा जिसके मार्ग का अनुगमन किया जा रहा था, ऐसे राजा श्रेणिक ने जहां गुणशीलक चैत्य था, वहां जाने के लिए निश्चय किया।
१६. तए णं तस्स सेणियस्स रण्णो भिभिंसारस्स पुरओ महं आसा आसधरा उभओ पासिं णागा णागधरा पिट्ठओ रहसंगेल्लि।।
तत: तस्य श्रेणिकस्य राज्ञ: भिंभिसारस्य पुरत: महान्त: अश्वा: अश्वधरा: उभयो: पार्श्वयो: नागा: नागधरा: पृष्ठत: 'रथसंगेल्लि'।
१६. तत्पश्चात् भिंभिसार राजा श्रेणिक के आगे उत्तम घोड़े और घुड़सवार, उभय पार्श्वभाग के दोनों ओर हाथी, महावत और पीछे रथों का समुदाय था।
१७. तए णं से सेणिए राया भिंभिसारे अब्भुग्गयभिंगारे पग्गहियतालियंटे ऊसवियसेयच्छत्ते पवीइयवाल-वीयणीए सव्विड्ढीए सव्वजुतीए सव्वबलेणं सव्वसमुदएणं सव्वादरेणं सव्वविभूईए सव्व-विभूसाए सव्वसंभमेणं सव्व-पुप्फगंध-मल्लालंकारेणं सव्व-तुडिय-सद्द-सण्णिणाएणं महया इड्ढीए महया जुईए महया बलेणं महया समुदएणं महया वरतुडिय-जमगसमगप्पवाइएणं संख-पणव-पडह-भेरि-झल्लरि-खरमुहि-हुडुक्क-मुरय-मुइंग-दुंदुहिणिग्घोसणाइयरवेणं रायगिहस्स णयरस्स मज्झंमज्झेणं निगच्छइ।।
तत: स: श्रेणिक: राजा भिंभिसार: अभ्युद्गतभृङ्गार: प्रगृहीततालवृन्त: उच्छ्रितश्वेतछत्र: प्रवीजितबाल-वीजनीक: सर्वर्द्ध्या सर्वद्युत्या सर्वबलेन सर्वसमुदयेन सर्वादरेण सर्वविभूत्या सर्व-विभूषया सर्वसंभ्रमेण सर्व-पुष्पगन्ध-माल्यालंकारेण सर्व-त्रुटित-शब्द-संनिनादेन महत्या ॠद्ध्या महत्या द्युत्या महता बलेन महता समुदयेन महता वरत्रुटित-जमगसमगप्रवादितेन शंङ्ख-प्रणव-पटह-भेरी-झल्लरी-खरमुखी-हुडुक्क-मुरज-मृदङ्ग-दुन्दुभिनिर्घोषनादितरवेण राजगृहस्य नगरस्य मध्यंमध्येन निर्गच्छति।
१७. तत्पश्चात् कोई पानी की झारी उठाए हुए, कोई तालवृन्त ग्रहण किए हुए, कोई श्वेत छत्र को ऊंचा उठाए हुए, छोटे पंखे से प्रवीजित होते हुए, सर्वॠद्धि, सर्वद्युति, सर्वबल, सर्वसमुदय (जन-समूह),२५ सर्वआदर, सर्वविभूति, सर्वविभूषा और सर्वसम्भ्रम के साथ सर्वपुष्प, गन्ध, माल्य और अलंकार तथा सर्व वाद्यों के शब्द और प्रतिध्वनि से युक्त, महान् ॠद्धि, महान् द्युति, महान् बल, महान् समुदय (जन-समूह) से युक्त एक साथ बजाए जाने वाले प्रवर वादित्र शंख, प्रणव, पटह, भेरी, झालर, खरमुखी, हुडुक्क, मुरज, मृदंग और दुन्दुभि के निर्घोष से निनादित स्वरों के साथ भिंभिसार राजा श्रेणिक राजगृह नगर के बीचोबीच से निकला।
सूत्र १७
२५. सर्व ॠद्धि....सर्व समुदय (सव्विड्ढीए....सव्वसमुदएणं)
ॠद्धि, द्युति आदि शब्द विशेष अर्थ में प्रयुक्त हुए हैं—
ॠद्धि—छत्र आदि राजचिह्न।
द्युति—शारीरिक और आभरणजनित कान्ति। इसका संस्कृत रूपान्तरण युति भी हो सकता है। युति का अर्थ है—इष्ट वस्तु की उचित संघटना।
बल—सेना।
समुदय—पौरजनों आदि का सम्मिलन।
१८. तए णं तस्स सेणियस्स रण्णो रायगिहस्स णगरस्स मज्झंमज्झेण निग्गच्छमाणस्स बहवे अत्थत्थिया कामत्थिया भोगत्थिया लाभत्थिया किव्विसिया कारोडिया कारवाहिया संखिया चक्किया नंगलिया मुहमंगलिया वद्धमाणा पूसमाणया खंडियगणा ताहिं इट्ठाहिं कंताहिं पियाहिं मणुण्णाहिं मणामाहिं मणाभिरामाहिं हिययगमणिज्जाहिं वग्गूहिं जय-विजयमंगलसएहिं अणवरयं अभिणंदंता य अभित्थुणंता य एवं वयासी—जय-जय णंदा! जय-जय भद्दा! भद्दं ते, अजियं जिणाहि, जियं पालयाहि, जियमज्झे वसाहि। इंदो इव देवाणं, चमरो इव असुराणं, धरणो इव नागाणं, चंदो इव ताराणं, भरहो इव मणुयाणं, बहूइं वासाइं बहूइं वाससयाइं बहूइं वाससहस्साइं बहूइं वाससय-सहस्साइं अणहसमग्गो हट्ठतुट्ठो परमाउं पालयाहि। इट्ठजण-संपरिवुडो रायगिहस्स णयरस्स अण्णेसिं च बहूणं गामागर-णयर-खेड-कब्बड-दोणमुह-मडंब-पट्टण-आसम-निगम-संवाह-सण्णिवेसाणं आहेवच्चं पोरेवच्चं सामित्तं भट्टित्तं महत्तरगत्तं आणा-ईसर-सेणावच्चं कारेमाणे पालेमाणे महयाहय-नट्ट-गीय-वाइय-तंती-तल-ताल-तुडिय-घण-मुइंग-पडुप्पवाइयरवेणं विउलाइं भोग-भोगाइं भुंजमाणे विहराहि त्ति कट्टु जय-जय सद्दं पउंजंति।।
तत: तस्य श्रेणिकस्य राज्ञ: राजगृहस्य नगरस्य मध्यंमध्येन निर्गच्छत: बहव: अर्थार्थिका: कामार्थिका: भोगार्थिका: लाभार्थिका: किल्विषिका: कारोटिका: कारवाहिका: शाङ्खिका: चक्रिका: लाङ्गलिका: मुखमाङ्गलिका: वर्धमाना: पुष्यमानवा: 'खण्डिक'गणा: ताभि: इष्टाभि: कान्ताभि: प्रियाभि: मनोज्ञाभि:, 'मणामाहिं' मनोभिरामाभि: हृदयगमनीयाभि: वाग्भि: जय-विजय-मंगलशतै: अनवरतम् अभिनन्दन्त: च अभिष्टुवन्त: च एवम् अवादिषु:—जय-जय नंद! जय-जय भद्र! भद्रं तव, अजितं जय, जितं पालय, जितमध्ये वस। इन्द्र: इव देवानां, चमर: इव असुराणां, धरण: इव नागानां, चन्द्र: इव ताराणां, भरत: इव मनुजानां, बहूनि वर्षाणि बहूनि वर्षशतानि बहूनि वर्षसहस्राणि बहूनि वर्षशत-सहस्राणि अनघसमग्र: हृष्टतुष्ट: परमायु: पालय। इष्टजन-संपरिवृत: राजगृहस्य नगरस्य अन्येषां च बहूनां ग्रामाकर-नगर-खेट-कर्बट-द्रोणमुख-मडम्ब-पत्तन-आश्रम-निगम-संबाध-सन्निवेशानाम् आधिपत्यं पौरपत्यं स्वामित्वं भर्तृत्वं महत्तरकत्वं आज्ञा-ईश्वर-सेनापत्यं कारयन् पालयन् महताहत-नृत्य-गीत-वादित्र-तन्त्री-तल-ताल-त्रुटित-घन-मृदङ्ग पटुप्रवादितरवेन विपुलानि भोग्य-भोगानि भुञ्जान: विहर इति कृत्वा जय-जय शब्दं प्रयुञ्जन्ति।।
१८. तत्पश्चात् राजगृह नगर के बीचोबीच से निर्गमन करते हुए राजा श्रेणिक को बहुत धनार्थी, कामार्थी, भोगार्थी, लाभार्थी, किल्विषिक२६, कापालिक,२७ सेवा में व्यापृत२८, शंख बजाने वाले२९, चक्रधारी३०, कृषक३१, परप्रशंसक, विशिष्ट प्रकार का नृत्य करने वाले३२, स्तुतिपाठक३३, छात्रगण, उन इष्ट, कान्त, प्रिय, मनोज्ञ, मनोहर, मनोभिराम, हृदय का स्पर्श करने वाले वचनों और जय-विजय सूचक सैकड़ों मंगल शब्दों के द्वारा अनवरत अभिनन्दन और अभिस्तवन करते हुए इस प्रकार बोले—हे नन्द—समृद्ध पुरुष! तुम्हारी जय हो, जय हो। हे कल्याणकारक! तुम्हारी जय हो, जय हो। तुम्हारा कल्याण हो। अजित को जीतो। जित का पालन करो। जीते हुओं के मध्य निवास करो। देवों में इन्द्र की तरह, असुरों में चमर की तरह, नागों में धरणेन्द्र की तरह, ताराओं में चन्द्र की तरह, मनुष्यों में भरत की तरह, इष्टजनों से संपरिवृत हो, बहुत वर्षों, बहुत शताब्दियों, बहुत सहस्राब्दियों, बहुत लक्षाब्दियों तक सम्पूर्णतया निष्कलंक और हृष्ट-तुष्ट रहते हुए परम आयु पर्यन्त (प्रजा का) पालन करो। राजगृह नगर के तथा अन्य बहुत सारे ग्राम, आकर, नगर, खेट, कर्बट, द्रोणमुख, मडम्ब, पत्तन, आश्रम, निगम, संबाध और सन्निवेशों३४ का आधिपत्य, पौरपत्य, स्वामित्व, भर्तृत्व, महत्तरत्व, आज्ञा-ऐश्वर्य और सेनापतित्व करते हुए,३५ उनका पालन करते हुए आहत, नाट्यों, गीतों३६ तथा कुशलवादक के द्वारा बजाए गए वादित्र, तंत्री, तल, ताल, त्रुटित, घन और मृदङ्ग की महान् ध्वनि से युक्त विपुल भोगार्ह भोगों को भोगते हुए विहरण करो—इस प्रकार जय-जय शब्द का प्रयोग किया।
सूत्र १८
२६. किल्विषिक (किव्विसिय)
अभयदेवसूरि ने भगवती वृत्ति में इसका अर्थ भाण्ड किया है तथा ज्ञाताधर्मकथा की वृत्ति में इसका अर्थ पाप का फल भोगने वाला गरीब, अंधा, पंगु आदि किया है।
२७. कारोटिक (कारोडिय)
भगवती वृत्ति में 'कारोडिय' का अर्थ किया है कापालिक—तांत्रिक साधना करने वाला।
२८. कारवाहिक (कारवाहिय)
भगवती वृत्ति के अनुसार 'कारवाहिय' का अर्थ है—सेवा में व्यापृत। इसका वैकल्पिक अर्थ किया है कर-पीडित।
२९. शंख बजाने वाले (संखिय)
भगवती वृत्ति में इसके दो अर्थ बतलाए गए हैं—
१. शंख बजानेवाला
२. चंदनगर्भित शंख को हाथ में लेकर चलने वाला।
३०. चक्रधारी (चक्किय)
भगवती और औपपातिक वृत्ति में इसके दो अर्थ प्रज्ञप्त हैं—
१. चक्र—अस्त्र को हाथ में रखने वाला
२. कुंभकार आदि।
३१. कृषक (नंगलिय)
भगवती वृत्ति में इसके दो अर्थ किए हैं—
१. गले में सुवर्णमय हल की प्रतिकृति धारण करनेवाला भट्टविशेष।
२. कृषक।
३२. विशिष्ट प्रकार का नृत्य करनेवाले (वद्धमाण)
नर्तक की एक श्रेणी, जिसके सदस्य सिर अथवा हाथ में दीपक लेकर नृत्य करते हैं। अभयदेवसूरि ने वर्द्धमान का अर्थ स्कन्धारोपित पुरुष किया है।
३३. स्तुतिपाठक (पूसमाणय)
भगवती वृत्ति में इसका अर्थ मागध किया है।
३४. ग्राम, आकर....सन्निवेश (गामागार....सण्णिवेसाणं)
यहां ग्राम, आकर से लेकर सन्निवेश तक के बारह शब्द बस्ती के प्रकार हैं।
ग्राम शब्द के अनेक अर्थ हैं—
१. जो बुद्धि आदि गुणों को ग्रसित करे अथवा जहां अठारह प्रकार के कर लगते हो।
२. जहां कर लगते हो।
३. जिसके चारों ओर कांटों की बाड़ हो अथवा मिट्टी का परकोटा हो।
४. कृषक आदि लोगों का निवास स्थान।
नगर— १. जिसमें कर नहीं लगता हो।
२. जो राजधानी हो।
आकर— १. सोने, लोहे आदि की खान।
२. खान का समीपवर्ती गांव, मजदूर बस्ती।
खेट— १. जिसके चारों ओर धूलि का प्राकार हो।
निगम— १. जहां बहुत से व्यापारियों का निवास हो, व्यापारियों का गांव।
संवाह— १. जिस गिरि, दुर्ग आदि पर धान को ढोकर ले जाया जाता है।
२. जहां चारों वर्गों के लोगों का अधिक संख्या में निवास हो।
सन्निवेश— १. सार्थ आदि के ठहरने का स्थान
२. सार्थ और कटक का निवास स्थान
कर्बट— १. पर्वत का ढलान
२. कुनगर।
द्रोणमुख— १. वह व्यापारिक क्षेत्र, जहां जल और स्थल—दोनों मार्गों से माल आता हो।
२. ४०० गांवों की राजधानी।
मडंब— १. जिसके चारों ओर एक-एक योजन तक कोई गांव न हो।
२. जिसके ढाई योजन तक कोई गांव न हो।
३. जिसके चारों ओर आधे योजन तक गांव न हो।
पत्तन— पत्तन दो प्रकार का होता है—
१. जलपत्तन
२. स्थलपत्तन।
जहां जल मार्ग से माल आता हो, वह जलपत्तन और जहां स्थल मार्ग से माल आता हो, वह स्थलपत्तन है।
आश्रम—१. तापसों का निवास स्थान
२. तीर्थस्थान।
३५. आधिपत्य.......सेनापतित्व (आहेवच्चं.....सेणावच्चं)
प्रस्तुत प्रसंग में नेतृत्व के द्योतक पांच शब्द हैं—
१. आधिपत्य—अनुशासन
२. पौरपत्य—अग्रगामिता
३. स्वामित्व—स्वामिभाव
४. भर्तृत्व—संरक्षण और पोषण
५. सेनापत्य—आदेश-निर्देश देने में समर्थ सेनापति।
३६. आहत, नाट्य, गीत (आहय-नट्ट-गीय)
भगवती वृत्ति में इसके दो संस्कृत रूप दिए गए हैं—
१. आख्यानक (कथानक) प्रतिबद्धनाट्य और उसके उपयुक्त गीत।
२. अहत—अव्याहत नाट्य और गीत।
प्रथम अर्थबद्ध व्याख्या के आधार पर किया गया है और दूसरा वृत्तिकार का अपना अभिमत है।
१९. तए णं से सेणिए राया भिंभिसारे नयणमालासहस्सेहिं पेच्छिज्जमाणे-पेच्छिज्जमाणे, हिययमालासहस्सेहिं अभिणंदिज्जमाणे-अभिणंदिज्ज-माणे, मणोरहमालासहस्सेहिं विच्छिप्पमाणे-विच्छिप्पमाणे, वयणमालासहस्सेहिं अभिथुव्व-माणे-अभिथुव्वमाणे, कंतिसोहग्ग-गुणेहिं पत्थिज्जमाणे-पत्थिज्जमाणे, बहूणं नरनारिसहस्साणं दाहिण-हत्थेणं अंजलिमालासहस्साइं पडिच्छमाणे-पडिच्छमाणे,मंजुमंजुणा घोसेणं आपडिपुच्छमाणे-आपडि-पुच्छमाणे, भवणपंतिसहस्साइं समइच्छमाणे-समइच्छमाणे रायगिहस्स णयरस्स मज्झंमज्झेणं निग्गच्छइ, निग्गच्छित्ता जेणेव गुणसिलए चेइए तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता समणस्स भगवओ महावीरस्स अदूरसामंते छत्ताईए तित्थयराइसेसे पासइ, पासित्ता धम्मियं जाणप्पवरं ठवेइ, ठवेत्ता धम्मियाओ जाणप्पवराओ पच्चोरुहइ, पच्चोरुहित्ता अवहट्टु पंच रायकउहाइं, तं जहा—खग्गं छत्तं उप्फेसं वाहणाओ वालवीयणयं, जेणेव समणे भगवं महावीरे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता समणं भगवं महावीरं पंचविहेणं अभिगमेणं अभिगच्छइ, (तं जहा—
तत: स श्रेणिक: राजा भिंभिसार: नयनमालासहस्रै: प्रेक्ष्यमाण:-प्रेक्ष्यमाण:, हृदयमालासहस्रै: अभिनन्द्यमान:-अभिनन्द्य-मान:, मनोरथमालासहस्रै: विस्पृश्यमान:-विस्पृश्यमान:, वचनमालासहस्रै: अभिष्टूय-मान:-अभिष्टूयमान:, कान्तिसौभाग्य-गुणै: प्रार्थ्यमान:-प्रार्थ्यमान:, बहूनां नरनारीसहस्राणां दक्षिण-हस्तेन अञ्जलि-मालासहस्राणि प्रतीच्छन्-प्रतीच्छन्, मञ्जुमञ्जुना घोषेण आप्रतिपृच्छन्-आप्रति-पृच्छन् भवनपंक्तिसहस्राणिसमतिक्रामन्-समतिक्रामन् राजगृहस्य नगरस्य मध्यंमध्येन निर्गच्छति, निर्गत्य यत्रैव गुणशिलकं चैत्यं तत्रैव उपागच्छति, उपागत्य श्रमणस्य भगवत: महावीरस्य अदूरसामन्ते छत्रादीन् तीर्थकरातिशेषान् पश्यति, दृष्ट्वा धार्मिकं यानप्रवरं स्थापयति, स्थापयित्वा धार्मिकात् यानप्रवरात् प्रत्यवरोहति, प्रत्यवरुह्य अपहृत्य पञ्च राजककुदानि, तद्यथा—खड्गं, छत्रं 'उफ्फेसं', उपानह्, बालवीजनकं, यत्रैव श्रमण: भगवान् महावीर: तत्रैव उपागच्छति, उपागत्य श्रमणं भगवन्तं महावीरं पञ्चविधेन अभिगमेन अभिगच्छति, (तद्यथा—
१९. तत्पश्चात् हजारों नयनमालाओं से देखा जाता हुआ, देखा जाता हुआ, हजारों हृदयमालाओं से अभिनंदित होता हुआ, अभिनंदित होता हुआ, हजारों मनोरथ मालाओं से स्पृष्ट होता हुआ, स्पृष्ट होता हुआ, हजारों वचनमालाओं से अभिष्टुत होता हुआ, अभिष्टुत होता हुआ, कांति और सौभाग्य गुणों से प्रार्थित होता हुआ, प्रार्थित होता हुआ, बहुत हजारों नर-नारियों की हजारों अंजलि-मालाओं को दाएं हाथ से स्वीकार करता हुआ, स्वीकार करता हुआ, मंजु-मंजु घोष से (नमस्कार करने वाले जनों की स्थिति को) पूछता हुआ, पूछता हुआ, हजारों भवन-पंक्तियों को अतिक्रांत करता हुआ, अतिक्रांत करता हुआ, भिंभिसार राजा श्रेणिक ने राजगृह नगर के बीचोबीच से निकला, निकलकर जहां गुणशीलक चैत्य था, वहीं पहुंचा, पहुंचकर श्रमण भगवान् महावीर के न अति दूर न अति निकट छत्र आदि तीर्थंकर के अतिशयों को देखा, देखकर धार्मिक यानप्रवर को स्थापित किया, स्थापित कर धार्मिक यानप्रवर से उतरा, उतरकर पांच राजचिह्नों, जैसे—खड्ग, छत्र, मुकुट, पादुकाएं, चामर को हटाकर जहां श्रमण भगवान् महावीर थे वहीं पहुंचा, पहुंच कर पांच प्रकार के अभिगम से श्रमण भगवान् महावीर के सम्मुख गया,(जैसे—
१. सचित्ताणं दव्वाणं विओसर-णयाए,
१. सचित्तानां द्रव्याणां व्युत्सर्जनेन,
१. सचित्त द्रव्यों का व्युत्सर्जन कर,
२. अचित्ताणं दव्वाणं अविओसर-णयाए,
२. अचित्तानां द्रव्याणाम् अव्युत्सर्जनेन,
२. अचित्त द्रव्यों का व्युत्सर्जन न कर,३७
सूत्र १९
३७. अचित्त द्रव्यों का....(अचित्ताणं दव्वाणं)
अभिगम के संदर्भ में अचित्त द्रव्यों के दो प्रकार होते हैं—
१. गुरुजनों के सम्मुख जाते समय व्युत्सर्जनीय (त्याज्य) द्रव्य, जैसे—तलवार, छत्र, मुकुट, उपानह और चामर।
२. गुरुजनों के सम्मुख जाते समय भी अत्याज्य द्रव्य, जैसे—वस्त्र, मुद्रिकाएं आदि।
सम्राट श्रेणिक ने भगवान् के छत्र आदि अतिशयों को देखते ही अपने तलवार, छत्र आदि राजचिह्नों को उतार दिया। इसके तत्पश्चात् वह समवसरण में जाने के लिए पांच अभिगमों को स्वीकार करता है। अत: प्रस्तुत संदर्भ में द्वितीय अभिगम का अर्थ प्रतीत होता है—अचित्त द्रव्यों—वस्त्र, मुद्रिका आदि को न छोड़कर।
३. एगसाडियउत्तरासंगकरणेणं,
३. एकशाटिकउत्तरासंगकरणेण,
३. एक शाटकवाला उत्तरासंग कर,
४. चक्खुप्फासे अंजलिपग्गहेणं
४. चक्षुस्पर्शे अञ्जलिप्रग्रहेण,
४. दृष्टिपात (दृष्टिस्पर्श) होते ही बद्धांजलि होकर,
५. मणसो एगत्तिभाव-करणेणं)।
५. मनस: एकत्वीभावकरणेण)।
५. मन को एकाग्र कर)।
समणं भगवं महावीरं तिक्खुत्तो आयाहिण-पयाहिणं करेइ, करेत्ता वंदइ, नमंसइ, वंदित्ता नमंसित्ता तिविहाए पज्जुवासणाए पज्जुवासइ।
श्रमणं भगवन्तं महावीरं त्रि: आदक्षिण-प्रदक्षिणां करोति, कृत्वा वन्दते, नमस्यति, वन्दित्वा नमस्यित्वा त्रिविधया पर्युपासनया पर्युपास्ते।
श्रमण भगवान् महावीर को दायीं ओर से प्रारंभ कर तीन बार प्रदक्षिणा की, प्रदक्षिणा कर वंदना की, नमस्कार किया, वन्दना कर, नमस्कार कर तीन प्रकार की पर्युपासना से पर्युपासना की।
(तं जहा—काइयाए वाइयाए माणसियाए।)
(तद्यथा—कायिक्या, वाचिकेन, मानसिकेन।)
(जैसे—कायिकी (पर्युपासना) से, वाचिकी (पर्युपासना) से, मानसिकी (पर्युपासना) से।)
काइयाए—ताव संकुइयग्गहत्थपाए सुस्सूसमाणे णमंसमाणे अभिमुहे विणएण पंजलिउडे पज्जुवासइ।
कायिक्या—तावत् संकुचिताग्रहस्तपाद: शुश्रूषमाण: नमस्यन् अभिमुख: विनयेन प्राञ्जलिपुट: पर्युपास्ते।
कायिकी से—हथेलियों और पैरों को संकुचित कर, सुनने की इच्छा करता हुआ, नमस्कार करता हुआ अभिमुख हो विनयपूर्वक बद्धांजलि भगवान् की पर्युपासना की।
वाइयाए—जं जं भगवं वागरेइ एवमेयं भंते! तहमेयं भंते! अवितहमेयं भंते! असंदिद्धमेयं भंते! इच्छियमेयं भंते! पडिच्छियमेयं भंते! इच्छिय-पडिच्छियमेयं भंते! से जहेयं तुब्भे वदह अपडिकूलमाणे पज्जुवासइ।
वाचिकेन—यत् यत् भगवान् व्याकरोति एवम् एतत् भदन्त! तथा एतद् भदन्त! अवितथम् एतद् भदन्त! असंदिग्धम् एतद् भदन्त! इष्टम् एतद् भदन्त! प्रतीष्टम् एतद् भदन्त। इष्ट-प्रतीष्टम् एतद् भदन्त! तत् यथेदं यूयं वदथ अप्रतिकूलमान: पर्युपास्ते।
वाचिकी से—भगवान् जो जो कहते हैं—भंते! यह ऐसा है। भंते! यह तथा (संवादितापूर्ण) है, भंते! यह अवितथ है। भंते! यह असंदिग्ध है। भंते! यह इष्ट है। भंते! यह प्रतीष्ट (पुन: पुन: इष्ट) है और भंते! यह इष्ट-प्रतीष्ट है। जैसा यह आप कह रहे हैं—(इस प्रकार वचन-प्रयोग करते हुए राजा श्रेणिक ने) अनुकूल विधि से भगवान की पर्युपासना की।
माणसियाए-महयासंवेगं जणइत्ता तिव्वधम्माणुरागरत्ते पज्जुवासइ)।।
मानसिकेन—महत्संवेगं जनयित्वा तीव्रधर्मानुरागरक्त: पर्युपास्ते।)
मानसिकी से—महान् संवेग को उत्पन्न कर तीव्र धर्मानुरागरक्त होकर पर्युपासना की।
२०. एवं चेल्लणावि जाव महत्तरगपरिक्खित्ता जेणेव समणे भगवं महावीरे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता समणं भगवं महावीरं वंदति नमंसति। सेणियं रायं पुरओ काउं ठितिया चेव सपरिवारा अभिमुहा विणएणं पंजलिकडा पज्जुवासति।।
एवं चेल्लणापि यावत् महत्तरकपरिक्षिप्ता यत्रैव श्रमण: भगवान् महावीर: तत्रैव उपागच्छति, उपागत्य श्रमणं भगवन्तं महावीरं वन्दते नमस्यति। श्रेणिकं राजानं पुरत: कृत्वा स्थितका चैव सपरिवारा अभिमुखा विनयेन प्राञ्जलिकृता पर्युपास्ते।
२०. इस प्रकार चेलना भी यावत् महत्तरजनों से परिक्षिप्त होकर जहां श्रमण भगवान् महावीर थे, वहीं पहुंची, पहुंचकर श्रमण भगवान् महावीर को वंदना की, नमस्कार किया। राजा श्रेणिक को आगे कर स्थित अवस्था में (खड़े-खड़े) ही परिवार सहित अभिमुख होकर विनय से बद्धांजलि पर्युपासना की।
२१. तए णं समणे भगवं महावीरे सेणियस्स रण्णो भिंभिसारस्स चेल्लणाए देवीए तीसे य महतिमहालियाए परिसाए इसि-परिसाए मुणिपरिसाए जतिपरिसाए देवपरिसाए अणेगसयाए जाव धम्मो कहितो। परिसा पडिगया। सेणितो राया पडिगतो।।
तत: श्रमण: भगवान् महावीर: श्रेणिकस्य राज्ञ: भिंभिसारस्य चेल्लणायै देव्यै तस्यां महातिमहत्यां परिषदि ॠषि-परिषदि मुनिपरिषदि यतिपरिषदि देवपरिषदि अनेकशतायां यावत् धर्म: कथित:। परिषत् प्रतिगता। श्रेणिक: राजा प्रतिगत:।
२१. तत्पश्चात् श्रमण भगवान् महावीर ने भिंभिसार राजा श्रेणिक और चेलना देवी को उस विशाल परिषद्, अनेक शतकवाली ॠषिपरिषद्, मुनिपरिषद्, यतिपरिषद्, देवपरिषद्३८ में यावत् धर्म कहा। परिषद् लौट गई। राजा श्रेणिक लौट गया।
सूत्र २१
३८. परिषद् (परिसा)
औपपातिक की वृत्ति में चार प्रकार की परिषद् का उल्लेख मिलता है।
ॠषि परिषद्—अतिशय ज्ञानसंपन्न साधुओं की परिषद्।
मुनि परिषद्—मौन की साधना करनेवाल साधुओं की परिषद्।
यति परिषद्—चारित्र के प्रति जागरूक रहने वाले साधुओं की परिषद्
देव परिषद्—देवताओं की परिषद्।
प्रस्तुत सूत्र में भगवान महावीर की परिषद् का वर्णन किया गया है। उस परिषद् के चार विभागों का उल्लेख है—
१. ॠषि परिषद् २. मुनि परिषद् ३. यति परिषद् ४. देव परिषद्।
प्रत्येक परिषद् में अनेक सैकड़ों, अनेक सैकड़ों के वृन्द तथा अनेक सैकड़ों के वृन्द रूपी परिवार विद्यमान थे।
सूयगडो में मुनि के लिए श्रमण, माहन, भिक्षु और निर्ग्रन्थ—इन चार शब्दों का प्रयोग किया गया है। उसमें ॠषि, मुनि और यति शब्द का प्रयोग नहीं है।
अभयदेवसूरि ने ॠषि का अर्थ द्रष्टा किया है। सूयगडो में भगवान महावीर को ॠषियों में श्रेष्ठ कहा गया है। उत्तरज्झयणाणि में भी ॠषि शब्द का अनेक बार प्रयोग हुआ है। आगम साहित्य में मुनि शब्द का प्रयोग बहुत बार किया गया है। मुनि का अर्थ है—ज्ञानी। अभयदेवसूरि ने मुनि का अर्थ वाचंयम किया है। यति शब्द 'यम' धातु से निष्पन्न है इसलिए इसका अर्थ संयमी होना चाहिए।
निग्गंथाणं निग्गथीणं निदानकरण-पदं
२२. तत्थं णं एगतियाणं निग्गंथाणं निग्गंथीण य सेणियं रायं चेल्लणं देविं पासित्ताणं इमेयारूवे अज्झत्थिए चिंतिए पत्थिए मणोगए संकप्पे समुपज्जित्था—अहो! णं सेणिए राया महिड्ढीए महज्जुइए महब्बले महायसे महेसक्खे, जे णं ण्हाते कयबलिकम्मे कयकोउय-मंगल-पायच्छित्ते सव्वालंकारभूसिते चेल्लणादेवीए सद्धिं ओरालाइं माणुस्सगाइं भोगभोगाइं भुंजमाणे विहरति। ण मे दिट्ठा देवा देवलोगंसि, सक्खं खलु अयं देवे।
जति इमस्स सुचरियस्स तव-नियम-बंभचेरवासस्स कल्लाणे फलवित्तिविसेसे अत्थि तं वयमवि आगमेस्साइं इमाइं एयारूवाइं ओरालाइं माणुस्सगाइं भोगभोगाइं भुंजमाणा विहरामो—सेत्तं साहू।
अहो! णं चेल्लणा देवी महिड्ढिया महज्जुइया महब्बला महायसा महेसक्खा, जा णं ण्हाया कयबलिकम्मा-कयकोउय-मंगल- पायच्छित्ता सव्वालंकारविभूसिता सेणिएण रण्णा सद्धिं ओरालाइं माणुस्सगाइं भोगभोगाइं भुंजमाणी विहरति। न मे दिट्ठाओ देवीओ देवलोगम्मि, सक्खं खलु इयं देवी।
जइ इमस्स सुचरियस्स तव-नियम-बंभचेरवासस्स कल्लाणे फलवित्ति-विसेसे अत्थि, तं वयमवि आगमिस्साइं इमाइं एयारूवाइं ओरालाइं माणुस्सगाइं भोगभोगाइं भुंजमाणीओ विहरामो—सेत्तं साहू।।
निर्ग्रन्थानां निर्ग्रन्थीनां निदानकरण-पदम्
तत्र एककानां निर्ग्रन्थानां निर्ग्रन्थीनां च श्रेणिकं राजानं चेल्लणां देवीं दृष्ट्वा अयम् एतद्रूप: आध्यात्मिक: चिन्तित: प्रार्थित: मनो-गत: संकल्प: समुदपादि—अहो! श्रेणिक: राजा महर्द्धिक: महाद्युतिक: महाबल: महायशा: महेशाख्य:, य: स्नात: कृतबलिकर्मा कृतकौतुक-मंगल-प्रायश्चित्त: सर्वालंङ्कारभूषित: चेल्लणादेव्या सार्द्धम् उदारान् मानुष्यकान् भोग्यभोगान् भुञ्जान: विहरति। न मया दृष्टा: देवा: देवलोके, साक्षात् खलु अयं देव:।
यदि अस्य सुचरितस्य तपो-नियम-ब्रह्मचर्यवासस्य कल्याण: फलवृत्तिविशेष: अस्ति तदा वयमपि आगमिष्यत: एतान् एतद्रूपान् उदारान् मानुष्यकान् भोग्यभोगान् भुञ्जाना: विहराम:—तत् एतत् साधु।
अहो! चेल्लणा देवी महर्द्धिका महाद्युतिका महाबला महायशा: महेशाख्या, या स्नाता कृतबलिकर्मा कृतकौतुक-मंगल-प्रायश्चित्ता सर्वालंङ्कारविभूषिता श्रेणिकेन राज्ञा सार्द्धम् उदारान् मानुष्यकान् भोग्यभोगान् भुञ्जाना विहरति। न मया दृष्टा: देव्य: देवलोके, साक्षात् खलु इयं देवी।
यदि अस्य सुचरितस्य तपो-नियम-ब्रह्मचर्यवासस्य कल्याण: फलवृत्ति-विशेष: अस्ति, तदा वयम् अपि आगमिष्यत: एतान् एतद्रूपान् उदारान् मानुष्यकान् भोग्यभोगान् भुञ्जाना: विहराम:—तत् एतत् साधु।
निर्ग्रन्थों निर्ग्रन्थियों का निदानकरण-पद
२२. वहां (भगवान् के समवसरण में) राजा श्रेणिक और चेलना देवी को देखकर कुछ निर्ग्रन्थों और निर्ग्रन्थियों के इस प्रकार का आध्यात्मिक, स्मृत्यात्मक, अभिला-षात्मक, मनोगत संकल्प३९ उत्पन्न हुआ—अहो! राजा श्रेणिक महान् ॠद्धि, महान् द्युति, महान् बल, महान् यश और महान् ऐश्वर्य से युक्त है, जो स्नान कर बलिकर्म, कौतुक, मंगल और प्रायश्चित्त कर सर्व अलंकारों से विभूषित हो चेलना देवी के साथ उदार (प्रधान) मानुषिक भोगार्ह भोगों को भोगता हुआ विहरण कर रहा है। मैंने देवलोक में देवों को नहीं देखा, यह साक्षात् देव है।
सूत्र २२
३९. आध्यात्मिक.....संकल्प (अज्झत्थिए......संकप्पे)
आध्यात्मिक से संकल्प तक एक वाक्य-गुच्छक है। इसमें संकल्प की प्रक्रिया निर्दिष्ट है। राजा श्रेणिक और चेलना को देखकर निर्ग्रन्थ और निर्ग्रन्थियों के मन में एक आंतरिक स्पन्दन हुआ। उसने स्मृति का रूप ले लिया। स्मृति ने इच्छा को जागृत कर दिया। इच्छा मन के स्तर पर प्रकट हो गई। अंत में संकल्प अभिव्यक्त हो गया।
अज्झत्थिय—इसका संस्कृत रूप आध्यात्मिक होता है। इस आधार पर 'अज्झत्थिए' पाठ की परिकल्पना की जा सकती है। किंतु प्राचीन प्राकृत में प्राय: सर्वत्र द्वित्व तकार के स्थान पर 'त्थ' का प्रयोग मिलता है। इसका अर्थ है—आंतरिक, आत्म-विषयक।
चिन्तित—स्मृत्यात्मक
प्रार्थित—अभिलाषात्मक
मनोगत—मन में विद्यमान, वचन के द्वारा अप्रकाशित।
संकल्प—विकल्प।
यदि इस सुचरित तप, नियम, ब्रह्मचर्यवास का सुखकारक फलवृत्ति विशेष है तो हम भी भविष्यसंबंधी इन इस प्रकार के उदार मानुषिक भोगार्ह भोगों को भोगते हुए विहरण करें तो यह अच्छा हो।
अहो! रानी चेलना महान् ॠद्धि वाली, और महान् द्युति वाली, महाबली, महा-यशस्वी, महान् ऐश्वर्य४० से युक्त है, जो स्नान कर बलिकर्म, कौतुक, मंगल और प्रायश्चित्त कर सर्व अलंकारों से विभूषित होकर राजा श्रेणिक के साथ उदार मानुषिक भोगार्ह भोगों को भोगते हुए विहरण कर रही है। मैंने देवलोक में देवियों को नहीं देखा, यह साक्षात् देवी है।
४०. महर्द्धिक.....महेशाख्य (महिड्ढीए.....महेसक्खे)
प्रस्तुत सूत्र में राजा के पांच विशेषण निरूपित हैं—
१. महर्द्धिक—महान ॠद्धि से सम्पन्न। यहां ॠद्धि का अर्थ है—विमान और परिवार आदि की सम्पन्नता से युक्त।
२. महाद्युतिक—महान दीप्तिमान शरीरसम्पदा और आभरण की द्युति से दीप्तिमान।
३. महाबल—शारीरिक बल से सम्पन्न, पर्वत आदि को उखाड़ फेंकने के सामर्थ्य से युक्त।
४. महायश—अतिशय प्रख्याति वाला अथवा जिसकी ख्याति तीनों लोकों में फैली हुई है।
५. महेशाख्य—जो महान् ईश्वर या स्वामी के रूप में जाना जाता है। वृत्तिकार ने आख्या का अर्थ अभिधान किया है। उनके अनुसार 'महेशाख्य' का अर्थ महेश्वर नाम भी हो सकता है।
यदि इस सुचरित तप, नियम, ब्रह्मचर्यवास का सुखकारक फलवृत्ति विशेष है तो हम भी भविष्यसंबंधी इन इस प्रकार के उदार४१ मानुषिक भोगार्ह भोगों को भोगते हुए विहरण करें तो यह अच्छा है।
४१. उदार (उरालाइं)
उराल का अर्थ है उत्कृष्ट। जो काम-भोग अत्यन्त उत्कृष्ट मधु, मद्य और मांस आदि समग्र सामग्री से युक्त होते हैं, वे उदार कहलाते हैं। वृत्ति में इसका अर्थ प्रधान किया गया है।
भगवओ निग्गंथाणं निग्गंथीणं संबोध-पदं
२३. अज्जोत्ति! समणे भगवं महावीरे ते बहवे निग्गंथा निग्गंथीओ य आमंतेत्ता एवं वदासि—सेणियं रायं चेल्लणं देविं पासित्ता इमेतारूवे अज्झत्थिए चिंतिए पत्थिए मणोगए संकप्पे समुपज्जित्था—अहो! णं सेणिए राया महिड्ढीए महज्जुइए महब्बले महायसे महेसक्खे, जे णं ण्हाते कयबलिकम्मे कयकोउय-मंगल-पायच्छित्ते सव्वालंकारभूसिते चेल्लणादेवीए सद्धिं ओरालाइं माणुस्सगाइं भोगभोगाइं भुंजमाणे विहरति। ण मे दिट्ठा देवा देवलोगंसि सक्खं खलु अयं देवे।
जति इमस्स सुचरियस्स तव-नियम-बंभचेरवासस्स कल्लाणे फलवित्तिविसेसे अत्थि, तं वयमवि आगमेस्साइं इमाइं एयारूवाइं ओरालाइं माणुस्सगाइं भोगभोगाइं भुंजमाणा विहरामो—सेत्तं साहू।
अहो! णं चेल्लणा देवी महिड्ढिया महज्जुइया महब्बला महायसा महेसक्खा सुंदरा, जा णं ण्हाया कयबलिकम्मा कयकोउय-मंगल-पायच्छित्ता सव्वालंकारविभूसिता सेणिएण रण्णा सद्धिं ओरालाइं माणुस्सगाइं भोगभोगाइं भुंजमाणी विहरति। न मे दिट्ठा देवीओ देवलोगम्मि, सक्खं खलु इयं देवी।
जइ इमस्स सुचरियस्स तव-नियम-बंभचेरवासस्स कल्लाणे फलवित्ति-विसेसे अत्थि, तं वयमवि आगमिस्साइं इमाइं एयारूवाइं ओरालाइं माणुस्सगाइं भोगभोगाइं भुंजमाणीओ विहरामो—सेत्तं साहू। से नूणं अज्जो! अत्थे समट्ठे?
हंता अत्थि।।
भगवत: निर्ग्रन्थानां निर्ग्रन्थीनां संबोध-पदम्
आर्या:! इति श्रमण: भगवान् महावीर: तान् बहून् निर्ग्रन्थान् निर्ग्रन्थी: च आमन्त्र्य एवम् अवादीत्—श्रेणिकं राजानं चेल्लणां देवीं दृष्ट्वा अयम् एतद्रूप: आध्यात्मिक: चिन्तित: प्रार्थित: मनोगत: संकल्प: समुदपादि—अहो! श्रेणिक: राजा महर्द्धिक: महाद्युतिक: महाबल: महायशा: महेशाख्य:, य: स्नात: कृतबलिकर्मा कृतकौतुक-मंगल-प्रायश्चित्त: सर्वालङ्कारभूषित: चेल्लणादेव्या सार्द्धम् उदारान् मानुष्यकान् भोग्यभोगान् भुञ्जान: विहरति। न मया दृष्टा: देवा: देवलोके, साक्षात् खलु अयं देव:।
यदि अस्य सुचरितस्य तपो-नियम-ब्रह्मचर्यवासस्य कल्याण: फलवृत्तिविशेष: अस्ति, तदा वयम् अपि आगमिष्यत: एतान् एतद्रूपान् उदारान् मानुष्यकान् भोग्यभोगान् भुञ्जाना: विहराम:—तद् एतत् साधु।
अहो! चेल्लणा देवी महर्द्धिका महाद्युतिका महाबला महायशा: महेशाख्या सुन्दरा, या स्नाता कृतबलिकर्मा कृतकौतुक-मंगल-प्रायश्चित्ता, सर्वालङ्कारविभूषिता श्रेणिकेन राज्ञा सार्द्धम् उदारान् मानुष्यकान् भोग्यभोगान् भुञ्जाना विहरति। न मया दृष्टा: देव्य: देवलोके, साक्षात् खलु इयं देवी।
यदि अस्य सुचरितस्य तपो-नियम-ब्रह्मचर्यवासस्य कल्याण: फलवृत्ति-विशेष: अस्ति, तदा वयम् अपि आगमिष्यत: एतान् एतद्रूपान् उदारान् मानुष्यकान् भोग्यभोगान् भुञ्जाना: विहराम:—तत् एतत् साधु। स नूनम् आर्या:! अर्थ: समर्थ:?
हन्ता! अस्ति।
भगवान् का निर्ग्रन्थों-निर्ग्रन्थियों को संबोध-पद
२३. आर्यो! श्रमण भगवान् महावीर ने उन बहुत निर्ग्रन्थों और निर्ग्रन्थियों को आमंत्रित कर इस प्रकार कहा—राजा श्रेणिक और चेलना देवी को देखकर (तुम्हारे मन में) इस प्रकार का आध्यात्मिक, स्मृत्यात्मक, अभिला-षात्मक, मनोगत संकल्प उत्पन्न हुआ—अहो! राजा श्रेणिक महान् ॠद्धि, महान् द्युति, महान् बल, महान् यश और महान् ऐश्वर्य से युक्त है, जो स्नान कर बलिकर्म, कौतुक, मंगल और प्रायश्चित्त कर सर्व अलंकारों से विभूषित होकर चेलना देवी के साथ उदार मानुषिक भोगार्ह भोगों को भोगते हुए विहरण कर रहा है, मैंने देवलोक में देवों को नहीं देखा, यह साक्षात् देव है।
यदि इस सुचरित तप, नियम, ब्रह्मचर्यवास का सुखकारक फलवृत्ति विशेष है तो हम भी भविष्यसंबंधी इन इस प्रकार के उदार मानुषिक भोगार्ह भोगों को भोगते हुए विहरण करें तो यह अच्छा हो।
अहो! रानी चेलणा महान् ॠद्धि वाली, महान् द्युति वाली, महाबली, महायशस्वी, महान ऐश्वर्य से युक्त है और सुन्दर है, जो स्नान कर, बलिकर्म, कौतुक, मंगल और प्रायश्चित्त कर सर्व अलंकारों से विभूषित होकर राजा श्रेणिक के साथ उदार मानुषिक भोगार्ह भोगों को भोगती हुई विहरण कर रही है। मैंने देवलोक में देवियों को नहीं देखा, यह साक्षात् देवी है।
यदि इस सुचरित तप, नियम, ब्रह्मचर्यवास का सुखकारक फलवृत्ति विशेष है तो हम भी भविष्यसम्बन्धी इन इस प्रकार के उदार मानुषिक भोगार्ह भोगों को भोगते हुए विहरण करें तो यह अच्छा हो। आर्यो! क्या यह अर्थ समर्थ है?
हां, है।
निग्गंथस्स माणुस्सभोगनिदाण (१)-पदं
२४. एवं खलु समणाउसो! मए धम्मे पण्णत्ते—इणमेव निग्गंथे पावयणे सच्चे अणुत्तरे पडिपुण्णे केवले संसुद्धे णेआउए सल्लगत्तणे सिद्धिमग्गे मुत्तिमग्गे निज्जाणमग्गे निव्वाणमग्गे अवितहमविसंधी सव्वदुक्खप्पहीणमग्गे। इत्थं ठिया जीवा सिज्झंति बुज्झंति मुच्चंति परिनिव्वायंति सव्वदुक्खाणमंतं करेंति।
जस्स णं धम्मस्स निग्गंथे सिक्खाए उवट्ठिए विहरमाणे पुरा दिगिंछाए पुरा पिवासाए पुरा वातातवेहिं पुट्ठे विरूवरूवेहि य परिसहोवसग्गेहिं उदिण्णकामजाए यावि विहरेज्जा। से य परक्कमेज्जा। से य परक्कममाणे पासेज्जा—से जे इमे भवंति उग्गपुत्ता महामाउया, भोगपुत्ता महामाउया, एतेसि णं अण्णतरस्स अतिजायमाणस्स वा निज्जायमाणस्स वा पुरओ महं दासी-दास-किंकर-कम्मकर-पुरिस-पायत्तपरिक्खित्तं छत्तं भिंगारं गहाय निगच्छति। तदणंतरं च णं पुरतो महं आसा आसवरा उभओ पासिं नागा नागवरा पिट्ठओ रहा रहवरा रहसंगेल्लि। से णं उद्धरियसेयच्छत्ते अब्भुग्गतभिंगारे पग्गहियतालियंटे पवियन्नसेय-चामरवालवीयणीए अभिक्खणं अतिजातिय-णिज्जातिय सप्पभासे पुव्वावरं च णं ण्हाते कयबलिकम्मे कयकोउय-मंगल-पायच्छित्ते सिरसा ण्हाए कंठेमालकडे आविद्धमणिसुवण्णे कप्पियमाल-मउलिमउडबद्धसरीरे आसत्तोसत्त-वग्घारित-सोणिसुत्त-मल्लदाम-कलावे अहत-वत्थ-परिहिए चंदणुक्खित्तगातसरीरे महति-महालियाए कूडागारसालाए महति-महालयंसि सयणिज्जंसि दुहतो उन्नते मज्झे णतगंभीरे वण्णओ, सव्वरातिणिएणं जोतिणा झियाय-माणेणं इत्थीगुम्मपरिवुडे महताहत-णट्ट-गीत-वाइय-तंती-तल-ताल-तुडिय-घण-मुइंग-मद्दल-पडुप्प-वाइयरवेणं ओरालाइं माणुस्सगाइं भोगभोगाइं भुंजमाणे विहरति। तस्स णं एगमवि आणवेमाणस्स जाव चत्तारि पंच अवुत्ता चेव अब्भुट्ठेंति। भण सामी! किं करेमो? किं आहरामो? किं उवणेमो? किं आचेट्ठामो? किं भे हियइच्छितं? किं भे आसगस्स सदति? जं पासित्ता निग्गंथे निदाणं करेति—जइ इमस्स सुचरियस्स तव-नियम-बंभचेरवासस्स कल्लाणे फलवित्तिविसेसे अत्थि, तं अहमवि आगमिस्साइं इमाइं एयारूवाइं ओरालाइं माणुस्सगाइं भोगभोगाइं भुंजमाणे विहरामि—सेत्तं साहू। एवं खलु समणाउसो! निग्गंथे निदाणं किच्चा तस्स ठाणस्स अणालोइय-प्पडिक्कंते कालमासे कालं किच्चा अण्णतरेसु देवलोगेसु देवत्ताए उववत्तारो भवति—महिड्ढि-एसु जाव चिरट्ठितीएसु। से णं तत्थ देवे भवति—महिड्ढिए जाव भुंजमाणे विहरति। से णं ताओ देवलोगातो आउक्खएणं भवक्खएणं ठितिक्खएणं अणंतरं चयं चइत्ता से जे इमे भवंति उग्गपुत्ता महामाउया, भोगपुत्ता महामाउया, एतेसि णं अण्णतरंसि कुलंसि पुत्तत्ताए पच्चायाति। से णं तत्थ दारए भवति—सुकुमाल-पाणिपाए जाव सुरूवे। तए णं से दारए उमुक्क-बालभावे विण्णय-परिणयमित्ते जोव्वणगमणुपत्ते सयमेव पेतियं दायं पडिवज्जति। तस्स णं अतिजायमाणस्स वा निज्जाय-माणस्स वा पुरओ महं दासी-दास-किंकर-कम्मकर-पुरिस-पायत्त-परिक्खित्तं छत्तं भिगारं गहाय निगच्छति जाव किं भे आसगस्स सदति?
तस्स णं तहप्पगारस्स पुरिसजातस्स तहारूवे समणे वा माहणे वा उभओ कालं केवलिपण्णत्तं धम्म-माइक्खेज्जा?
हंता आइक्खेज्जा।
से णं भंते! पडिसुणेज्जा?
णो इणट्ठे समत्थे, अभविए णं से तस्स धम्मस्स सवणयाए। से य भवइ—महिच्छे महारंभे महापरिग्गहे अहम्मिए जाव आगमिस्साणं दुल्लहबोहिए यावि भवइ।
एवं खलु समणाउसो! तस्स णिदाणस्स इमेतारूवे पावए फलविवागे जं णो संचाएति केवलिपण्णत्तं धम्मं पडिसुणेत्तए।।
निर्ग्रन्थस्य मानुष्यभोगनिदान-(१) पदम्
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! मया धर्म: प्रज्ञप्त:—इदमेव नैर्ग्रन्थ्यं प्रवचनं सत्यम् अनुत्तरं प्रतिपूर्णं केवलं संशुद्धं नैर्यातृकं शल्यकर्तनं सिद्धिमार्गं मुक्तिमार्गं निर्याणमार्गं निर्वाणमार्गम् अवितथम् अविसंधि सर्वदु:खप्रहीणमार्गम्। अत्र स्थिता: जीवा: सिध्यन्ति 'बुज्झंति' मुञ्चन्ति परिनिर्वान्ति सर्वदु:खानाम् अन्तं कुर्वन्ति।
यस्य धर्मस्य निर्ग्रन्थ: शिक्षायाम् उपस्थित: विहरन् पुरा 'दिगिंछाए' पुरा पिपासया पुरा वाताऽतपाभ्यां स्पृष्ट: विरूपरूपै: च परीषहोपसर्गै: उदीर्णकामजातश्च अपि विहरेत्। स च पराक्रमेत। स च पराक्रममाण: पश्येत्—अथ ये इमे भवन्ति उग्रपुत्रा: महामातृका:, भोगपुत्रा: महामातृका:, एतेषाम् अन्यतरस्य अतियात: वा निर्यात: वा पुरत: महद् दासी-दास-किङ्कर-कर्मकर-पुरुष-पादातपरिक्षिप्तं छत्रं भृङ्गारं गृहीत्वा निर्गच्छति। तदनन्तरं च पुरत: महाऽश्वा: अश्ववरा: उभयो: पार्श्वयो: नागा: नागवरा: पृष्ठत: रथा: रथवरा: रथ'संगेल्लि'। स उद्धृतश्वेतछत्र: अभ्युद्गतभृङ्गार: प्रगृहीततालवृन्त: प्रवीज्यमानश्वेत-चामरबालवीजनीक: अभीक्ष्णम् अतियातिक-निर्यातिक-सत्प्रभास: पूर्वापरं च स्नात: कृतबलिकर्मा कृतकौतुक-मंगल-प्रायश्चित्त: शिरसा स्नात: कृतकण्ठेमाल: आविद्धमणिसुवर्ण: कल्पितमाल-मौलिमुकुटबद्धशरीर: आसक्तोत्सक्त-'वग्घारित'-श्रोणिसूत्र-माल्यदाम-कलाप: परिहिताहतवस्त्र: चन्दनोत्क्षिप्तगात्रशरीर: महाति-महत्यां कूटागारशालायां महाति-महति शयनीये द्विधा उन्नते मध्ये नतगंभीरे वर्णक:, सर्वरात्रिकेण ज्योतिषा ध्याय-मानेन स्त्रीगुल्मपरिवृत: महताहत-नाट्य-गीत-वादित्र-तन्त्री-तल-ताल-त्रुटित-घन-मृदङ्ग-'मद्दल'-पटु-प्रवादितरवेण उदारान् मानुष्यकान् भोग्यभोगान् भुञ्जान: विहरति। तस्य एकमपि आज्ञापयत: यावत् चत्वार: पञ्च अनुक्ता: च एव अभ्युत्तिष्ठन्ति। भण स्वामिन्! किं कूर्म:? किम् आहराम:? किम् उपनयाम:? किम् आचेष्टामहे? किं भवत: हृदयेष्टम्? किं भवत: आस्यकाय स्वदते? यं दृष्ट्वा निर्ग्रन्थ: निदानं करोति—यदि अस्य सुचरितस्य तपो-नियम-ब्रह्मचर्यवासस्य कल्याण: फलवृत्तिविशेष: अस्ति, तदा अहमपि आगमिष्यत: एतान् एतद्रूपान् उदारान् मानुष्यकान् भोग्यभोगान् भुञ्जान: विहरामि—तत् एतत् साधु। एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! निर्ग्रन्थ: निदानं कृत्वा तस्य स्थानस्य अनालोचित-प्रतिक्रान्त: कालमासे कालं कृत्वा अन्यतरेषु देवलोकेषु देवत्वेन उपपत्ता भवति—महर्द्धिकेषु यावत् चिरस्थितिकेषु। स तत्र देव: भवति—महर्द्धिक: यावत् भुञ्जान: विहरति। स: तत: देवलोकात् आयु:क्षयेण भवक्षयेण स्थितिक्षयेण अनन्तरं चयं त्यक्त्वा अथ ये इमे भवन्ति उग्रपुत्रा: महामातृका:, भोगपुत्रा: महामातृका:, एतेषाम् अन्यतरे कुले पुत्रत्वेन प्रत्यायाति। स तत्र दारक: भवति—सुकुमारपाणिपाद: यावत् सुरूप:। तत: स: दारक: उन्मुक्त-बालभाव: विज्ञातपरिणतमात्र: यौवनकमनुप्राप्त: स्वयमेव पैतृकं दायं प्रतिपद्यते। तस्य अतियात: वा निर्यात: वा पुरत: महद्-दासी-दास-किङ्कर-कर्मकर-पुरुष-पादात-परिक्षिप्तं छत्रं भृङ्गारं गृहीत्वा निर्गच्छति यावत् किं भवत: आस्यकाय स्वदते?
तस्मै तथाप्रकाराय पुरुषजाताय तथारूप: श्रमण: वा माहन: वा उभयं कालं केवलिप्रज्ञप्तं धर्मम् आख्यायात्?
हन्त! आख्यायात्।
स भदन्त! प्रतिश्रृणुयात्?
नो अयम् अर्थ: समर्थ:, अभव्य: स तस्य धर्मस्य श्रवणाय। स च भवति—महेच्छ: महारम्भ: महापरिग्रह: अधार्मिक: यावत् आगमिष्यति दुर्लभबोधिक: चापि भवति।
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! तस्य निदानस्य अयम् एतद्रूप: पापक: फलविपाक: यत् नैव शक्नोति केवलिप्रज्ञप्तं धर्मं प्रतिश्रोतुम्।।
निर्ग्रन्थ का मानुषिक भोगनिदान (१)-पद
२४. आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार मैंने धर्म प्रज्ञप्त किया है—यही निर्ग्रन्थ प्रवचन४२ सत्य, अनुत्तर, प्रतिपूर्ण, अद्वितीय, संशुद्ध, नैर्यातृक, शल्य को काटनेवाला, सिद्धि का मार्ग, मुक्ति का मार्ग, मोक्ष का मार्ग, शांति का मार्ग, अवितथ, अव्यवच्छिन्न और सर्व दु:खों के क्षय का मार्ग है। इस निर्ग्रन्थ प्रवचन में स्थित जीव सिद्ध होते हैं, प्रशांत होते हैं, मुक्त होते हैं, परिनिर्वाण को प्राप्त होते हैं और सब दु:खों का अन्त करते हैं।४३
सूत्र २४
४२. निर्ग्रन्थ प्रवचन.....अवितथ, अव्यवच्छिन्न (निग्गंथे पावयणे.....अवितहमविसंधि)
प्रवचन का अर्थ है—शासन। भगवान महावीर के समय में जैन धर्म निर्ग्रन्थ प्रवचन के नाम से प्रख्यात था। प्रस्तुत सूत्र में इसके अनेक विशेषण दिए गए हैं। निर्ग्रन्थ प्रवचन सत्य है। सत्पुरुषों के लिए हितकर है, इसलिए यह सत्य है—यह अर्थ भगवती वृत्ति में किया गया है। आवश्यक चूर्णि में इसका दूसरा अर्थ भी मिलता है—सद्भूत—यथार्थ होने के कारण सत्य है।
निर्ग्रन्थ प्रवचन केवल है, अद्वितीय है। ऐसा हितकर दूसरा प्रवचन नहीं है।
निर्ग्रन्थ प्रवचन में ज्ञान, दर्शन और चारित्र तीनों का समन्वय है, इसलिए यह प्रतिपूर्ण है।
निर्ग्रन्थ प्रवचन मोक्ष की ओर ले जाने वाला है, इसलिए यह नैर्यातृक है।
आवश्यकचूर्णि में इसका अर्थ न्याय से अबाधित किया है।
निर्ग्रन्थ प्रवचन संशुद्ध है, हेतु आदि की कसौटी पर खरा उतरने वाला है।
निर्ग्रन्थ प्रवचन मायाशल्य, निदानशल्य और मिथ्या-दर्शनशल्य का कर्त्तन करने वाला है, इसलिए शल्यकर्तन है।
निर्ग्रन्थ प्रवचन सिद्धि का मार्ग है, हितार्थ की प्राप्ति का मार्ग है।
निर्ग्रन्थ प्रवचन मुक्ति का मार्ग है, कर्म से विमुक्त होने का मार्ग है।
निर्ग्रन्थ प्रवचन निर्याण मार्ग है, मोक्ष की ओर ले जाने वाला मार्ग है।
निर्ग्रन्थ प्रवचन निर्वाण मार्ग है, आत्म-स्वास्थ्य का मार्ग है। सकल कर्म से निरपेक्ष सुख का मार्ग है।
निर्ग्रन्थ प्रवचन अवितथ है, सत्य है, तथ्य है। प्रत्येक युग में अपनी प्रामाणिकता सिद्ध करने वाला है। यह अव्यवच्छिन्न है।
४३. सिद्ध.........सब दु:खों का अन्त करता है (सिज्झइ... दु:खाणमंतं करेंति)
प्रस्तुत आलापक में पांच क्रियापद हैं। इन पांच पदों द्वारा मुक्त होने की पांच अवस्थाओं का प्रतिपादन किया गया है। पहली अवस्था है—सिद्ध होना। जिसका प्रयोजन सिद्ध हो जाता है, वह सिद्ध अवस्था है।
दूसरी अवस्था है—प्रशान्त होना या बुझ जाना।
तीसरी अवस्था है—कर्म बन्धन से मुक्त होना।
चौथी अवस्था है—परिनिर्वृत, नि:स्पन्द—गतिरहित हो जाना।
पांचवीं अवस्था है—सब दु:खों का अन्त कर देना।
विस्तार के लिए द्रष्टव्य—भगवती भाष्य भाग १, सूत्र ४४ से ४७ का टिप्पण।
जिस धर्म की शिक्षा में निर्ग्रन्थ उपस्थित है, उसमें विहरण करता हुआ प्रबल४४ क्षुधा, प्रबल पिपासा, प्रबल वात और आतप से स्पृष्ट हो जाए, विविध प्रकार के परीषह और उपसर्गों से४५ काम-समूह की उदीरणा हो जाए तो भी विहरण करे। वह पराक्रम करे। वह पराक्रम करता हुआ देखे कि जो ये उग्रपुत्र महामातृक और भोगपुत्र महामातृक होते हैं, प्रवेश और निष्क्रमण के समय उनके आगे छत्र और झारी ग्रहण कर दासी, दास, किङ्कर, कर्मकर-पुरुष और महान् पदाति-समूह से परिक्षिप्त होकर निर्गमन करता है। तदनन्तर उनके आगे महान् अश्व, श्रेष्ठ अश्व, उभय पार्श्व में हाथी, श्रेष्ठ हाथी और पीछे-पीछे रथ, श्रेष्ठ रथ और रथ समुदाय चलता है। श्वेत छत्र को ऊंचा उठाए हुए, झारी लिए हुए, तालवृन्त लिए हुए, श्वेत चामर और बालवीजनियों से बार-बार वीजित होता हुआ वह प्रवेश और निष्क्रमण की शोभन कांति से युक्त है, वह सायं-प्रात:४६ स्नान कर बलिकर्म, कौतुक, मंगल और प्रायश्चित्त कर सिर से पैर तक नहा, गले में माला पहन, मणिजटित स्वर्णाभरण पहनकर, चूड़ामणी पहन, मौलि और मुकुट से बद्ध शरीर वाला, भूमि तक लटकती हुई और उपरि संबद्ध पुष्पमालाओं के समूह४७ से युक्त प्रलम्बमान करधनी को धारण कर, नए वस्त्र पहन, शरीर और उसके अवयवों पर चन्दन का उपलेप कर अति विशाल कूटागारशाला में अति विशाल शयनीय पर बैठता है। वह शयनीय दोनों और से उन्नत और मध्य में नत और गंभीर होता है ....वर्णक, वहां सारी रात ज्योति जलती रहती है। वह स्त्री समूह से परिवृत हो, महान् प्रयत्न से आहत, नाट्यों, गीतों तथा कुशल वादकों द्वारा बजाए गए वादित्र, वीणा, तल, ताल, त्रुटित, घन, मृदङ्ग और मर्दल की महान् ध्वनि से युक्त उदार मानुषिक भोगार्ह भोगों को भोगते हुए विहार करता है। उसके द्वारा किसी एक को बुलाए जाने पर यावत् चार-पांच व्यक्ति बिना बुलाए ही उपस्थित हो जाते हैं? स्वामिन्! कहें, हम क्या करें? क्या लाएं? क्या भेंट करें? क्या आचरण करें? आपकी क्या हार्दिक इच्छा है? आपके मुख को क्या स्वादिष्ट लगता है? जिसको देखकर निर्ग्रन्थ निदान करता है—यदि इस सुचरित तप, नियम, ब्रह्मचर्यवास का सुखकारक फलवृत्ति विशेष है तो मैं भी भविष्यसंबंधी इन इस प्रकार के उदार मानुषिक भोगार्ह भोगों को भोगता हुआ विहरण करूं तो अच्छा हो। आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार निर्ग्रन्थ निदान४८ करके उस स्थान की आलोचना और प्रतिक्रमण किए बिना कालमास में काल करके महान् ॠद्धि वाले यावत् लंबी स्थिति वाले किन्हीं देवलोकों में देव रूप में उपपन्न होने वाला बन जाता है। वह वहां देव बनता है, महर्द्धिक यावत् भोगता हुआ विहरण करता है। वह आयुक्षय, भवक्षय और स्थितिक्षय के बाद उस देवलोक से च्युत हो कर जो ये उग्रपुत्र महामातृक, भोगपुत्र महामातृक होते हैं, इनमें से किसी कुल में पुन: पुत्र रूप में उत्पन्न होता है। वहां वह बालक सुकुमार हाथ, पैर वाला यावत् रूपसम्पन्न होता है। तत्पश्चात् वह बालक शैशव को लांघकर विज्ञ और कला में पारगामी बन यौवन को अनुप्राप्त हो स्वयमेव पैतृक सम्पत्ति को प्राप्त करता है। प्रवेश और निष्क्रमण के समय उसके आगे छत्र और झारी ग्रहण कर दासी, दास, किङ्कर, कर्मकर-पुरुष और महान् पदाति समूह४९ निर्गमन करता है यावत् आपके मुख को क्या स्वादिष्ट लगता है?
४४. प्रबल (पुरा)
प्राकृत शब्दकोश में 'पुरा' अव्यय का प्रयोग प्राचीन, पुराना, इतिहास इत्यादि अर्थों में निर्दिष्ट है। वहां 'पुरा' के अर्थ में 'पुरिल्ला' और 'पुरिल्ल' शब्द को देखने का निर्देश दिया गया है। पुरिल्ल का अर्थ है प्रवर। इसलिए प्रस्तुत संदर्भ में 'पुरा' शब्द का अर्थ 'प्रबल' करना संगत लगता है।
४५. परीषह और उपसर्गों से (परिषहोवसग्गेहिं)
परीषह का अर्थ है—जो कष्ट इच्छा के बिना प्राप्त होता है, वह परीषह है। जो सहा जाता है उसे परीषह कहते हैं। सहने के दो प्रयोजन है
१. मार्गाच्यवन
२. निर्जरा।
स्वीकृत मार्ग से च्युत न होने के लिए और निर्जरा—कर्मों को क्षीण करने के लिए परीषहों को सहन किया जाता है।
उपसर्ग का अर्थ है—उपद्रव, बाधा। ठाणं में उपसर्ग के चार प्रकार बतलाए हैं—
१. देवताओं से होने वाला।
२. मनुष्यों से होने वाला।
३. तिर्यञ्चों से होने वाला।
४. स्वयं अपने द्वारा होने वाला।
विस्तार के लिए द्रष्टव्य—ठाणं पृ. ५३५, ५३६
४६. सायं-प्रात: (पुव्वावरं)
सूयगडो की चूर्णि में सपुव्ववारं शब्द का प्रयोग किया गया है। चूर्णिकार ने इसका अर्थ—पूर्वाह्न और अपराह्न में किया जाने वाला कार्य किया है।
वृत्तिकार ने इसके दो अर्थ किए हैं—
१. पूर्वाह्न के कर्तव्य और अपराह्न के कर्तव्य।
२. पहले किए जाने वाले कार्य और बाद में किए जाने वाले कार्य, जैसे—पहले स्नान किया जाता है, फिर विलेपन और भोजन आदि।
४७. पुष्पमालाओं के समूह (मल्लदामकलावे)
सामान्यत: मल्लदाम का अर्थ पुष्पमाला किया जाता है। वस्तुत: मल्ल और दाम—ये दोनों स्वतंत्र शब्द है। मल्ल का अर्थ सामान्य माला है और 'दाम' शब्द विशेष प्रकार की माला के अर्थ में प्रयुक्त होता है। 'दाम' शब्द के अनेक अर्थ उपलब्ध होते हैं। जैसे—
१. सिर पर लटकने वाली माला।
२. सिर पर आभूषण के रूप में लगाई जाने वाली माला।
३. बालों को सुव्यवस्थित रखने के लिए धारण की जाने वाली माला।
४. खुले मैदान में चारों ओर वंदनवार के रूप में बांधी जाने वाली माला।
५. मस्तक पर धारण की जानेवाली माला, जो पत्तों, फूलों और जवाहरात से बनी हुई हो।
गृहसूत्र के अनुसार 'दाम' का अर्थ चन्दन की माला होता है।
४८. निदान (निदाण)
निदान का अर्थ है पौद्गलिक सुखसमृद्धि के लिए किया जाने वाला संकल्प अथवा कोई भी आकांक्षात्मक संकल्प।
उत्तराध्ययन बृहद्वृत्ति के अनुसार—'यदि मेरी तपस्या का फल है तो मैं अगले जन्म में चक्रवर्ती बनूं'—इस प्रकार तप के फल के विनिमय का संकल्प करना निदान है।
आवश्यक चूर्णि में दोषसेवन का प्रतिक्रमण नहीं करने पर अवश्य उदय में आने वाले तीव्र कर्म बन्ध को निदान कहा गया है। देव और मनुष्यों के वैभव को देखकर या सुनकर उनकी प्राप्ति का संकल्प करना निदान है।
आवश्यक चूर्णि में बतलाया गया है कि जो निदानयुक्त होता है, उसके चारित्र नहीं होता, क्योंकि निदान के साथ हिंसा की अनुमोदना जुड़ी हुई है। यहां ब्रह्मदत्त चक्रवर्ती का उदाहरण मननीय है।
४९. समूह (परिक्खित्त)
शब्दकोश में 'परिक्खित्त' शब्द के परिवेष्टित, घिरा हुआ आदि अर्थ प्राप्त होते हैं। प्रस्तुत संदर्भ में 'निगच्छति' क्रियापद के कर्त्ता और 'महं' पद के विशेष्य के रूप में इसका प्रयोग किया गया प्रतीत होता है। इसलिए यहां इसका 'समूह' अर्थ समीचीन लगता है।
उस प्रकार के उस पुरुषविशेष को तथारूप श्रमण अथवा माहन उभयकाल में केवलिप्रज्ञप्त धर्म का आख्यान करते हैं?
हां, आख्यान करते हैं।
भंते! वह श्रवण करता है?
यह अर्थ समर्थ नहीं है, वह उस धर्म के श्रवण के लिए अभव्य (अयोग्य) है। वह महा-इच्छा वाला, महा-आरम्भ वाला, महा-परिग्रह वाला, अधार्मिक यावत् भविष्य में दुर्लभबोधि वाला भी होता है।
आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार उस निदान का यह ऐसा पापकारी फल विपाक है कि वह केवलिप्रज्ञप्त धर्म का श्रवण नहीं कर सकता।
निग्गंथीए माणुस्सभोगनिदाण (२)-पदं
२५. एवं खलु समणाउसो! मए धम्मे पण्णत्ते—इणमेव निग्गंथे पावयणे सच्चे अणुत्तरे पडिपुण्णे केवले संसुद्धे णेआउए सल्लगत्तणे सिद्धिमग्गे मुत्तिमग्गे निज्जाणमग्गे निव्वाणमग्गे अवितहमविसंधी सव्वदुक्खप्पहीणमग्गे। इत्थं ठिया जीवा सिज्झंति बुज्झंति मुच्चंति परिनिव्वायंति सव्वदुक्खाणमंतं करेंति।
जस्स णं धम्मस्स निग्गंथी सिक्खाए उवट्ठिया विहरमाणी पुरा दिगिंछाए पुरा पिवासाए पुरा वातातवेहिं पुट्ठा, विरूवरूवेहि य परिसहोवसग्गेहिं उदिण्णकामजाया यावि विहरेज्जा। सा य परक्कमेज्जा। सा य परक्कममाणी पासेज्जा—से जा इमा इत्थिया भवति—एगा एगजाया एगाभरण-पिहाणा तेल्लपेला इव सुसंगोपिता चेलपेला इव सुसंपरिग्गहिया रयणकरंडगसमाणा। तीसे णं अतिजायमाणीए वा निज्जायमाणीए वा पुरओ महं दासी-दास-किंकर-कम्मकर-पुरिस-पायत्तपरिक्खित्तं छत्तं भिंगारं गहाय निगच्छति जाव किं भे आसगस्स सदति?
जं पासित्ता निग्गंथी निदाणं करेति—जइ इमस्स सुचरियस्स तव-नियम-बंभचेरवासस्स कल्लाणे फलवित्तिविसेसे अत्थि, तं अहमवि आगमिस्साइं इमाइं एयारूवाइं ओरालाइं माणुस्सगाइं भोगभोगाइं भुंजमाणी विहरामि—सेत्तं साहू।
एवं खलु समणाउसो! निग्गंथी निदाणं किच्चा तस्स ठाणस्स अणालोइयपडिक्कंता कालमासे कालं किच्चा अण्णतरेसु देवलोएसु देवत्ताए उववत्तारा भवति—महिड्ढिएसु जाव चिरट्ठितीएसु। सा णं तत्थ देवे भवति—महिड्ढिए जाव भुंजमाणे विहरति। से णं ताओ देवलोगाओ आउक्खएणं भवक्खएणं ठितिक्खएणं अणंतरं चयं चइत्ता से जे इमे भवंति उग्गपुत्ता महामाउया, भोगपुत्ता महामाउया, एतेसि णं अण्णतरंसि कुलंसि दारियत्ताए पच्चायाति। सा णं तत्थ दारिया भवति—सुकुमालपाणिपाया जाव सुरूवा। तते णं दारियं अम्मापियरो उम्मुक्कबालभावं विण्णय-परिणयमेत्तं जोव्वणगमणुपत्तं पडि-रूवेणं सुक्केणं पडिरूवेणं रूवेणं पडिरूवस्स भत्तारस्स भारियत्ताए दलयंति। सा णं तस्स भारिया भवति—एगा एगजाता एगाभरण-पिहाणा तेल्लपेला इव सुसंगोपिता, चेलपेला इव सुसंपरिग्गहिया रयणकरंडगसमाणा। तीसे णं अतिजायमाणीए वा निज्जायमाणीए वा पुरतो महं दासी-दास-किंकर-कम्मकर-पुरिस-पायत्तपरिक्खित्तं छत्तं भिंगारं गहाय निगच्छति जाव किं भे आसगस्स सदति?
तीसे णं तहप्पगाराए इत्थियाए तहारूवे समणे वा माहणे वा उभओ कालं केवलिपण्णत्तं धम्मं आइक्खेज्जा?
हंता आइक्खेज्जा।
सा णं भंते! पडिसुणेज्जा?
णो इणट्ठे समत्थे, अभविया णं सा तस्स धम्मस्स सवणयाए। सा च भवति—महिच्छा महारंभा महा-परिग्गहा अहम्मिया जाव आगमिस्साए दुलभबोहिया यावि भवति।
एवं खलु समणाउसो! तस्स निदाणस्स इमेतारूवे पावए फलविवागे, जं णो संचाएति केवलिपण्णत्तं धम्मं पडिसुणेत्तए।।
निर्ग्रन्थ्या: मानुष्यभोगनिदान (२)-पदम्
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! मया धर्म: प्रज्ञप्त:—इदमेव नैर्ग्रन्थ्यं प्रवचनं सत्यम् अनुत्तरं प्रतिपूर्णं केवलं संशुद्धं नैर्यातृकं शल्यकर्तनं सिद्धिमार्गं मुक्तिमार्गं निर्याणमार्गं निर्वाणमार्गम् अवितथम् अविसंधि सर्वदु:खप्रहीणमार्गम्। अत्र स्थिता: जीवा: सिध्यन्ति 'बुज्झंति' मुञ्चन्ति परिनिर्वान्ति सर्वदु:खानाम् अन्तं कुर्वन्ति।
यस्य धर्मस्य निर्ग्रन्थी शिक्षायाम् उपस्थिता विहरती पुरा 'दिगिंछाए' पुरा पिपासया पुरा वाताऽतपाभ्यां स्पृष्टा, विरूपरूपै: च परीषहोपसर्गै: उदीर्णकामजाता च अपि विहरेत्। सा च पराक्रमेत, सा च पराक्रममाणी पश्येत्—अथ या एषा स्त्रीका भवति—एका एकजाता एकाभरण-पिधाना तैलपेटिका इव सुसंगोपिता, चेलपेटिका इव सुसंपरिगृहीता रत्नकरण्डकसमाना। तस्या: अतियान्त्या: वा निर्यान्त्या: वा पुरत: महद् दासी-दास-किङ्कर-कर्मकर-पुरुष-पादातपरिक्षिप्तं छत्रं भृङ्गारं गृहीत्वा निर्गच्छति यावत् किं भवत्या: आस्यकाय स्वदते?
यां दृष्ट्वा निर्ग्रन्थी निदानं करोति—यदि अस्य सुचरितस्य तपो-नियम-ब्रह्मचर्यवासस्य कल्याण: फलवृत्तिविशेष: अस्ति, तदा अहमपि आगमिष्यत: एतान् एतद्रूपान् उदारान् मानुष्यकान् भोग्यभोगान् भुञ्जाना विहरामि—तत् एतत् साधु।
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! निर्ग्रन्थी निदानं कृत्वा तस्य स्थानस्य अनालोचितप्रतिक्रान्ता कालमासे कालं कृत्वा अन्यतरेषु देवलोकेषु देवत्वेन उपपत्त्री भवति—महर्द्धिकेषु यावत् चिरस्थितिकेषु। सा तत्र देव: भवति—महर्द्धिक: यावत् भुञ्जान: विहरति। स तत: देवलोकात् आयु:क्षयेण भवक्षयेण स्थितिक्षयेण अनन्तरं चयं त्यक्त्वा अथ ये इमे भवन्ति उग्रपुत्रा: महामातृका: भोगपुत्रा: महामातृका:, एतेषाम् अन्यतरे कुले दारिकातया प्रत्यायाति। सा तत्र दारिका भवति—सुकुमारपाणिपादा यावत् सुरूपा। तत: (तां) दारिकाम् अम्बापितरौ उन्मुक्तबालभावां विज्ञात-परिणतमात्रां यौवनकमनुप्राप्तां प्रति-रूपेण शुल्केन प्रतिरूपेण रूपेण प्रतिरूपाय भर्त्रे भार्यात्वेन दत्त:। सा तस्य भार्या भवति—एका एकजाता एकाभरण-पिधाना तैलपेटिका इव सुसंगोपिता, चेलपेटिका इव सुसंपरिगृहीता रत्नकरण्डकसमाना। तस्या: अतियान्त्या: वा निर्यान्त्या: वा पुरत: महद् दासी-दास-किङ्कर-कर्मकर-पुरुष-पादातपरिक्षिप्तं छत्रं भृङ्गारं गृहीत्वा निर्गच्छति यावत् किं भवत्या: आस्यकाय स्वदते?
तस्यै तथाप्रकारायै स्त्रीकायै तथारूप: श्रमण: वा माहन: वा उभयं कालं केवलिप्रज्ञप्तं धर्मम् आख्यायात्?
हन्त! आख्यायात्।
सा भदन्त! प्रतिश्रृणुयात्?
नो अयम् अर्थ: समर्थ:, अभव्या सा तस्य धर्मस्य श्रवणाय। सा च भवति—महेच्छा महारम्भा महा-परिग्रहा अधार्मिका यावत् आगमिष्यति दुर्लभबोधिका चापि भवति।
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! तस्य निदानस्य अयम् एतद्रूप: पापक: फलविपाक:, यत् नैव शक्नोति केवलिप्रज्ञप्तं धर्मं प्रतिश्रोतुम्।
निर्ग्रन्थी का मानुषिक भोग निदान (२)-पद
२५. आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार मैंने धर्म प्रज्ञप्त किया है—यही निर्ग्रन्थ प्रवचन, सत्य, अनुत्तर, प्रतिपूर्ण, अद्वितीय, संशुद्ध, नैर्यातृक, शल्य को काटनेवाला, सिद्धि का मार्ग, मुक्ति का मार्ग, मोक्ष का मार्ग, शांति का मार्ग, अवितथ, अव्यवच्छिन्न और सर्व दु:खों के क्षय का मार्ग है। इस निर्ग्रन्थ प्रवचन में स्थित जीव सिद्ध होते हैं, प्रशांत होते हैं, मुक्त होते हैं, परिनिर्वाण को प्राप्त होते हैं और सब दु:खों का अंत करते हैं।
जिस धर्म की शिक्षा में निर्ग्रन्थी उपस्थित है, उसमें विहरण करती हुई प्रबल क्षुधा, प्रबल पिपासा, प्रबल वात और आतप से स्पृष्ट हो जाए, विभिन्न प्रकार के परीषह और उपसर्गों से काम-समूह की उदीरणा हो जाए तो भी विहरण करे। वह पराक्रम करे। वह पराक्रम करती हुई यह देखे कि जो यह स्त्री होती है—एक है, एकपत्नी है और एक जैसे आभरण और वस्त्र पहने हुए है तथा तेल की कुप्पी की तरह सुसंरक्षित है, वस्त्रों की पेटी एवं रत्नकरण्डक के समान अच्छी तरह से परिगृहीत है। प्रवेश और निष्क्रमण के समय उसके आगे छत्र और झारी ग्रहण कर दासी, दास, किङ्कर, कर्मकर-पुरुष और महान् पदाति समूह निर्गमन करता है यावत् आपके मुख को क्या स्वादिष्ट लगता है?
जिसको देखकर निर्ग्रन्थी निदान करती है—यदि इस सुचरित तप, नियम, ब्रह्मचर्यवास का सुखकारक फलवृत्ति विशेष है तो मैं भी भविष्यसंबंधी इन इस प्रकार के उदार मानुषिक भोगार्ह भोगों को भोगती हुई विहरण करूं तो यह अच्छा हो।
आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार निर्ग्रन्थी निदान करके उस स्थान की आलोचना और प्रतिक्रमण किए बिना कालमास में काल करके महान ॠद्धि वाले यावत् लम्बी स्थिति वाले किन्हीं देवलोकों में देव रूप में उपपन्न होने वाली बन जाती है। वह वहां देव बनता है—महर्द्धिक यावत् भोगता हुआ विहरण करता है। वह आयु:क्षय, भवक्षय और स्थितिक्षय के बाद उस देवलोक से च्युत होकर जो ये उग्रपुत्र महामातृक और भोगपुत्र महामातृक होते हैं, इनमें से किसी कुल में पुन: बालिका रूप में उत्पन्न होती है। वहां वह बालिका सुकुमार हाथ-पैर वाली यावत् रूपसंपन्न होती है। तत्पश्चात् शैशव को लांघकर विज्ञ और कला में पारगामी बन यौवन को अनुप्राप्त करने पर उस बालिका के माता-पिता उसे उचित शुल्क (दहेज) और प्रशस्त रूप से युक्त५० योग्य पति को पत्नी के रूप में देते हैं। वह उसकी भार्या होती है, जो एक है, एकपत्नी है और एक जैसे आभरण और वस्त्र पहने हुए हैं तथा तेल की कुप्पी की तरह सुसंरक्षित है, वस्त्रों की पेटी एवं रत्नकरण्डक के समान अच्छी तरह से परिगृहीत है। प्रवेश और निष्क्रमण के समय उसके आगे छत्र और झारी ग्रहण कर दासी, दास, किङ्कर, कर्मकर-पुरुष और महान् पदाति-समूह निर्गमन करता है यावत् आपके मुख को क्या स्वादिष्ट लगता है?
सूत्र २५
५०. प्रतिरूप (पडिरूव)
'पडिरूव' शब्द के अनेक अर्थ होते हैं—रम्य, सुन्दर, प्रशस्त रूप वाला, असाधारण रूप वाला, योग्य, उचित, सदृश आकार वाला आदि। प्रस्तुत सूत्र में शुल्क के साथ 'उचित', रूप के साथ 'प्रशस्त' और भर्त्ता के साथ 'योग्य' अर्थ सम्यक् प्रतीत होता है।
उस प्रकार की उस स्त्री को तथारूप श्रमण अथवा माहन उभयकाल में केवलिप्रज्ञप्त धर्म का आख्यान करते हैं?
हां, आख्यान करते हैं।
भंते! वह श्रवण करती है?
यह अर्थ समर्थ नहीं है। वह उस धर्म के श्रवण के लिए अभव्य है। वह महा-इच्छा वाली, महा-आरम्भ वाली, महा-परिग्रह वाली, अधार्मिक यावत् भविष्य में दुर्लभबोधि वाली भी होती है।
आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार उस निदान का यह ऐसा पापकारी फल विपाक है कि वह केवलिप्रज्ञप्त धर्म का श्रवण नहीं कर सकती।
निग्गंथस्स इत्थीभवणनिदाण (३)-पदं
२६. एवं खलु समणाउसो। मए धम्मे पण्णत्ते—इणमेव निग्गंथे पावयणे सच्चे अणुत्तरे पडिपुण्णे केवले संसुद्धे णेआउए सल्लगत्तणे सिद्धिमग्गे मुत्तिमग्गे निज्जाणमग्गे निव्वाणमग्गे अवितहमविसंधी सव्वदुक्खप्पहीणमग्गे। इत्थं ठिया जीवा सिज्झंति बुज्झंति मुच्चंति परिनिव्वायंति सव्वदुक्खाणमंतं करेंति।
जस्स णं धम्मस्स निग्गंथे सिक्खाए उवट्ठिते विहरमाणे पुरा दिगिंछाए पुरा पिवासाए पुरा वातातवेहिं पुट्ठे, विरूवरूवेहि य परिसहोवसग्गेहिं उदिण्णकामजाए यावि विहरेज्जा। से य परक्कमेज्जा। से य परक्कममाणे पासेज्जा—से जा इमा इत्थिका भवति—एगा एगजाता एगाभरण-पिहाणा तेल्लपेला इव सुसंगोपिता चेलपेला इव सुसंपरिग्गहिया जाव किं भे आसगस्स सदति?
जं पासित्ता निग्गंथे निदाणं करेति—दुक्खं खलु पुमत्तणए, से जे इमे भवंति उग्गपुत्ता महामाउया, भोगपुत्ता महामाउया, एतेसि णं अण्णतरेसु उच्चावएसु महासमर-संगामेसु उच्चावयाइं सत्थाइं उरंसि चेव पतंति, तं दुक्खं खलु पुमत्तणए, इत्थित्तणयं साहू। जइ इमस्स सुचरियस्स तव-नियम-बंभचेरवासस्स कल्लाणे फलवित्ति-विसेसे अत्थि तं अहमवि आगमेस्साइं इमेयारूवाइं ओरालाइं इत्थीभोगाइं भुंजिस्सामि—से त्तं साहू।
एवं खलु समणाउसो! निग्गंथे निदाणं किच्चा तस्स ठाणस्स अणालोइयपडिक्कंते कालमासे कालं किच्चा अण्णतरेसु देवलोएसु देवत्ताए उववत्तारो भवति—महिड्ढिएसु जाव चिरट्ठितीएसु। से णं तत्थ देवे भवति—महिड्ढिए जाव भुंजमाणे विहरति। से णं ताओ देवलोगाओ आउक्खएणं भवक्खएणं ठितिक्खएणं अणंतरं चयं चइत्ता से जे इमे भवंति उग्गपुत्ता महामाउया, भोगपुत्ता महामाउया, एतेसि णं अण्णतरंसि कुलंसि दारियत्ताए पच्चायाति। सा णं तत्थ दारिया भवति—सुकुमाल-पाणिपाया जाव सुरूवा। तते णं तं दारियं अम्मापियरो उम्मुक्कबाल-भावं विण्णय-परिणयमेत्तं जोव्वण-गमणुपत्तं पडिरूवेणं सुक्केणं पडिरूवेणं रूवेणं पडिरूवस्स भत्तारस्स भारियत्ताए दलयंति। सा णं तस्स भारिया भवति—एगा एगजाता एगाभरण-पिहाणा तेल्ल-पेला इव सुसंगोपिता चेलपेला इव सुसंपरिग्गहिया रयणकरंडग-समाणा। तीसे णं अतिजायमाणीए वा निज्जायमाणीए वा पुरतो महं दासी-दास-किंकर-कम्मकर-पुरिस-पायत्तपरिक्खित्तं छत्तं भिंगारं गहाय निगच्छति जाव किं भे आसगस्स सदति?
तीसे णं तहप्पगाराए इत्थियाए तहारूवे समणे वा माहणे वा उभओ कालं केवलिपण्णत्तं धम्मं आइक्खेज्जा?
हंता आइक्खेज्जा।
सा णं भंते! पडिसुणेज्जा?
णो इणट्ठे समत्थे, अभविया णं सा तस्स धम्मस्स सवणयाए। सा च भवति—महिच्छा महारंभा महा-परिग्गहा अहम्मिया जाव आगमिस्साए दुल्लभबोहिया यावि भवति।
एवं खलु समणाउसो! तस्स निदाणस्स इमेतारूवे पावए फलविवागे, जं णो संचाएति केवलिपण्णत्तं धम्मं पडिसुणेत्तए।।
निर्ग्रन्थस्य स्त्रीभवननिदान-(३) पदम्
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! मया धर्म: प्रज्ञप्त:—इदमेव नैर्ग्रन्थ्यं प्रवचनं सत्यम् अनुत्तरं प्रतिपूर्णं केवलं संशुद्धं नैर्यातृकं शल्यकर्तनं सिद्धिमार्गं मुक्तिमार्गं निर्याणमार्गं निर्वाणमार्गम् अवितथम् अविसंधि सर्वदु:खप्रहीणमार्गम्। अत्र स्थिता: जीवा: सिध्यन्ति 'बुज्झंति' मुञ्चन्ति परिनिर्वान्ति सर्वदु:खानाम् अन्तं कुर्वन्ति।
यस्य धर्मस्य निर्ग्रन्थ: शिक्षायाम् उपस्थित: विहरन् पुरा 'दिगिंछाए' पुरा पिपासया पुरा वाताऽतपाभ्यां स्पृष्ट:, विरूपरूपै: च परीषहोपसर्गै: उदीर्णकामजातश्च अपि विहरेत्। स च पराक्रमेत। स च पराक्रममाण: पश्येत्—अथ या एषा स्त्रीका भवति—एका एकजाता एकाभरण-पिधाना तैलपेटिका इव सुसंगोपिता चेलपेटिका इव सुसंपरिगृहीता यावत् किं भवत्या: आस्यकाय स्वदते?
यां दृष्ट्वा निर्ग्रन्थ: निदानं करोति—दु:खं खलु पुंस्त्वम्, अथ ये इमे भवन्ति उग्रपुत्रा: महामातृका:, भोगपुत्रा: महामातृका:, एतेषाम् अन्यतरेषु उच्चावचेसु महासमर-संग्रामेषु उच्चावचानि शस्त्राणि उरसि चैव पतन्ति, तद् दु:खं खलु पुंस्त्वं, स्त्रीत्वं साधु। यदि अस्य सुचरितस्य तपो-नियम-ब्रह्मचर्यवासस्य कल्याण: फलवृत्ति-विशेष: अस्ति तदा अहमपि आगमिष्यत: एतद्रूपान् उदारान् स्त्रीभोगान् भोक्ष्ये—तत् एतद् साधु।
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! निर्ग्रन्थ: निदानं कृत्वा तस्य स्थानस्य अनालोचितप्रतिक्रान्त: कालमासे कालं कृत्वा अन्यतरेषु देवलोकेषु देवत्वेन उपपत्ता भवति—महर्द्धिकेषु यावत् चिरस्थितिकेषु। स तत्र देव: भवति—महर्द्धिक: यावत् भुञ्जान: विहरति। स तत: देवलोकात् आयु:क्षयेण भवक्षयेण स्थितिक्षयेण अनन्तरं चयं त्यक्त्वा अथ ये इमे भवन्ति—उग्रपुत्रा: महामातृका:, भोगपुत्रा: महामातृका:, एतेषाम् अन्यतरे कुले दारिकातया प्रत्यायाति। सा तत्र दारिका भवति—सुकुमार-पाणिपादा यावत् सुरूपा। तत: तां दारिकां अम्बापितरौ उन्मुक्तबाल-भावां विज्ञातपरिणतमात्रां यौवनक-मनुप्राप्तां प्रतिरूपेण शुल्केन प्रतिरूपेण रूपेण प्रतिरूपाय भर्त्रे भार्यात्वेन दत्त:। सा तस्य भार्या भवति—एका एकजाता एकाभरणपिधाना तैल-पेटिका इव सुसंगोपिता चेलपेटिका इव सुसंपरिगृहीता रत्नकरण्डक-समाना। तस्या: अतियान्त्या: वा निर्यान्त्या: वा पुरत: महद्-दासी-दास-किङ्कर-कर्मकर-पुरुष-पादातपरिक्षिप्तं छत्रं भृङ्गारं गृहीत्वा निर्गच्छति यावत् किं भवत्या: आस्यकाय स्वदते?
तस्यै तथाप्रकारायै स्त्रीकायै तथारूप: श्रमण: वा माहन: वा उभयं कालं केवलिप्रज्ञप्तं धर्मम् आख्यायात्?
हन्त! आख्यायात्।
सा भदन्त! प्रतिश्रृणुयात्?
नो अयम् अर्थ: समर्थ:, अभव्या सा तस्य धर्मस्य श्रवणाय। सा च भवति—महेच्छा महारम्भा महा-परिग्रहा अधार्मिका यावत् आगमिष्यति दुर्लभबोधिका चापि भवति।
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! तस्य निदानस्य अयम् एतद्रूप: पापक: फलविपाक:, यत् नैव शक्नोति केवलिप्रज्ञप्तं धर्मं प्रतिश्रोतुम्।
निर्ग्रन्थ का स्त्री होने का निदान (३)-पद
२६. आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार मैंने धर्म प्रज्ञप्त किया है—यही निर्ग्रन्थ प्रवचन सत्य, अनुत्तर, प्रतिपूर्ण, अद्वितीय, संशुद्ध, नैर्यातृक, शल्य को काटनेवाला सिद्धि का मार्ग, मुक्ति का मार्ग, मोक्ष का मार्ग, शांति का मार्ग, अवितथ, अव्यवच्छिन्न और सर्व दु:खों के क्षय का मार्ग है। इस निर्ग्रन्थ प्रवचन में स्थित जीव सिद्ध होते हैं, प्रशांत होते हैं, मुक्त होते हैं, परिनिर्वाण को प्राप्त होते हैं तथा सब दु:खों का अन्त करते हैं।
जिस धर्म की शिक्षा में निर्ग्रन्थ उपस्थित है, उसमें विहरण करता हुआ प्रबल क्षुधा, प्रबल पिपासा, प्रबल वात और आतप से स्पृष्ट हो जाए, विभिन्न प्रकार के परीषह और उपसर्गों से काम-समूह की उदीरणा हो जाए तो भी विहरण करे। वह पराक्रम करे। वह पराक्रम करता हुआ देखे कि जो यह स्त्री होती है—एक है, एकपत्नी है और वह एक जैसे आभरण और वस्त्र पहने हुए हैं तथा तेल की कुप्पी की तरह सुसंरक्षित है, वस्त्रों की पेटी के समान अच्छी तरह से परिगृहीत है यावत् आपके मुख को क्या स्वादिष्ट लगता है?
जिसको देखकर निर्ग्रन्थ निदान करता है—पुरुष होना दु:ख है। जो ये उग्रपुत्र महामातृक और भोगपुत्र महामातृक होते हैं, इनके छोटे-बड़े किन्हीं महासमर-संग्रामों में छोटे-बड़े शस्त्र इनके वक्ष पर गिरते हैं, इसलिए पुरुष होना दु:ख है, स्त्री होना अच्छा है। यदि इस सुचरित तप, नियम, ब्रह्मचर्यवास का कोई सुखकारक फलवृत्ति विशेष है तो मैं भी भविष्यसंबंधी इन इस प्रकार के उदार स्त्री संबंधी भोगों को भोगूं तो यह अच्छा हो।
आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार निर्ग्रन्थ निदान करके उस स्थान की आलोचना और प्रतिक्रमण किए बिना कालमास में काल करके महान् ॠद्धि वाले यावत् लंबी स्थिति वाले किन्हीं देवलोकों में देव रूप में उपपन्न होने वाला बन जाता है। वह वहां देव बनता है—महर्द्धिक यावत् भोगता हुआ विहरण करता है। वह आयुक्षय, भवक्षय और स्थितिक्षय५१ के बाद उस देवलोक से च्युत होकर५२ जो ये उग्रपुत्र महामातृक और भोगपुत्र महामातृक होते हैं, इनमें से किसी कुल में पुन: बालिका रूप में उत्पन्न होता है। वहां वह बालिका सुकुमार हाथ-पैर वाली यावत् सुरूप होती है। तत्पश्चात् शैशव को लांघकर विज्ञ और कला में पारगामी बन यौवन को अनुप्राप्त करने पर उस बालिका को उसके माता-पिता उचित शुल्क और प्रशस्त रूप से युक्त योग्य पति को पत्नी के रूप में देते हैं। वह उसकी भार्या होती है, जो एक है, एक पत्नी है और एक जैसे आभरण और वस्त्र पहने हुए हैं तथा तेल की कुप्पी की तरह सुसंरक्षित है, वस्त्रों की पेटी एवं रत्नकरण्डक के समान अच्छी तरह से परिगृहीत है। प्रवेश और निष्क्रमण के समय उसके आगे छत्र और झारी ग्रहण कर दासी, दास, किङ्कर, कर्मकर-पुरुष और महान् पदाति-समूह निर्गमन करता है यावत् आपके मुख को क्या स्वादिष्ट लगता है?
सूत्र २६
५१. आयु:क्षय, भवक्षय और स्थितिक्षय (आउक्खएणं भवक्खएणं ठितिक्खएणं)
ठाणं में आयुबंध के छह प्रकार बतलाए गए हैं—जाति, गति, स्थिति, अवगाहना, प्रदेश और अनुभाग। आयुष्य के प्रदेश (परमाणु-स्कन्ध) क्षीण हो जाते हैं, उस अवस्था का नाम आयु:क्षय है।
भवक्षय का अर्थ है—किसी एक गति या जाति के अनुबंध की समाप्ति। 'भव' शब्द में गति और जाति दोनों का समावेश किया जा सकता है।
स्थितिक्षय का अर्थ है—काल मर्यादा। आयुष्य बंध के साथ इनका बंध होता है और आयुष्य के प्रदेशों की समाप्ति के साथ ये सब समाप्त हो जाते हैं।
दशाश्रुतस्कन्ध की वृत्ति में भी इसका अर्थ किया गया है—
आयु:क्षय—आयुष्य कर्म के दलिकों का निर्जरण।
स्थितिक्षय—आयुष्य कर्म की स्थिति का क्षय।
भवक्षय—देव भव के हेतुभूत कर्म, गति आदि का निर्जरण।
५२. च्युत होकर (चयं चइत्ता)
भगवई वृत्तिकार ने 'चय' शब्द का अर्थ शरीर और 'चइत्ता' का अर्थ त्यागकर किया है। उन्होंने वैकल्पिक रूप में चयं का अर्थ च्यवन और 'चइत्ता' का अर्थ 'च्युत होकर' किया है। ओवाइयं को वृत्ति में भी यही अर्थ उपलब्ध होता है।
उस प्रकार की उस स्त्री को तथारूप श्रमण अथवा माहन उभयकाल में केवलिप्रज्ञप्त धर्म का आख्यान करते हैं?
हां, आख्यान करते हैं।
भंते! वह श्रवण करती है?
यह अर्थ संगत नहीं है, वह उस धर्म के श्रवण के लिए अभव्य है। वह महा-इच्छा वाली, महा-आरम्भ वाली, महापरिग्रह वाली, अधार्मिक यावत् भविष्य में दुर्लभबोधि वाली भी होती है।
आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार उस निदान का यह ऐसा पापकारी फलविपाक है कि वह केवलिप्रज्ञप्त धर्म का श्रवण नहीं कर सकती।
निग्गंथीए पुरिसभवणनिदाण (४)-पदं
२७. एवं खलु समणाउसो! मए धम्मे पण्णत्ते—इणमेव निग्गंथे पावयणे सच्चे अणुत्तरे पडिपुण्णे केवले संसुद्धे णेआउए सल्लगत्तणे सिद्धिमग्गे मुत्तिमग्गे निज्जाणमग्गे निव्वाणमग्गे अवितहमविसंधी सव्वदुक्खप्पहीणमग्गे। इत्थं ठिया जीवा सिज्झंति बुज्झंति मुच्चंति परिनिव्वायंति सव्वदुक्खाणमंतं करेंति।
जस्स णं धम्मस्स निग्गंथी सिक्खाए उवट्ठिता विहरमाणी पुरा दिगिंछाए पुरा पिवासाए पुरा वातातवेहिं पुट्ठा, विरूवरूवेहिं य परिसहोवसग्गेहिं उदिण्णकामजाता यावि विहरेज्जा। सा य परक्क-मेज्जा। सा य परक्कममाणी पासेज्जा—से जे इमे भवंति उग्गपुत्ता महामाउया, भोगपुत्ता महामाउया, एतेसि णं अण्णतरस्स अतिजाय-माणस्स वा निज्जायमाणस्स वा पुरओ महं दासी-दास-किंकर-कम्मकर-पुरिस-पायत्तपरिक्खित्तं छत्तं भिंगारं गहाय निगच्छति जाव किं भे आसगस्स सदति?
जं पासित्ता निग्गंथी निदाणं करेति—दुक्खं खलु इत्थित्तणए, दुस्संचाराइं गामंतराइं जाव सण्णिवेसंतराइं। से जहानामए अंबपेसियाति वा अंबाडगपेसियाति वा मातुलुंग-पेसियाति वा मंसपेसियाति वा उच्छुखंडियाति वा संबलिफालियाति वा बहुजणस्स आसायणिज्जा पत्थणिज्जा पीहणिज्जा अभिल-सणिज्जा। एवामेव इत्थिकावि बहुजणस्स आसायणिज्जा पत्थणिज्जा पीहणिज्जा अभिलस-णिज्जा, तं दुक्खं खलु इत्थित्तणए, पुमत्तणए साहू। जइ इमस्स सुचरियस्स तव-नियम-बंभचेर-वासस्स कल्लाणे फलवित्तिविसेसे अत्थि तं अहमवि आगमेस्साइं इमेयारूवाइं ओरालाइं भोगभोगाइं भुंजिस्सामि—से त्तं साहू।
एवं खलु समणाउसो! निग्गंथी निदाणं किच्चा तस्स ठाणस्स अणालोइयपडिक्कंता कालमासे कालं किच्चा अण्णतरेसु देवलोगेसु देवताए उववत्तारो भवति—महिड्ढिएसु जाव चिरट्ठितीएसु। सा णं तत्थ देवे भवति—महिड्ढिए जाव भुंजमाणे विहरति। से णं ताओ देवलोगाओ आउक्खएणं भवक्खएणं ठितिक्खएणं अणंतरं चयं चइत्ता, से जे इमे भवंति उग्गपुत्ता महामाउया, भोगपुत्ता महामाउया, एतेसि णं अण्णतरंसि कुलंसि पुत्तत्ताए पच्चायाति। से णं तत्थ दारए भवति—सुकुमाल-पाणिपाए जाव सुरूवे। तए णं से दारए उम्मुक्कबालभावे विण्णय-परिणयमित्ते जोव्वणगमणुपत्ते सयमेव पेतियं दायं पडिवज्जति। तस्स णं अतिजायमाणस्स वा निज्जायमाणस्स वा पुरओ महं दासी-दास-किंकर-कम्मकर-पुरिस-पायत्तपरिक्खित्तं छत्तं भिंगारं गहाय निगच्छति जाव किं भे आसगस्स सदति?
तस्स णं तहप्पगारस्स पुरिसजातस्स तहारूवे समणे वा माहणे वा उभओ कालं केवलिपण्णत्तं धम्ममाइ-क्खेज्जा?
हंता आइक्खेज्जा।
से णं भंते! पडिसुणेज्जा?
नो इणट्ठे समत्थे, अभविए णं से तस्स धम्मस्स सवणयाए।
से य भवइ—महिच्छे महारंभे महापरिग्गहे अहम्मिए जाव आगमिस्साणं दुल्लहबोहिए यावि भवति।
एवं खलु समणाउसो! तस्स निदाणस्स इमेतारूवे पावए फलविवागे, जं णो संचाएति केवलिपण्णत्तं धम्मं पडिसुणेत्तए।।
निर्ग्रन्थ्या: पुरुषभवननिदान (४) पदम्
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! मया धर्म: प्रज्ञप्त:—इदमेव नैर्ग्रन्थ्यं प्रवचनं सत्यम् अनुत्तरं प्रतिपूर्णं केवलं संशुद्धं नैर्यातृकं शल्यकर्तनं सिद्धिमार्गं मुक्तिमार्गं निर्याणमार्गं निर्वाणमार्गम् अवितथम् अविसंधि सर्वदु:खप्रहीणमार्गम्। अत्र स्थिता: जीवा: सिध्यन्ति 'बुज्झंति' मुञ्चन्ति परिनिर्वान्ति सर्वदु:खानाम् अन्तं कुर्वन्ति।
यस्य धर्मस्य निर्ग्रन्थी शिक्षायाम् उपस्थिता विहरती पुरा 'दिगिंछाए' पुरा पिपासया पुरा वाताऽतपाभ्यां स्पृष्टा, विरूपरूपैश्च परीषहोपसर्गै: उदीर्णकामजाता च अपि विहरेत्। सा च पराक्रमेत, सा च पराक्रममाणी पश्येत्—अथ ये इमे भवन्ति उग्रपुत्रा: महामातृका:, भोगपुत्रा: महामातृका:, एतेषाम् अन्यतरस्य अतियात: वा निर्यात: वा पुरत: महद् दासी-दास-किङ्कर-कर्मकर-पुरुष-पादातपरिक्षिप्तं छत्रं भृङ्गारं गृहीत्वा निर्गच्छति यावत् किं तव आस्यकाय स्वदते?
तद् दृष्ट्वा निर्ग्रन्थी निदानं करोति—दु:खं खलु स्त्रीत्वं, दुस्सञ्चाराणि ग्रामान्तराणि यावत् सन्निवेशान्तराणि। तद् यथानामकम् आम्रपेशिकेति वा आम्रातकपेशिकेति वा मातुलिङ्ग-पेशिकेति वा मांसपेशिकेति वा इक्षुखंडिकेति वा शाल्मलिफालिकेति वा बहुजनस्य आस्वादनीया प्रार्थनीया स्पृहणीया अभिलषणीया। एवम् एव स्त्रीका अपि बहुजनस्य आस्वादनीया प्रार्थनीया स्पृहणीया अभिलषणीया, तद् दु:खं खलु स्त्रीत्वं, पुंस्त्वं साधु। यदि अस्य सुचरितस्य तपो-नियम-ब्रह्मचर्य-वासस्य कल्याण: फलवृत्तिविशेष: अस्ति, तदा अहमपि आगमिष्यत: एतद्रूपान् उदारान् भोग्यभोगान् भोक्ष्ये—तद् एतद् साधु।
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! निर्ग्रन्थी निदानं कृत्वा तस्य स्थानस्य अनालोचितप्रतिक्रान्ता कालमासे कालं कृत्वा अन्यतरेषु देवलोकेषु देवत्वेन उपपत्त्री भवति—महर्द्धिकेषु यावत् चिरस्थितिकेषु। सा तत्र देव: भवति—महर्द्धिक: यावत् भुञ्जान: विहरति। स तत: देवलोकात् आयु:क्षयेण भवक्षयेण स्थितिक्षयेण अनन्तरं चयं त्यक्त्वा, अथ ये इमे भवन्ति उग्रपुत्रा: महामातृका:, भोगपुत्रा: महामातृका:, एतेषाम् अन्यतरे कुले पुत्रत्वेन प्रत्यायाति। स तत्र दारक: भवति—सुकुमार-पाणिपाद: यावत् सुरूप:। तत: स दारक: उन्मुक्तबालभाव: विज्ञात-परिणतमात्र: यौवनकमनुप्राप्त: स्वयमेव पैतृकं दायं प्रतिपद्यते। तस्य अतियात: वा निर्यात: वा पुरत: महद् दासी-दास-किङ्कर-कर्मकर-पुरुष-पादातपरिक्षिप्तं छत्रं भृङ्गारं गृहीत्वा निर्गच्छति यावत् किं भवत: आस्यकाय स्वदते?
तस्मै तथाप्रकाराय पुरुषजाताय तथारूप: श्रमण: वा माहन: वा उभयं कालं केवलिप्रज्ञप्तं धर्मम् आख्यायात्?
हन्त! आख्यायात्।
स भदन्त! प्रतिश्रृणुयात्?
नो अयम् अर्थ: समर्थ:, अभव्य: स तस्य धर्मस्य श्रवणाय।
स च भवति—महेच्छ: महारम्भ: महापरिग्रह: अधार्मिक: यावत् आगमिष्यति दुर्लभबोधिक: चापि भवति।
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! तस्य निदानस्य अयम् एतद्रूप: पापक: फलविपाक:, यत् नो शक्नोति केवलिप्रज्ञप्तं धर्मं प्रतिश्रोतुम्।
निर्ग्रन्थी का पुरुष होने का निदान (४) पद
२७. आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार मैंने धर्म प्रज्ञप्त किया है—यही निर्ग्रन्थ प्रवचन सत्य, अनुत्तर, प्रतिपूर्ण, अद्वितीय, संशुद्ध, नैर्यातृक, शल्य को काटनेवाला, सिद्धि का मार्ग, मुक्ति का मार्ग, मोक्ष का मार्ग, शांति का मार्ग, अवितथ, अव्यवच्छिन्न और सर्व दु:खों के क्षय का मार्ग है। इस निर्ग्रन्थ प्रवचन में स्थित जीव सिद्ध होते हैं, प्रशांत होते हैं, मुक्त होते हैं, परिनिर्वाण को प्राप्त होते हैं तथा सब दु:खों का अन्त करते हैं।
जिस धर्म की शिक्षा में निर्ग्रन्थी उपस्थित है, उसमें विहरण करती हुई प्रबल क्षुधा, प्रबल पिपासा, प्रबल वात और आतप से स्पृष्ट हो जाए, विविध प्रकार के परीषह और उपसर्गों से काम-समूह की उदीरणा हो जाए तो भी विहरण करे। वह पराक्रम करे। वह पराक्रम करती हुई देखे कि जो ये उग्रपुत्र महामातृक और भोगपुत्र महामातृक होते हैं, प्रवेश और निष्क्रमण के समय उनके आगे छत्र और झारी ग्रहण कर दासी, दास, किङ्कर, कर्मकर-पुरुष और महान् पदाति-समूह निर्गमन करता है यावत् आपके मुख को क्या स्वादिष्ट लगता है?
जिसको देखकर निर्ग्रन्थी निदान करती है—स्त्री होना दु:ख है, ग्रामान्तर यावत् सन्निवेशान्तर में उसका संचरण दुष्कर है। जिस प्रकार आम की फांके, आम्रातक की फांके, बिजौरा की फांके, मांसपेशी, इक्षुखण्ड और शाल्मलि की फलियां५३ बहुत लोगों के लिए आस्वादनीय, प्रार्थनीय, स्पृहणीय और अभिलषणीय होती हैं। इसी प्रकार स्त्री भी बहुत लोगों के लिए आस्वादनीय, प्रार्थनीय, स्पृहणीय और अभिलषणीय होती है, इसलिए स्त्री होना दु:ख है। पुरुष होना अच्छा है।
सूत्र २७
५३. शाल्मली वृक्ष की फलियां (संबलिफालियाति)
संबलि का अर्थ है फली और फालि का अर्थ भी है फली। वृत्तिकार ने 'संबलि' का अर्थ शाल्मलि वृक्ष किया है।
यदि इस सुचरित तप, नियम, ब्रह्मचर्यवास का कोई सुखकारक फलवृत्ति विशेष है तो मैं भी भविष्यसंबंधी इन इस प्रकार के उदार भोगार्ह-भोगों को भोगूं तो यह अच्छा हो।
आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार निर्ग्रन्थी निदान करके उस स्थान की आलोचना और प्रतिक्रमण किए बिना कालमास में काल करके महान् ॠद्धि वाले यावत् लंबी स्थिति वाले किन्हीं देवलोकों में देवरूप में उपपन्न होने वाली बन जाती है। वह वहां देव बनता है, महर्द्धिक यावत् भोगता हुआ विहरण करता है। वह आयुक्षय, भवक्षय और स्थितिक्षय के बाद उस देवलोक से च्युत होकर जो ये उग्रपुत्र महामातृक और भोगपुत्र महामातृक होते हैं, इनमें से किसी कुल में पुन: पुत्र रूप में उत्पन्न होता है। वहां वह बालक सुकुमार हाथ-पैरवाला यावत् रूपसंपन्न होता है। तत्पश्चात् वह बालक शैशव को लांघकर विज्ञ और कला में पारगामी बन यौवन को अनुप्राप्त करने पर स्वयमेव पैतृक सम्पत्ति को प्राप्त करता है। प्रवेश और निष्क्रमण के समय उसके आगे छत्र और झारी ग्रहण कर दासी, दास, किङ्कर, कर्मकर-पुरुष महान् और पदाति-समूह निर्गमन करता है यावत् आपके मुख को क्या स्वादिष्ट लगता है?
उस प्रकार के उस पुरुषविशेष को तथारूप श्रमण अथवा माहन उभयकाल में केवलिप्रज्ञप्त धर्म का आख्यान करते हैं?
हां, आख्यान करते हैं।
भंते! वह श्रवण करता है?
यह अर्थ समर्थ नहीं है, वह उस धर्म के श्रवण के लिए अभव्य है।
वह महा-इच्छा वाला, महा-आरम्भ वाला, महा-परिग्रह वाला, अधार्मिक यावत् भविष्य में दुर्लभबोधि वाला भी होता है।
आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार उस निदान का यह ऐसा पापकारी फलविपाक है कि वह केवलिप्रज्ञप्त धर्म का श्रवण नहीं कर सकता।
निग्गंथ-निग्गंथीए परदेवीपरिचारणा-निदाण (५)-पदं
२८. एवं खलु समणाउसो! मए धम्मे पण्णत्ते—इणमेव निग्गंथे पावयणे सच्चे अणुत्तरे पडिपुण्णे केवले संसुद्धे णेआउए सल्लगत्तणे सिद्धिमग्गे मुत्तिमग्गे निज्जाणमग्गे निव्वाणमग्गे अवितहमविसंधी सव्वदुक्खपहीणमग्गे। इत्थं ठिया जीवा सिज्झंति बुज्झंति मुच्चंति परिनिव्वायंति सव्वदुक्खाणमंतं करेंति।
जस्स णं धम्मस्स निग्गंथो वा निग्गंथी वा सिक्खाए उवट्ठिए विहरमाणे पुरा दिगिंछाए पुरा पिवासाए पुरा वातातवेहिं पुट्ठे, विरूवरूवेहि य परिसहोवसग्गेहिं उदिण्णकामभोगे यावि विहरेज्जा। से य परक्कमेज्जा। से य परक्कममाणे माणुस्सेहिं कामभोगेहिं निव्वेयं गच्छेज्जा। माणुस्सगा खलु कामभोगा अधुवा अणितिया असासता सडण-पडण-विद्धंसण-धम्मा उच्चार-पासवण-खेल-सिंघाण-वंत-पित्त-सुक्क-सोणिय-समुब्भवा दुरुय-उस्सास-निस्सासा दुरुय-मुत्त-पुरीसपुण्णा वंतासवा पित्तासवा खेलासवा पच्छा पुरं च णं अवस्सविप्पजहणिज्जा। संति उड्ढं देवा देवलोगंसि। ते णं तत्थ अण्णेसिं देवाणं देवीओ अभिजुंजिय-अभिजुंजिय परियारेंति, अप्पणिच्चियाओ देवीओ अभिजुंजिय-अभिजुंजिय परियारेंति, अप्पणामेव अप्पाणं विउव्वित्ता-विउव्वित्ता परियारेंति। जति इमस्स सुचरियस्स तव-नियम-बंभचेरवासस्स कल्लाणे फलवित्तिविसेसे अत्थि तं अहमवि आगमेस्साइं इमाइं एतारूवाइं दिव्वाइं भोगभोगाइं भुंजमाणे विहरामि—से त्तं साहू।
एवं खलु समणाउसो! निग्गंथो वा निग्गंथी वा निदाणं किच्चा तस्स ठाणस्स अणालोइयपडिक्कंते कालमासे कालं किच्चा अण्णतरेसु देवलोगेसु देवत्ताए उववत्तारो भवति—महिड्ढिएसु जाव चिरट्ठितीएसु। से णं तत्थ देवे भवति—महिड्ढिए जाव भुंजमाणे विहरति। से णं तत्थ अण्णेसिं देवाणं देवीओ अभिजुंजिय-अभिजुंजिय परियारेति, अप्पणि-च्चियाओ देवीओ अभिजुंजिय-अभिजुंजिय परियारेंति, अप्पणामेव अप्पाणं विउव्वित्ता-विउव्वित्ता परियारेंति। से णं तातो देवलोगातो आउक्खएणं भवक्खएणं ठितिक्खएणं अणंतरं चयं चइत्ता से जे इमे भवंति उग्गपुत्ता महामाउया, भोगपुत्ता महामाउया, एतेसि णं अण्णतरंसि कुलंसि पुमत्ताए पच्चायाति। से णं तत्थ दारए भवति सुकुमालपाणिपाए जाव सुरूवे। तए णं से दारए उम्मुक्कबालभावे विण्णय-परिणयमित्ते जोव्वण-गमणुपत्ते सयमेव पेतियं दायं पडिवज्जति। तस्स णं अतिजाय-माणस्स वा निज्जायमाणस्स वा पुरओ महं दासी-दास-किंकर-कम्मकर-पुरिस-पायत्तपरिक्खित्तं छत्तं भिंगारं गहाय निगच्छति जाव किं भे आसगस्स सदति?
तस्स णं तहप्पगारस्स पुरिसजातस्स तहारूवे समणे वा माहणे वा उभओ कालं केवलिपण्णत्तं धम्म-माइक्खेज्जा?
हंता आइक्खेज्जा।
से णं भंते! पडिसुणेज्जा?
हंता पडिसुणेज्जा।
से णं भंते! सद्दहेज्जा पत्तिएज्जा रोएज्जा?
नो इणट्ठे समट्ठे, अभविए णं से तस्स धम्मस्स सद्दहणयाए पत्तियाए रोयणाए।
से य भवति—महिच्छे महारंभे महापरिग्गहे अहम्मिए जाव आगमेस्साए दुल्लहबोहिए यावि भवइ।
एवं खलु समणाउसो! तस्स निदाणस्स इमेतारूवे पावए फलविवागे, जं णो संचाएति केवलपण्णत्तं धम्मं सद्दहित्तए वा पत्तइत्तए वा रोइत्तए वा।।
निर्ग्रन्थ:-निर्ग्रन्थ्यो: परदेवीपरि-चारणानिदान (५)-पदम्
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! मया धर्म: प्रज्ञप्त:—इदमेव नैर्ग्रन्थ्यं प्रवचनं सत्यम् अनुत्तरं प्रतिपूर्णं केवलं संशुद्धं नैर्यातृकं शल्यकर्तनं सिद्धिमार्गं मुक्तिमार्गं निर्याणमार्गं निर्वाणमार्गम् अवितथम् अविसंधि सर्वदु:खप्रहीणमार्गम्। अत्र स्थिता: जीवा: सिध्यन्ति 'बुज्झंति' मुञ्चन्ति परिनिर्वान्ति सर्वदु:खानाम् अन्तं कुर्वन्ति।
यस्य धर्मस्य निर्ग्रन्थ: वा निर्ग्रन्थी वा शिक्षायाम् उपस्थित: विहरन् पुरा 'दिगिंछाए' पुरा पिपासया पुरा वाताऽतपाभ्यां स्पृष्ट:, विरूपरूपै: च परीषहोपसर्गै: उदीर्णकामभोगश्चापि विहरेत्। स च पराक्रमेत, स च पराक्रममाण: मानुष्येषु कामभोगेषु निर्वेदं गच्छति।मानुष्यका: खलु कामभोगा: अध्रुवा: अनित्या: अशाश्वता: शटन-पतन-विध्वंसनधर्माण: उच्चार-प्रस्रवण-श्लेष्म-सिंघाण-वान्त-पित्त-शुक्र-शोणितसमुद्भवा: 'दुरुय'-उच्छ्वास-नि:श्वासा:'दुरुय'मूत्र-पुरीषपूर्णा:वान्ता-ऽऽस्रवा: पित्ताऽऽस्रवा: श्लेष्माऽऽस्रवा: पश्चात् पुरा च अवश्यविप्रहाणीया:। सन्ति ऊर्ध्वं देवा: देवलोके। ते तत्र अन्येषां देवानां देवी: अभियुज्य-अभियुज्य परिचारयन्ति, आत्मीया: देवी: अभियुज्य-अभियुज्य परिचारयन्ति, आत्मना चैव आत्मानं विकृत्य विकृत्य परिचारयन्ति। यदि अस्य सुचरितस्य तपो-नियम-ब्रह्मचर्यवासस्य कल्याण: फलवृत्तिविशेष: अस्ति तदा अहमपि आगमिष्यत: एतान् एतद्रूपान् दिव्यान् भोग्यभोगान् भुञ्जान: विहरामि—तत्-एतद् साधु।
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! निर्ग्रन्थ: निर्ग्रन्थी वा निदानं कृत्वा तस्य स्थानस्य अनालोचितप्रतिक्रान्त: कालमासे कालं कृत्वा अन्यतरेषु देवलोकेषु देवत्वेन उपपत्ता भवति—महर्द्धिकेषु यावत् चिरस्थितिकेषु। स तत्र देव: भवति—महर्द्धिक: यावत् भुञ्जान: विहरति। स तत्र अन्येषां देवानां देवी: अभियुज्य-अभियुज्य परिचारयति, आत्मीया: देवी: अभियुज्य-अभियुज्य परिचारयति। आत्मना चैव आत्मानं विकृत्य-विकृत्य परिचारयति। स तत: देवलोकात् आयु:क्षयेण भवक्षयेण स्थिति-क्षयेण अनन्तरं चयं त्यक्त्वा, अथ ये इमे भवन्ति उग्रपुत्रा: महामातृका:, भोगपुत्रा: महामातृका:, एतेषाम् अन्यतरे कुले पुंस्त्वेन प्रत्यायाति। स तत्र दारक: भवति सुकुमारपाणिपाद: यावत् सुरूप:। तत: स दारक: उन्मुक्तबालभाव: विज्ञातपरिणतमात्र: यौवनक-मनुप्राप्त: स्वयमेव पैतृकं दायं प्रतिपद्यते। तस्य अतियात: वा निर्यात: वा पुरत: महद् दासी-दास-किङ्कर-कर्मकर-पुरुष-पादातपरिक्षिप्तं छत्रं भृङ्गारं गृहीत्वा निर्गच्छति यावत् किं भवत: आस्यकाय स्वदते?
तस्मै तथाप्रकाराय पुरुषजाताय तथारूप: श्रमण: वा माहन: वा उभयं कालं केवलिप्रज्ञप्तं धर्मम् आख्यायात्?
हन्त! आख्यायात्।
स भदन्त! प्रतिश्रृणुयात्?
हन्त! प्रतिश्रृणुयात्।
स भदन्त! श्रद्दध्यात् प्रतीयात् रोचेत?
नो अयम् अर्थ: समर्थ:, अभव्य: स तस्य धर्मस्य श्रद्दधातुं प्रत्येतुं रोचितुं।
स च भवति—महेच्छ: महारम्भ: महापरिग्रह: अधार्मिक: यावत् आगमिष्यति दुर्लभबोधिक: चापि भवति।
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! तस्य निदानस्य अयम् एतद्रूप: पापक: फलविपाक:, यत् नो शक्नोति केवलिप्रज्ञप्तं धर्मं श्रद्दधातुं वा प्रत्येतुं वा रोचितुं वा।
निर्ग्रन्थ-निर्ग्रन्थी का पर देवी परिचारणा निदान (५)-पद
२८. आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार मैंने धर्म प्रज्ञप्त किया है—यही निर्ग्रन्थ प्रवचन सत्य, अनुत्तर, प्रतिपूर्ण, अद्वितीय, संशुद्ध, नैर्यातृक, शल्य को काटने वाला, सिद्धि का मार्ग, मुक्ति का मार्ग, मोक्ष का मार्ग, शांति का मार्ग, अवितथ, अव्यवच्छिन्न और सर्व दु:खों के क्षय का मार्ग है। इस निर्ग्रन्थ प्रवचन में स्थित जीव सिद्ध होते हैं, प्रशांत होते हैं, मुक्त होते हैं, परिनिर्वाण को प्राप्त होते हैं तथा सब दु:खों का अन्त करते हैं।
जिस धर्म की शिक्षा में निर्ग्रन्थ अथवा निर्ग्रन्थी उपस्थित हैं, उसमें विहरण करता हुआ प्रबल क्षुधा, प्रबल पिपासा, प्रबल वात और आतप से स्पृष्ट हो जाए, विविध प्रकार के परीषह और उपसर्गों से काम-समूह की उदीरणा हो जाए तो भी विहरण करे। वह पराक्रम करे। वह पराक्रम करता हुआ मानुषिक काम-भोगों से निर्वेद को प्राप्त हो जाता है। मानुषिक काम-भोग अधु्रव, अनित्य, अशाश्वत, शटन, पतन और विध्वंसनधर्मा हैं। मल-मूत्र, कफ, नाक के मैल, वमन, पित्त, शुक्र और शोणित से समुत्पन्न होते हैं, दुर्गन्धयुक्त उच्छ्वास-नि:श्वास वाले हैं, दुर्गन्धयुक्त मूत्र और मल से परिपूर्ण हैं, वमन का आस्रवण करने वाले, पित्त का आस्रवण करने वाले और श्लेष्म का आस्रवण करने वाले हैं, पहले और पीछे अवश्य छूटने वाले हैं। ऊपर देवलोक में देव हैं। वे वहां अन्य देवों की देवियों का आश्लेष कर आश्लेष कर५४ परिचारणा करते हैं,५५ स्वयं की देवियों का आश्लेष कर, आश्लेष कर परिचारणा करते हैं। स्वयं स्वयं की विक्रिया कर, विक्रिया कर परिचारणा करते हैं। यदि इस सुचरित तप, नियम, ब्रह्मचर्यवास का कोई सुखकारक फलवृत्ति विशेष है तो मैं भी भविष्यसंबंधी इन इस प्रकार के दिव्य भोगार्ह भोगों को भोगता हुआ विहार करूं तो यह अच्छा हो।
सूत्र २८
५४. आश्लेष कर (अभिजुंजिय)
वृत्तिकार ने 'अभिजुंजिय' शब्द के दो अर्थ किए हैं—वश में कर अथवा आश्लेष कर। इस सूत्र में 'आश्लेष कर' अर्थ अधिक उपयुक्त लगता है।
५५. परिचारणा करते हैं (परियारेंति)
ठाणं की वृत्ति में परिचारणा का अर्थ है—मैथुन का सेवन। तत्त्वार्थ सूत्र में परिचारणा के अर्थ में प्रवीचार शब्द का प्रयोग किया गया है। प्रवीचार पांच प्रकार के होते हैं—
१. कायप्रवीचार—कायिक मैथुन।
२. स्पर्शप्रवीचार—स्पर्श मात्र से होने वाली भोग-तृप्ति।
३. रूपप्रवीचार—रूप देखने मात्र से होने वाली भोग-तृप्ति।
४. शब्दप्रवीचार—शब्द सुनने मात्र से होने वाली भोग-तृप्ति।
५. मन:प्रवीचार—संकल्प मात्र से होनेवाली भोग-तृप्ति।
विस्तार के लिए द्रष्टव्य—ठाणं ५/५४ का टिप्पण।
आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार निर्ग्रन्थ और निर्ग्रन्थी निदान करके, उस स्थान की आलोचना और प्रतिक्रमण किए बिना कालमास में काल करके महान् ॠद्धि वाले यावत् लम्बी स्थिति वाले किन्हीं देवलोकों में देवरूप में उपपन्न होने वाला बन जाता है। वह वहां देव बनता है, महर्द्धिक यावत् भोगता हुआ विहरण करता है। वह वहां अन्य देवों की देवियों का आश्लेष कर, आश्लेष कर परिचारणा करता है, स्वयं की देवियों का आश्लेष कर, आश्लेष कर परिचारणा करता है। स्वयं स्वयं की विक्रिया कर, विक्रिया कर परिचारणा करता है। वह आयुक्षय, भवक्षय और स्थितिक्षय के बाद उस देवलोक से च्युत होकर जो ये उग्रपुत्र महामातृक और भोगपुत्र महामातृक होते हैं, इनमें से किसी कुल में पुन: पुरुष रूप में उत्पन्न होता है। वहां वह बालक सुकुमार हाथ-पैर वाला यावत् सुरूप होता है। तत्पश्चात् वह बालक शैशव को लांघकर विज्ञ और कला में पारगामी बन यौवन को अनुप्राप्त करने पर स्वयमेव पैतृक संपत्ति को प्राप्त करता है। प्रवेश और निष्क्रमण के समय उसके आगे छत्र और झारी ग्रहण कर दासी, दास, किङ्कर, कर्मकर-पुरुष और महान् पदाति-समूह निर्गमन करता है यावत् आपके मुख को क्या स्वादिष्ट लगता है?
उस प्रकार के उस पुरुष विशेष को तथारूप श्रमण अथवा माहन उभयकाल में केवलिप्रज्ञप्त धर्म का आख्यान करते हैं?
हां, आख्यान करते हैं।
भंते! वह श्रवण करता है?
हां, श्रवण करता है।
भंते! क्या वह श्रद्धा करता है, प्रतीति करता है, रुचि करता है?
यह अर्थ समर्थ नहीं है, वह उस धर्म में श्रद्धा करने के लिए, प्रतीति करने के लिए और रुचि करने के लिए अभव्य है।
वह महा-इच्छा वाला, महा-आरम्भ वाला, महा-परिग्रह वाला, अधार्मिक यावत् भविष्य में दुर्लभबोधि वाला भी होता है।
आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार उस निदान का यह ऐसा पापकारी फलविपाक है कि वह केवलिप्रज्ञप्त धर्म में श्रद्धा, प्रतीति और रुचि नहीं कर सकता।
निग्गंथ-निग्गंथीए सगदेवीपरिचारणा-निदाण (६)-पदं
२९. एवं खलु समणाउसो! मए धम्मे पण्णत्ते—इणमेव निग्गंथे पावयणे सच्चे अणुत्तरे पडिपुण्णे केवले संसुद्धे णेआउए सल्लगत्तणे सिद्धिमग्गे मुत्तिमग्गे निज्जाणमग्गे निव्वाणमग्गे अवितहमविसंधी सव्वदुक्खपहीणमग्गे। इत्थं ठिया जीवा सिज्झंति बुज्झंति मुच्चंति परिनिव्वायंति सव्वदुक्खाणमंतं करेंति।
जस्स णं धम्मस्स निग्गंथो वा निग्गंथी वा सिक्खाए उवट्ठिए विहरमाणे पुरा दिगिंछाए पुरा पिवासाए पुरा वातातवेहिं पुट्ठे, विरूवरूवेहि य परिसहोवसग्गेहिं उदिण्णकामभोगे यावि विहरेज्जा। से य परक्कमेज्जा। से य परक्कममाणे माणुस्सएसु काम-भोगेसु निव्वेदं गच्छेज्जा। माणुस्सगा खलु काम-भोगा अधुवा अणितिया असासता सडण-पडण विद्धंसणधम्मा उच्चार-पासवण-खेल-सिंघाण-वंत-पित्त-सुक्क-सोणियसमुब्भवा दुरुय-उस्सास-निस्सासा दुरुय-मुत्त-पुरीसपुण्णा वंतासवा पित्तासवा खेलासवा पच्छा पुरं च णं अवस्सविप्पजहणिज्जा। संति उड्ढं देवा देवलोगंसि। ते णं तत्थ णो अण्णं देवं णो अण्णं देविं अभिजुंजिय-अभिजुंजिय परियारेंति, अप्पणामेव अप्पाणं विउव्विय-विउव्विय परियारेंति। जइ इमस्स सुचरियस्स तव-नियम-बंभचेर-वासस्स कल्लाणे फलवित्तिविसेसे अत्थि, तं अहमवि आगमेस्साइं इमाइं एतारूवाइं दिव्वाइं भोगभोगाइं भुंजमाणे विहरामि—से तं साहू।
एवं खलु समणाउसो! निग्गंथो वा निग्गंथी वा निदाणं किच्चा तस्स ठाणस्स अणालोइयपडिक्कंते कालमासे कालं किच्चा अण्णतरेसु देवलोगेसु देवत्ताए उववत्तारो भवति—महिड्ढिएसु जाव चिरट्ठि-तीएसु। से णं तत्थ देवे भवति—महिड्ढिए जाव भुंजमाणे विहरति। से णं तत्थ णो अण्णं देवं णो अण्णं देविं अभिजुंजिय-अभिजुंजिय परियारेति, अप्पणिच्चियाओ देवीओ अभिजुंजिय-अभिजुंजिय परियारेति, अप्पणामेव अप्पाणं विउव्विय-विउव्विय परियारेति। से णं तातो देवलोगातो आउक्खएणं भवक्खएणं ठितिक्खएणं अणंतरं चयं चइत्ता से जे इमे भवंति उग्गपुत्ता महामाउया, भोगपुत्ता महामाउया, एतेसि णं अण्णतरंसि कुलंसि पुमत्ताए पच्चायाति। से णं तत्थ दारए भवति—सुकुमाल-पाणिपाए जाव सुरूवे। तए णं से दारए उम्मुक्कबालभावे विण्णय-परिणयमित्ते जोव्वणगमणुपत्ते सय-मेव पेतियं दायं पडिवज्जति। तस्स णं अतिजायमाणस्स वा निज्जाय-माणस्स वा पुरओ महं दासी-दास-किंकर-कम्मकर-पुरिस-पायत्त-परिक्खितं छत्तं भिंगारं गहाय निगच्छति जाव किं भे आसगस्स सदति?
तस्स णं तहप्पगारस्स पुरिसजातस्स तहारूवे समणे वा माहणे वा उभओ कालं केवलिपण्णत्तं धम्ममाइ-क्खेज्जा?
हंता आइक्खेज्जा।
से णं भंते! पडिसुणेज्जा?
हंता पडिसुणेज्जा।
से णं भंते! सद्दहेज्जा पत्तिएज्जा रोएज्जा?
नो इणट्ठे समट्ठे, णण्णत्थरुई, रुइमादाए से य भवति।
से जे इमे आरण्णिया आवसहिया गामणियंतिया कण्हुइरहस्सिया, नो बहुसंजता नो बहुपडिविरता सव्वपाण-भूत-जीव-सत्तेसु, ते अप्पणा सच्चामोसाइं एवं विउंजंति—अहं ण हंतव्वो अण्णे हंतव्वा, अहं ण अज्जावेतव्वो अण्णे अज्जावेतव्वा, अहं ण परियावेतव्वो अण्णे परियावेतव्वा, अहं ण परिघेतव्वो अण्णे परिघेतव्वा, अहं ण उद्दवेतव्वो अण्णे उद्दवेतव्वा
एवामेव इत्थिकामेहिं मुच्छिया गढिया गिद्धा अज्झोववण्णा जाव वासाइं चउपंचमाइं छद्दसमाइं अप्पयरो वा भुज्जयरो वा भुंजित्तु भोगभोगाइं कालमासे कालं किच्चा अण्णयरेसु आसुरिएसु किब्बिसिएसु ठाणेसु उववत्तारो भवंति। ते ततो विप्पमुच्चमाणा भुज्जो एलमूयत्ताए तमूयत्ताए जाइमूयत्ताए पच्चायंति।
एवं खलु समणाउसो! तस्स निदाणस्स इमेतारूवे पावए फलविवागे, जं णो संचाएति केवलिपण्णत्तं धम्मं सद्दहित्तए वा पत्तइत्तए वा रोइत्तए वा।।
निर्ग्रन्थ-निर्ग्रन्थ्या: स्वकदेवीपरि-चारणानिदान (६)-पदम्
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! मया धर्म: प्रज्ञप्त:—इदमेव नैर्ग्रन्थ्यं प्रवचनं सत्यम् अनुत्तरं प्रतिपूर्णं केवलं संशुद्धं नैर्यातृकं शल्यकर्तनं सिद्धिमार्गं मुक्तिमार्गं निर्याणमार्गं निर्वाणमार्गम् अवितथम् अविसंधि सर्वदु:खप्रहीणमार्गम्। अत्र स्थिता: जीवा: सिध्यन्ति 'बुज्झंति' मुञ्चन्ति परिनिर्वान्ति सर्वदु:खानाम् अन्तं कुर्वन्ति।
यस्य धर्मस्य निर्ग्रन्थ: वा निर्ग्रन्थी वा शिक्षायाम् उपस्थिता: विहरन् पुरा 'दिगिंछाए' पुरा पिपासया पुरा वाताऽतपाभ्यां स्पृष्ट: विरूपरूपै: च परीषहोपसर्गै: उदीर्णकामभोग: अपि विहरेत्। स च पराक्रमेत। स च पराक्रममाण: मानुष्यकेषु काम भोगेषु निर्वेदं गच्छति।मानुष्यका: खलु काम-भोगा: अधु्रवा: अनित्या: अशाश्वता: शटन-पतन-विध्वंसनधर्माण: उच्चार-प्रस्रवण-श्लेष्म-सिंघाण-वान्त-पित्त-शुक्र-शोणितसमुद्भवा: 'दुरुय' उच्छ्वास-नि:श्वासा: 'दुरुय'-मूत्र-पुरीषपूर्णा: वान्ताऽऽस्रवा: पित्ताऽऽस्रवा: श्लेष्माऽ-ऽस्रवा: पश्चात् पुरा च अवश्यवि-प्रहाणीया। सन्ति ऊर्ध्वं देवा: देवलोके। ते तत्र नो अन्यं देवं नो अन्यां देवीम् अभियुज्य-अभियुज्य परिचारयन्ति, आत्मना चैव आत्मानं विकृत्य विकृत्य परिचारयन्ति। यदि अस्य सुचरितस्य तपो-नियम-ब्रह्मचर्य-वासस्य कल्याण: फलवृत्तिविशेष: अस्ति, तदा अहमपि आगमिष्यत: एतान् एतद्रूपान् दिव्यान् भोग्यभोगान् भुञ्जान: विहरामि—तत् एतद् साधु।
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! निर्ग्रन्थ: वा निर्ग्रन्थी वा निदानं कृत्वा तस्य स्थानस्य अनालोचितप्रतिक्रान्त: कालमासे कालं कृत्वा अन्यतरेषु देवलोकेषु देवत्वेन उपपत्ता भवति—महर्द्धिकेषु यावत् चिरस्थिति-केषु। स तत्र देव: भवति—महर्द्धिक: यावत् भुञ्जान: विहरति। स तत्र नो अन्यं देवं नो अन्यां देवीम् अभियुज्य-अभियुज्य परिचारयति, आत्मीया: देवी: अभियुज्य-अभियुज्य परिचारयति, आत्मना चैव आत्मानं विकृत्य-विकृत्य परिचारयति। स तत: देवलोकात् आयु:क्षयेण भवक्षयेण स्थितिक्षयेण अनन्तरं चयं त्यक्त्वा अथ ये इमे भवन्ति उग्रपुत्रा: महामातृका:, भोगपुत्रा: महामातृका:, एतेषाम् अन्यतरे-कुले पुंस्त्वेन प्रत्यायाति। स तत्र दारक: भवति—सुकुमार-पाणिपाद: यावत् सुरूप:। तत: स दारक: उन्मुक्तबालभाव: विज्ञात-परिणतमात्र: यौवनकमनुप्राप्त: स्वय-मेव पैतृकं दायं प्रतिपद्यते। तस्य अतियात: वा निर्यात: वा पुरत: महद् दासी-दास-किङ्कर-कर्मकर-पुरुष-पादात-परिक्षिप्तं छत्रं भृङ्गारं गृहीत्वा निर्गच्छति यावत् किं भवत: आस्यकाय स्वदते?
तस्मै तथाप्रकाराय पुरुषजाताय तथारूप: श्रमण: वा माहन: वा उभयं कालं केवलिप्रज्ञप्तं धर्मम् आख्यायात्?
हन्त! आख्यायात्।
स भदन्त! प्रतिश्रृणुयात्?
हन्त! प्रतिश्रृणुयात्।
स भदन्त! श्रद्दध्यात् प्रतीयात् रोचेत?
नो अयम् अर्थ: समर्थ:, न अन्यत्र-रुचि:, रुचिमात्रया स च भवति।
अथ ये इमे आरण्यका: आवसथिका: ग्रामान्तिका: क्वचित्रहस्यिका:, नो बहुसंयता: नो बहुप्रतिविरता: सर्वप्राण-भूत-जीव-सत्त्वेषु, ते आत्मना सत्यामृषा एवं वियुञ्जते—अहं न हंतव्य: अन्ये हन्तव्या:, अहं न आज्ञापयितव्य: अन्ये आज्ञापयितव्या:, अहं न परितापयितव्य: अन्ये परितापयितव्या:, अहं न परिगृहीतव्य: अन्ये परिगृहीतव्या:, अहं न उद्द्रावयितव्य: अन्ये उद्द्रावयितव्या:।
एवमेव स्त्रीकामै: मूर्च्छिता: ग्रथिता: गृद्धा: अध्युपपन्ना: यावत् वर्षाणि चतुष्पञ्चमानि षड्दशमानि अल्पतरं वा भूयस्तरं वा भुक्त्वा भोग्यभोगान् कालमासे कालं कृत्वा अन्यतरेषु आसुरिकेषु किल्विषिकेषु स्थानेषु उपपत्तार: भवन्ति। ते तत: विप्रमुच्यमाना: भूय: एडमूकत्वेन तमस्त्वेन जातिमूकत्वेन प्रत्यायान्ति। एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! तस्य निदानस्य अयम् एतद्रूप: पापक: फलविपाक:, यत् नो शक्नोति केवलिप्रज्ञप्तं धर्मं श्रद्दधातुं वा प्रत्येतुं वा रोचितुम् वा।
निर्ग्रन्थ-निर्ग्रन्थी का स्वदेवी परिचारणा निदान (६)-पद
२९. आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार मैंने धर्म प्रज्ञप्त किया है—यही निर्ग्रन्थ प्रवचन सत्य, अनुत्तर, प्रतिपूर्ण, अद्वितीय, संशुद्ध, नैर्यातृक, शल्य को काटनेवाला, सिद्धि का मार्ग, मुक्ति का मार्ग, मोक्ष का मार्ग, शांति का मार्ग, अवितथ, अव्यवच्छिन्न और सर्व दु:खों के क्षय का मार्ग है। इस निर्ग्रन्थ प्रवचन में स्थित जीव सिद्ध होते हैं, प्रशांत होते हैं, मुक्त होते हैं, परिनिर्वाण को प्राप्त होते हैं तथा सब दु:खों का अंत करते हैं।
जिस धर्म की शिक्षा में निर्ग्रन्थ अथवा निर्ग्रन्थी उपस्थित है, उसमें विहरण करता हुआ प्रबल क्षुधा, प्रबल पिपासा, प्रबल वात और आतप से स्पृष्ट हो जाए, विविध प्रकार के परीषह और उपसर्गों से काम-समूह की उदीरणा हो जाए तो भी विहरण करे। वह पराक्रम करे। वह पराक्रम करता हुआ मानुषिक काम-भोगों से निर्वेद को प्राप्त हो जाता है। मानुषिक काम-भोग अध्रुव, अनित्य, अशाश्वत, शटन, पतन और विध्वंसनधर्मा हैं। मल, मूत्र, कफ, नाक के मैल, वमन, पित्त, शुक्र और शोणित से समुत्पन्न होते हैं, दुर्गन्धयुक्त उच्छ्वास-नि:श्वास वाले हैं, दुर्गन्धयुक्त मूत्र और मल से परिपूर्ण हैं, वमन का आस्रवण करने वाले हैं, पित्त का आस्रवण करने वाले हैं, श्लेष्म का आस्रवण करने वाले हैं, पहले और पीछे अवश्य छूटने वाले हैं। ऊपर देवलोक में देव हैं। वे वहां अन्य देव और अन्य देवियों का आश्लेष कर, आश्लेष कर परिचारणा नहीं करते। स्वयं स्वयं की विक्रिया कर, विक्रिया कर परिचारणा करते हैं। यदि इस सुचरित तप, नियम, ब्रह्मचर्यवास का कोई सुखकारक फलवृत्ति विशेष है तो मैं भी भविष्यसंबंधी इन इस प्रकार के दिव्य भोगार्ह भोगों को भोगता हुआ विहार करूं तो यह अच्छा हो।
आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार निर्ग्रन्थ अथवा निर्ग्रन्थी निदान करके उस स्थान की आलोचना और प्रतिक्रमण किए बिना कालमास में काल करके महान् ॠद्धि वाले यावत् लम्बी स्थिति वाले किन्हीं देवलोकों में देवरूप में उपपन्न होने वाला बन जाता है। वह वहां देव होता है, महर्द्धिक यावत् भोगता हुआ विहरण करता है। वह वहां अन्य देव और अन्य देवियों का आश्लेष कर, आश्लेष कर परिचारणा नहीं करता। स्वयं की देवियों का आश्लेष कर, आश्लेष कर परिचारणा करता है। स्वयं स्वयं की विक्रिया कर, विक्रिया कर परिचारणा करता है। वह आयुक्षय, भवक्षय और स्थितिक्षय के बाद उस देवलोक से च्युत होकर जो ये उग्रपुत्र महामातृक और भोगपुत्र महामातृक होते हैं, इनमें से किसी कुल में पुन: पुरुष रूप में उत्पन्न होता है। वहां वह बालक सुकुमार हाथ-पैर वाला यावत् सुरूप होता है। तत्पश्चात् वह बालक शैशव को लांघकर विज्ञ और कला में पारगामी बन यौवन को अनुप्राप्त करने पर स्वयमेव पैतृक संपत्ति को प्राप्त करता है। प्रवेश और निष्क्रमण के समय उसके आगे छत्र और झारी ग्रहण कर दासी, दास, किङ्कर, कर्मकर-पुरुष और महान् पदाति-समूह निर्गमन करता है यावत् आपके मुख को क्या स्वादिष्ट लगता है?
उस प्रकार के उस पुरुषविशेष को तथारूप श्रमण अथवा माहन उभयकाल में केवलिप्रज्ञप्त धर्म का आख्यान करते हैं?
हां, आख्यान करते हैं।
भंते! वह श्रवण करता है?
हां, श्रवण करता है।
भंते! क्या वह श्रद्धा करता है, प्रतीति करता है, रुचि करता है?
यह अर्थ समर्थ नहीं है। उसकी अन्यत्र रुचि नहीं होती। वह रुचिमात्र से युक्त होता है।
जो ये आरण्यक५६, आवसथिक५७, ग्राम के समीप रहने वाले५८, रहस्यमय साधना में संलग्न५९, जो बहुसंयत नहीं हैं६०, सब प्राण, भूत, जीव, सत्त्वों के प्रति बहु प्रतिविरत नहीं हैं६१, वे स्वयं सत्याऽमृषा (मिश्र भाषा) वचन का प्रयोग इस प्रकार करते हैं—मैं वध्य नहीं हूं, दूसरे वध्य हैं, मैं आज्ञापनीय नहीं हूं, दूसरे आज्ञापनीय हैं। मैं परितापनीय नहीं हूं, दूसरे परितापनीय हैं, मैं दास होने योग्य नहीं हूं, दूसरे दास होने योग्य हैं, मैं मारे जाने योग्य नहीं हूं, दूसरे मारे जाने योग्य हैं।
सूत्र २९
५६. आरण्यक (आरण्णिया)
तापस का पहला प्रकार है—आरण्यक। चूर्णिकार ने 'आरण्यक' का शाब्दिक अर्थ अरण्य में रहने वाले तापस किया है। उन तापसों में कुछ तापस वृक्षमूल में रहते हैं, कुछ तापस सरोवर या नदी के पानी में रहते हैं। वृत्तिकार के अनुसार अरण्य में रहने वाले तापस कन्द, मूल, फल आदि खाते हैं और कुछ तापस वृक्षमूल में रहते हैं।
५७. आवसथिक (आवसहिया)
तापस का दूसरा प्रकार है—आवसथिक। जो तापस झोंपड़ी में या झोंपड़ी के आकारवाले मकान में रहते हैं वे आवसथिक तापस कहलाते हैं।
५८. ग्राम के समीप रहने वाले (गामणंतिय)
तापस का तीसरा प्रकार है—ग्रामान्तिक। चूर्णिकार के अनुसार जो गांव के अंतभाग में या गांव के पास या दो गांवों के बीच या अनेक गांवों के बीच रहते हैं वे ग्रामान्तिक तापस होते हैं। वे गांव से भिक्षा मांग कर जीवन चलाते हैं।
'ग्रामणंतिय' शब्द में णकार अलाक्षणिक प्रतीत होता है।
५९. रहस्यमय साधना में संलग्न (कण्हुइरहस्सिया)
तापस का चौथा प्रकार है—राहस्यिक। जो मन्त्र, होम, आरण्यक आदि के रहस्य को जानते हैं और लोगों के लिए उनका उपयोग करते हैं, उनके लिए सब वेद रहस्य होते हैं, इसलिए वे ब्राह्मण के सिवाय किसी दूसरे को नहीं पढ़ाते।
६०. जो बहुसंयत नहीं है (नो बहुसंजता)
अन्यतीर्थिक शाक्य, परिव्राजक आदि पञ्चेन्द्रिय प्राणियों का वध नहीं करते, परन्तु पृथ्वीकाय, अप्काय और अग्निकाय के जीवों का वध करते हैं, इसलिए वे बहुत प्राणियों के प्रति संयत नहीं होते।
वृत्तिकार के अनुसार जो सर्व सावद्य अनुष्ठानों से निवृत्त नहीं होते, वे बहुसंयत नहीं कहलाते। वे प्राय: त्रस प्राणियों की हिंसा नहीं करते किन्तु एकेन्द्रिय जीवों की घात करते हैं। अत: बहुसंयत नहीं कहलाते।
६१. बहुप्रतिविरत नहीं है (णो बहुपडिविरया)
जो अठारह पापस्थानों का वर्जन करते हैं वे सर्वत: प्रतिविरत होते हैं। जो व्यक्ति प्राणातिपातविरमण आदि सभी व्रतों का पालन नहीं करते, वे बहुप्रतिविरत नहीं होते। अन्यतीर्थिक द्रव्यत: कुछ व्रतों को स्वीकार करते हैं, परन्तु भावत: नहीं, इसलिए वे बहुप्रतिविरत नहीं होते।
इस प्रकार स्त्री कामों में मूर्च्छित, ग्रथित, गृद्ध, अध्युपपन्न यावत् चार-पांच, छह-दस वर्षों तक६२ कम या अधिक भोगार्ह भोगों को भोग कालमास में काल कर किन्हीं पापपूर्ण किल्विषिक६३ स्थानों में उपपन्न होने वाले बन जाते हैं। वे वहां से विप्रमुक्त होते हुए पुन: मेमने की भांति गूंगे, अंधे६४ और जन्म से गूंगे के रूप में उत्पन्न होते हैं।
६२. चार-पांच या छह-दस वर्षों तक (वासाइं चउपंचमाइं छद्दसमाइं)
प्रस्तुत सूत्र में चार-पांच या छह-दस वर्षों का उल्लेख विशेष प्रयोजन से किया गया है।
वृत्तिकार के अनुसार यह मध्यमकाल का ग्रहण है। उन्होंने प्रश्न उपस्थित किया है कि बीस, तीस या सौ का ग्रहण क्यों नहीं किया गया? इसके समाधान में वे कहते हैं कि अन्यतीर्थिक प्राय: भुक्त भोगी होकर संतान पैदा कर प्रौढ़ अवस्था में प्रव्रजित होते हैं, संन्यासी बनते हैं, इसलिए अल्पकाल का निर्देश किया गया है। यह प्रतिपादन औत्सर्गिक है। जो बाल प्रव्रजित हों उनके लिए अधिक काल का निर्देश भी किया जा सकता हैं।
६३. पापपूर्ण किल्विषिक (आसुरिएसु किब्बिसिएसु)
देवों के चार निकाय हैं—भवनपति, वाणमन्तर, ज्योतिष्क और वैमानिक। प्रस्तुत सूत्र 'आसुरिएसु किब्बिसिएसु' के द्वारा भवनपति और वाणमंतर—इन दो निकायों का निर्देश किया गया है। इनके क्षेत्र में सूर्य नहीं होता। वहां सघन अंधकार व्याप्त रहता है। ये अधोलोक में होते है।
चूर्णिकार के अनुसार किल्विष, कलुष, कल्मष और पाप—ये सारे शब्द एकार्थक हैं।
६४. अन्धे (तमूयत्ताए)
चूर्णिकार ने 'तमुकायत्ता' पाठ मानकर उसका अर्थ जन्मान्ध या बालान्ध किया है। वृत्तिकार का भी यही अभिमत है।
आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार उस निदान का यह ऐसा पापकारी फलविपाक है कि वह केवलिप्रज्ञप्त धर्म पर श्रद्धा, प्रतीति और रुचि नहीं कर सकता।
निग्गंथ-निग्गंथीए सहजदिव्वभोग-निदाण (७)-पदं
३०. एवं खलु समणाउसो! मए धम्मे पण्णत्ते—इणमेव निग्गंथे पावयणे सच्चे अणुत्तरे पडिपुण्णे केवले संसुद्धे णेआउए सल्लगत्तणे सिद्धिमग्गे मुत्तिमग्गे निज्जाणमग्गे निव्वाणमग्गे अवितहमविसंधी सव्वदुक्खप्पहीणमग्गे। इत्थं ठिया जीवा सिज्झंति बुज्झंति मुच्चंति परिनिव्वायंति सव्वदुक्खाणमंतं करेंति।
जस्स णं धम्मस्स निग्गंथो वा निग्गंथी वा सिक्खाए उवट्ठिए विहरमाणे पुरा दिगिंछाए पुरा पिवासाए पुरा वातातवेहिं पुट्ठे, विरूवरूवेहि य परिसहोवसग्गेहिं उदिण्णकामभोगे यावि विहरेज्जा। से य परक्कमेज्जा। से य परक्कममाणे माणुस्सएसु कामभोगेसु निव्वेदं गच्छेज्जा। माणुस्सगा खलु काम-भोगा अधुवा अणितिया असासता सडण पडण-विंद्धसणधम्मा उच्चार-पासवण-खेल-सिंघाण-वंत-पित्त-सुक्क-सोणियसमुब्भवा दुरुय-उस्सास-निस्सासा दुरुय-मुत्त-पुरीसपुण्णा वंतासवा पित्तासवा खेलासवा पच्छा पुरं च णं अवस्सविप्प-जहणिज्जा। संति उड्ढं देवा देवलोगंसि।
ते णं तत्थ णो अण्णं देवं णो अण्णं देविं अभिजुंजिय-अभिजुंजिय परियारेंति, णो अप्पणिच्चियाओ देवीओ अभिजुंजिय-अभिजुंजिय परियारेंति, णो अप्पणामेव अप्पाणं विउव्विय-विउव्विय परियारेंति। जइ इमस्स सुचरियस्स तव-नियम-बंभचेरवासस्स कल्लाणे फलवित्तिविसेसे अत्थि, तं अहमवि आगमेस्साइं इमाइं एतारूवाइं दिव्वाइं भोगभोगाइं भुंजमाणे विहरामि—से त्तं साहू।
एवं खलु समणाउसो! निग्गंथो वा निग्गंथी वा निदाणं किच्चा अणालोइयपडिक्कंते कालमासे कालं किच्चा अण्णतरेसु देवलोगेसु देवत्ताए उववत्तारो भवति-महिड्ढिएसु जाव चिरट्ठितीएसु। से णं तत्थ देवे भवति—महिड्ढिए जाव भुंजमाणे विहरति। से णं तत्थ णो अण्णं देवं णो अण्णं च देविं अभिजुंजिय-अभिजुंजिय परियारेंति, णो अप्पणिच्चियाओ देवीओ अभिजुंजिय-अभिजुंजिय परियारेंति, णो अप्पणामेव अप्पाणं विउव्विय-विउव्विय परियारेति। से णं ताओ देवलोगाओ आउक्खएणं भवक्खएणं ठितिक्खएणं अणंतरं चयं चइत्ता से जे इमे भवंति उग्गपुत्ता महामाउया, भोगपुत्ता महामाउया, एतेसि णं अण्णतरंसि कुलंसि पुत्तत्ताए पच्चायाति। से णं तत्थ दारए भवति—सुकुमाल-पाणिपाए जाव सुरूवे। तए णं से दारए उम्मुक्कबालभावे विण्णय-परिणयमित्ते जोव्वणगमणुपत्ते सय-मेव पेतियं दायं पडिवज्जति। तस्स णं अतिजायमाणस्स वा निज्जाय-माणस्स वा पुरओ महं दासी-दास-किंकर-कम्मकर-पुरिस पायत्तपरि-क्खित्तं छत्तं भिंगारं गहाय निगच्छति जाव किं भे आसगस्स सदति?
तस्स णं तहप्पगारस्स पुरिसजातस्स तहारूवे समणे वा माहणे वा उभओ कालं केवलिपण्णत्तं धम्ममाइ-क्खेज्जा?
हंता आइक्खेज्जा।
से णं भंते! पडिसुणेज्जा?
हंता पडिसुणेज्जा।
से णं भंते! सद्दहेज्जा पत्तिएज्जा रोएज्जा?
हंता सद्दहेज्जा पत्तिएज्जा रोएज्जा।
से णं भंते! सीलव्वत-गुण-वेरमण-पच्चक्खाण-पोसहोववासाइं पडिवज्जेज्जा?
णो तिणट्ठे समट्ठे। से णं दंसणसावए भवति—अभिगत-जीवाजीवे जाव अट्ठिमिंज-प्पेमाणुरागरत्ते, अयमाउसो! निग्गंथे पावयणे अट्ठे अयं परमट्ठे सेसे अणट्ठे। से णं एतारूवेणं विहारेणं विहरमाणे बहूइं वासाइं समणोवासगपरियागं पाउणइ, पाउणित्ता कालमासे कालं किच्चा अण्णतरेसु देवलोगेसु देवत्ताए उववत्तारो भवति।
एवं खलु समणाउसो! तस्स निदाणस्स इमेतारूवे पावए फल-विवागे, जं णो संचाएति सीलव्वत-गुण-वेरमण-पच्चक्खाण-पोसहोववासाइं पडिवज्जित्तए।।
निर्ग्रन्थ-निर्ग्रन्थ्या: सहजदिव्यभोग-निदान (७)-पदम्
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! मया धर्म: प्रज्ञप्त:—इदमेव नैर्ग्रन्थ्यं प्रवचनं सत्यम् अनुत्तरं प्रतिपूर्णं केवलं संशुद्धं नैर्यातृकं शल्यकर्तनं सिद्धिमार्गं मुक्तिमार्गं निर्याणमार्गं निर्वाणमार्गम् अवितथम् अविसंधि सर्वदुखप्रहीणमार्गम्। अत्र स्थिता: जीवा: सिध्यन्ति 'बुज्झंति' मुञ्चन्ति परिनिर्वान्ति सर्वदुखानाम् अन्तं कुर्वन्ति।
यस्य धर्मस्य निर्ग्रन्थ: वा निर्ग्रन्थी वा शिक्षायाम् उपस्थित: विहरन् पुरा 'दिगिंछाए' पुरा पिपासया पुरा वाताऽतपाभ्यां स्पृष्ट: विरूपरूपै: च परीषहोपसर्गै: उदीर्णकामभोग: चापि विहरेत्। स च पराक्रमेत। स च पराक्रममाण: मानुष्यकेषु कामभोगेषु निर्वेदं गच्छेत्। मानुष्यका: खलु कामभोगा: अधु्रवा: अनित्या: अशाश्वता: शटन-पतन-विध्वंसनधर्माण: उच्चार-प्रस्रवण-श्लेष्म-सिंघाण-वान्त-पित्त-शुक्र-शोणितसमुद्भवा: 'दुरुय' उच्छ्वास-नि:श्वासा: 'दुरुय'-मूत्र-पुरीषपूर्णा: वान्ताऽऽस्रवा: पित्ताऽऽस्रवा: श्लेष्मा-ऽऽस्रवा: पश्चात् पुरा च अवश्य-विप्रहाणीया:। सन्ति ऊर्ध्वं देवा: देवलोके।
ते तत्र नो अन्यं देवं नो अन्यां देवीम् अभियुज्य-अभियुज्य परिचारयन्ति, नो आत्मीया: देवी: अभियुज्य-अभियुज्य परिचारयन्ति, नो आत्मना चैव आत्मानं विकृत्य-विकृत्य परिचारयन्ति। यदि अस्य सुचरितस्य तप-नियम-ब्रह्मचर्यवासस्य कल्याण: फलवृत्तिविशेष: अस्ति, तदा अहमपि आगमिष्यत: एतान् एतद्रूपान् दिव्यान् भोग्यभोगान् भुञ्जान: विहरामि—तत् एतद् साधु।
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! निर्ग्रन्थ: वा निर्ग्रन्थी वा निदानं कृत्वा अनालोचितप्रतिक्रान्त: कालमासे कालं कृत्वा अन्यतरेषु देवलोकेषु देवत्वेन उपपत्ता भवति—महर्द्धिकेषु यावत् चिरस्थितिकेषु। स तत्र देव: भवति—महर्द्धिक: यावत् भुञ्जान: विहरति। स तत्र नो अन्यं देवं नो अन्यां च देवीम् अभियुज्य-अभियुज्य परिचारयन्ति, नो आत्मीया: देवी: अभियुज्य-अभियुज्य परिचारयन्ति, नो आत्मना चैव आत्मानं विकृत्य-विकृत्य परिचारयति। स तत: देवलोकात् आयु:क्षयेण भवक्षयेण स्थितिक्षयेण अनन्तरं चयं त्यक्त्वा अथ ये इमे भवन्ति उग्रपुत्रा: महामातृका:, भोगपुत्रा: महामातृका:, एतेषाम् अन्यतरे कुले पुत्रत्वेन प्रत्यायाति। स तत्र दारक: भवति—सुकुमार-पाणिपाद: यावत् सुरूप:। तत: स दारक: उन्मुक्तबालभाव: विज्ञात-परिणतमात्र: यौवनकमनुप्राप्त: स्वयं एव पैतृकं दायं प्रतिपद्यते। तस्य अतियात: वा निर्यात: वा पुरत: महद् दासी-दास-किङ्कर-कर्मकर-पुरुष-पादातपरि-क्षिप्तं छत्रं भृङ्गारं गृहीत्वा निर्गच्छति यावत् किं भवत: आस्यकाय स्वदते?
तस्मै तथाप्रकाराय पुरुषजाताय तथारूप: श्रमण: वा माहन: वा उभयं कालं केवलिप्रज्ञप्तं धर्मम् आख्यायात्?
हन्त! आख्यायात्।
अथ भदन्त! प्रतिश्रृणुयात्?
हन्त! प्रतिश्रृणुयात्।
अथ भदन्त! श्रद्दध्यात् प्रतीयात् रोचेत?
हन्त! श्रद्दध्यात् प्रतीयात् रोचेत।
स भदन्त! शीलव्रत-गुण-विरमण-प्रत्याख्यान-पौषधोपवासान्प्रतिपद्येत?
न इति अयम् अर्थ: समर्थ:। स दर्शनश्रावक: भवति—अभिगत-जीवाजीव: यावत् अस्थिमज्जा-प्रेमानुरागरक्त:, इदम् आयुष्मन्त:! नैर्ग्रन्थ्यं प्रवचनं अर्थ: अयं परमार्थ: शेष: अनर्थ:। स एतद्रूपेण विहारेण विहरन् बहूनि वर्षाणि श्रमणोपासकपर्यायं प्राप्नोति, प्राप्य कालमासे कालं कृत्वा अन्यतरेषु देवलोकेषु देवत्वेन उपपत्ता भवति।
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! तस्य निदानस्य एतद्रूप: पापक: फल-विपाक:, यत् न शक्नोति शीलव्रत-गुण-विरमण-प्रत्याख्यान-पौषधोपवासान् प्रतिपत्तुम्।
निर्ग्रन्थ-निर्ग्रन्थी का सहजदिव्यभोग-निदान (७)-पद
३०. हे आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार मैंने धर्म प्रज्ञप्त किया है—यही निर्ग्रन्थ प्रवचन सत्य, अनुत्तर, प्रतिपूर्ण, अद्वितीय, संशुद्ध, नैर्यातृक, शल्य को काटने वाला, सिद्धि का मार्ग, मुक्ति का मार्ग, मोक्ष का मार्ग, शांति का मार्ग, अवितथ, अव्यवच्छिन्न और सर्व दु:खों के क्षय का मार्ग है। इस निर्ग्रन्थ प्रवचन में स्थित जीव सिद्ध होते हैं, प्रशांत होते हैं, मुक्त होते हैं, परिनिर्वाण को प्राप्त होते हैं और सब दु:खों का अंत करते हैं।
जिस धर्म की शिक्षा में निर्ग्रन्थ अथवा निर्ग्रन्थी उपस्थित है, उसमें विहरण करता हुआ प्रबल क्षुधा, प्रबल पिपासा, प्रबल वात और आतप से स्पृष्ट हो जाए, विविध प्रकार के परीषह और उपसर्गों से काम-समूह की उदीरणा हो जाए तो भी विहरण करे। वह पराक्रम करे। पराक्रम करता हुआ मानुषिक कामभोगों से निर्वेद को प्राप्त हो जाता है। मानुषिक काम-भोग अध्रुव, अनित्य, अशाश्वत, शटन, पतन और विध्वंसनधर्मा हैं। मल, मूत्र, कफ, नाक के मैल, वमन, पित्त, शुक्र और शोणित से समुत्पन्न होते हैं, दुर्गन्धयुक्त उच्छ्वास-नि:श्वास वाले हैं, दुर्गन्धयुक्त मूत्र और मल से परिपूर्ण हैं, वमन का आस्रवण करने वाले हैं, पित्त का आस्रवण करने वाले हैं, श्लेष्म का आस्रवण करने वाले हैं, पहले और पीछे अवश्य छूटने वाले हैं। ऊपर देवलोक में देव हैं।
वे वहां न अन्य देव न अन्य देवी का आश्लेष कर, आश्लेष कर परिचारणा करते हैं, न स्वयं की देवियों का आश्लेष कर, आश्लेष कर परिचारणा करते हैं, न स्वयं स्वयं की विक्रिया कर, विक्रिया कर परिचारणा करते हैं। यदि इस सुचरित तप, नियम, ब्रह्मचर्यवास का कोई सुखकारक फलवृत्ति विशेष है तो मैं भी भविष्य-संबंधी इन इस प्रकार के दिव्य भोगार्ह भोगों को भोगता हुआ विहार करूं तो यह अच्छा हो।
आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार निर्ग्रन्थ अथवा निर्ग्रन्थी निदान कर उस स्थान की आलोचना और प्रतिक्रमण किए बिना कालमास में काल कर के महान् ॠद्धि वाले यावत् लम्बी स्थिति वाले किन्हीं देवलोकों में देवरूप में उपपन्न होने वाला बन जाता है। वह वहां देव बनता है—महर्द्धिक यावत् भोगता हुआ विहरण करता है। वह वहां न अन्य देव न अन्य देवी का आश्लेष कर, आश्लेष कर परिचारणा करता है। न अपनी देवियों का आश्लेष कर, आश्लेष कर परिचारणा करता है। न स्वयं स्वयं की विक्रिया कर, विक्रिया कर परिचारणा करता है। वह आयु:क्षय, भवक्षय और स्थितिक्षय के बाद उस देवलोक से च्युत होकर जो ये उग्रपुत्र महामातृक और भोगपुत्र महामातृक होते हैं, इनमें से किसी कुल में पुन: पुत्ररूप में उत्पन्न होता है। वहां वह बालक सुकुमार हाथ-पैर वाला यावत् सुरूप होता है। तत्पश्चात् वह बालक शैशव को लांघकर विज्ञ और कला में पारगामी बन यौवन को अनुप्राप्त करने पर स्वयमेव पैतृक संपत्ति को प्राप्त करता है। प्रवेश और निष्क्रमण के समय उसके आगे छत्र और झारी ग्रहण कर दासी, दास, किङ्कर, कर्मकर-पुरुष, महान् पदाति-समूह निर्गमन करता है, यावत् आपके मुख को क्या स्वादिष्ट लगता है?
उस प्रकार के उस पुरुषविशेष को तथारूप श्रमण अथवा माहन, उभयकाल में केवलिप्रज्ञप्त धर्म का आख्यान करते हैं?
हां, आख्यान करते हैं।
भंते! वह श्रवण करता है?
हां, श्रवण करता है।
भंते! क्या वह श्रद्धा करता है, प्रतीति करता है, रुचि करता है?
हां, श्रद्धा करता है, प्रतीति करता है, रुचि करता है।
भंते! क्या वह शील, व्रत, गुण, विरमण, प्रत्याख्यान और पौषधोपवास को स्वीकार करता है?
यह अर्थ समर्थ नहीं है। वह दर्शनश्रावक होता है, वह जीव-अजीव का ज्ञाता यावत् (निर्ग्रन्थ प्रवचन के) प्रेमानुराग से अनुरक्त अस्थि-मज्जा वाला६५ होता है, आयुष्मन्! यह निर्ग्रन्थ प्रवचन अर्थ है, यह परमार्थ है, शेष अनर्थ है। वह इस प्रकार के विहार से विहरण करता हुआ बहुत वर्षों तक श्रमणोपासक पर्याय को प्राप्त करता है, प्राप्त कर कालमास में काल करके किन्हीं देवलोकों में देवरूप में उपपन्न होने वाला बन जाता है।
सूत्र ३०
६५. प्रेमानुराग से अनुरक्त अस्थि-मज्जा वाला (अट्ठिमिंजपेम्माणुरागरत्ते)
जो रोग त्वचा से लेकर मज्जा तक फैल जाता है, उसकी चिकित्सा कठिनाई से होती है। उसी प्रकार जिन लोगों में धर्म का अनुराग मज्जा तक चला जाता है, उनको कोई भी व्यक्ति धर्म से विचलित नहीं कर सकता।
चूर्णिकार और वृत्तिकार ने इस संदर्भ में एक दृष्टान्त का उल्लेख किया है।
औपपातिक वृत्ति के अनुसार आर्हत धर्म के प्रति प्रीति का भाव जिनकी अस्थि एवं मज्जा तक पहुंच गया है और जिनकी अस्थि एवं मज्जा उस राग से उसी प्रकार रंग गई है जैसे कुसुम्भ रंग से रंगा हुआ वस्त्र।
आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार उस निदान का यह ऐसा पापकारी फलविपाक है कि वह शील, व्रत, गुण, विरमण, प्रत्याख्यान और पौषधोपवास को स्वीकार नहीं कर सकता।
निग्गंथ-निग्गंथीए समणोवासगभवण-निदाण (८)-पदं
३१. एवं खलु समणाउसो! मए धम्मे पण्णत्ते—इणमेव निग्गंथे पावयणे सच्चे अणुत्तरे पडिपुण्णे केवले संसुद्धे णेआउए सल्लगत्तणे सिद्धिमग्गे मुत्तिमग्गे निज्जाणमग्गे निव्वाणमग्गे अवितहमविसंधी सव्वदुक्खप्पहीणमग्गे। इत्थं ठिया जीवा सिज्झंति बुज्झंति मुच्चंति परिनिव्वायंति सव्वदुक्खाणमंतं करेंति।
जस्स णं धम्मस्स निग्गंथो वा निग्गंथी वा सिक्खाए उवट्ठिए विहरमाणे पुरा दिगिंछाए पुरा पिवासाए पुरा वातातवेहिं पुट्ठे, विरूवरूवेहि य परिसहोवसग्गेहिं उदिण्णकामभोगे यावि विहरेज्जा। से य परक्कमेज्जा। से य परक्कममाणे दिव्वमाणुस्सेहिं कामभोगेहिं निव्वेदं गच्छेज्जा। माणुस्सगा कामभोगा अधुवा अणितिया असासता सडण-पडण-विद्धंसणधम्मा उच्चार-पासवण-खेल-सिंघाण-वंत-पित्त-सुक्क-सोणियसमुब्भवा दुरुय-उस्सास-निस्सासा दुरुय-मुत्त-पुरीसपुण्णा वंतासवा पित्तासवा खेलासवा पच्छा पुरं च णं अवस्स विप्पजहणिज्जा। दिव्वावि खलु कामभोगा अधुवा अणितिया असासता चला चयणधम्मा पुणरागमणिज्जा पच्छा पुव्वं च णं अवस्सविप्पजहणिज्जा। जइ इमस्स सुचरियस्स तव-नियम-बंभचेर-वासस्स कल्लाणे फलवित्तिविसेसे अत्थि, तं अहमवि आगमेस्साणं से जे इमे भवंति उग्गपुत्ता महामाउया, भोगपुत्ता महामाउया, एतेसि णं अण्णतरंसि कुलंसि पुमत्ताए पच्चाइस्सामि, तत्थ णं समणोवासए भविस्सामि—अभिगतजीवाजीवे जाव फासुएसणिज्जेणं असण-पाण-खाइम-साइमेणं पडिलाभेमाणे विहरिस्सामि। से त्तं साहू।
एवं खलु समणाउसो! निग्गंथो वा निग्गंथी वा निदाणं किच्चा तस्स ठाणस्स अणालोइयपडिक्कंते कालमासे कालं किच्चा अण्णतरेसु देवलोएसु देवत्ताए उववत्तारो भवति—महिड्ढिएसु जाव चिरट्ठि-तीएसु। से णं तत्थ देवे भवति। महिड्ढिए जाव भुंजमाणे विहरति। से णं ताओ देवलोगाओ आउ-क्खएणं भवक्खएणं ठितिक्खएणं अणंतरं चयं चइत्ता से जे इमे भवंति उग्गपुत्ता महामाउया, भोगपुत्ता महामाउया, एतेसिं णं अण्णतरंसि कुलंसि पुमत्ताए पच्चायाति। से णं तत्थ दारए भवति—सुकुमाल-पाणिपाए जाव सुरूवे। तए णं से दारए उम्मुक्कबालभावे विण्णय-परिणयमित्ते जोव्वणगमणुपत्ते सयमेव पेतियं दायं पडिवज्जति। तस्स णं अतिजायमाणस्स वा निज्जायमाणस्स वा पुरओ महं दासी-दास-किंकर-कम्मकर-पुरिस-पायत्तपरिक्खित्तं छत्तं भिंगारं गहाय निगच्छति जाव किं भे आसगस्स सदति?
तस्स णं तहप्पगारस्स पुरिसजातस्स तहारूवे समणे वा माहणे वा उभओ कालं केवलिपण्णत्तं धम्म माइक्खेज्जा?
हंता आइक्खेज्जा।
से णं भंते! पडिसुणेज्जा?
हंता पडिसुणेज्जा
से णं भंते! सद्दहेज्जा पत्तिएज्जा रोएज्जा?
हंता सद्दहेज्जा पत्तिएज्जा रोएज्जा।
से णं भंते! सीलव्वय-गुण-वेरमण-पच्चक्खाण-पोसहोव-वासाइं पडिवज्जेज्जा?
हंता पडिवज्जेज्जा।
से णं भंते! मुंडे भवित्ता अगारातो अणगारियं पव्वएज्जा?
णो इणट्ठे समट्ठे। से णं समणो-वासए भवति—अभिगतजीवाजीवे जाव पडिलाभेमाणे विहरइ। से णं एतारूवेणं विहारेणं विहरमाणे बहूणि वासाणि समणोवासग-परियागं पाउणति, पाउणित्ता आबाहंसि उप्पण्णंसि वा अणुप्पण्णंसि वा बहूइं भत्ताइं पच्चक्खाइ, पच्चक्खाइत्ता बहूइं भत्ताइं अणसणाए छेदेइ, छेदेत्ता आलोइय-पडिक्कंते समाहिपत्ते कालमासे कालं किच्चा अण्णयरेसु देवलोएसु देवत्ताए उववत्तारो भवति। एवं खलु समणाउसो! तस्स निदाणस्स इमेतारूवे पावए फलविवागे, जं णो संचाएति सव्वओ सव्वत्ताए मुंडे भवित्ता अगाराओ अणगारियं पव्वइत्तए।।
निर्ग्रन्थ-निर्ग्रन्थ्या: श्रमणोपासक-भवन-निदान (८)-पदम्
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! मया धर्म: प्रज्ञप्त:—इदमेव नैर्ग्रन्थ्यं प्रवचनं सत्यम् अनुत्तरं प्रतिपूर्णं केवलं संशुद्धं नैर्यातृकं शल्यकर्तनं सिद्धिमार्गं मुक्तिमार्गं निर्याणमार्गं निर्वाणमार्गम् अवितथम् अविसंधि सर्वदु:खप्रहीणमार्गम्। अत्र स्थिता: जीवा: सिध्यन्ति 'बुज्झंति' मुञ्चन्ति परिनिर्वान्ति सर्वदु:खानाम् अन्तं कुर्वन्ति।
यस्य धर्मस्य निर्ग्रन्थ: वा निर्ग्रन्थी वा शिक्षायाम् उपस्थित: विहरन् पुरा 'दिगिंछाए' पुरा पिपासया पुरा वाताऽतपाभ्यां स्पृष्ट: विरूपरूपै: च परीषहोपसर्गै: उदीर्णकामभोग: चापि विहरेत्। स च पराक्रमेत। स च पराक्रममाण: दिव्यमानुष्येषु कामभोगेषु निर्वेदं गच्छेत्। मानुष्यका: कामभोगा: अधु्रवा: अनित्या: अशाश्वता: शटन-पतन-विध्वंसनधर्माण: उच्चार-प्रस्रवण-श्लेष्म-सिंघाण-वान्त-पित्त-शुक्र-शोणितसमुद्भवा: 'दुरुय'-उच्छ्वास-नि:श्वासा: 'दुरुय'-मूत्र-पुरीषपूर्णा: वान्ताऽऽस्रवा: पित्ताऽऽस्रवा: श्लेष्मा-ऽऽस्रवा: पश्चात् पुरा च अवश्यं विप्रहाणीया:। दिव्या: अपि खलु कामभोगा: अध्रुवा: अनित्या: अशाश्वता: चला: च्यवनधर्माण: पुनरागमनीया: पश्चात् पूर्वं च अवश्यविप्रहाणीया:। यदि एतस्य सुचरितस्य तपो-नियम-ब्रह्मचर्यवासस्य कल्याण: फलवृत्तिविशेष: अस्ति, तदा अहम् अपि आगमिष्यत्सु अथ ये इमे भवन्ति उग्रपुत्रा: महामातृका:, भोगपुत्रा: महामातृका:, एतेषाम् अन्यतरेषु कुलेषु पुंस्त्वेन प्रत्यायास्यामि, तत्र श्रमणोपासक: भविष्यामि—अभिगतजीवाजीव: यावत् प्रासुकैषणीयेन अशन-पान-खाद्य-स्वाद्येन प्रतिलम्भमान: विहरिष्यामि। तत् एतत् साधु।
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! निर्ग्रन्थ: वा निर्ग्रन्थी वा निदानं कृत्वा तस्य स्थानस्य अनालोचितप्रतिक्रान्त: कालमासे कालं कृत्वा अन्यतरेषु देवलोकेषु देवत्वेन उपपत्ता भवति—महर्द्धिकेषु यावत् चिरस्थिति-केषु। स तत्र देव: भवति। महर्द्धिक: यावत् भुञ्जान: विहरति। स तत: देवलोकात् आयु:-क्षयेण भवक्षयेण स्थितिक्षयेण अनन्तरं चयं त्यक्त्वा अथ ये इमे भवन्ति उग्रपुत्रा: महामातृका:, भोगपुत्रा: महामातृका:, एतेषाम् अन्यतरे कुले पुंस्त्वेन प्रत्यायाति। स तत्र दारक: भवति—सुकुमार-पाणिपाद: यावत् सुरूप:। तत: स दारक: उन्मुक्तबालभाव: विज्ञात-परिणतमात्र: यौवनकमनुप्राप्त: स्वयमेव पैतृकं दायं प्रतिपद्यते। तस्य अतियात: वा निर्यात: वा पुरत: महद् दासी-दास-किङ्कर-कर्मकर-पुरुष-पादातपरिक्षिप्तं छत्रं भृङ्गारं गृहीत्वा निर्गच्छति यावत् किं भवत: आस्यकाय स्वदते?
तस्मै तथाप्रकाराय पुरुषजाताय तथारूप: श्रमण: वा माहन: वा उभयं कालं केवलिप्रज्ञप्तं धर्मम् आख्यायात्?
हन्त! आख्यायात्।
स भदन्त! प्रतिश्रृणुयात्?
हन्त! प्रतिश्रृणुयात्।
स भदन्त! श्रद्दध्यात् प्रतीयात् रोचेत?
हन्त! श्रद्दध्यात् प्रतीयात् रोचेत।
स भदन्त! शीलव्रत-गुण-विरमण-प्रत्याख्यान-पौषधोपवासान् प्रतिपद्येत?
हन्त! प्रतिपद्येत।
स भदन्त! मुण्डो भूत्वा अगाराद् अनगारितां प्रव्रजेत्?
न अयम् अर्थ: समर्थ:। स श्रमणो-पासक: भवति—अभिगतजीवाजीव: यावत् प्रतिलम्भमान: विहरति। स एतद्रूपेण विहारेण विहरन् बहूनि वर्षाणि श्रमणोपासक-पर्यायं प्राप्नोति, प्राप्य आबाधायाम् उत्पन्नायां वा अनुत्पन्नायां वा बहूनि भक्तानि प्रत्याख्याति, प्रत्याख्याय बहूनि भक्तानि अनशनेन छिनत्ति, छित्त्वा आलोचित-प्रतिक्रान्त: समाधिप्राप्त: कालमासे कालं कृत्वा अन्यतरेषु देवलोकेषु देवत्वेन उपपत्ता भवति। एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! तस्य निदानस्य अयम् एतद्रूप: पापक: फलविपाक:, यत् नो शक्नोति सर्वत: सर्वत्वेन मुण्डो भूत्वा अगारात् अनगारितां प्रव्रजितुम्।।
निर्ग्रन्थ-निर्ग्रन्थियों का श्रमणोपासक होने का निदान (८)-पद
३१. आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार मैंने धर्म प्रज्ञप्त किया है—यही निर्ग्रन्थ प्रवचन सत्य, अनुत्तर, प्रतिपूर्ण, अद्वितीय, संशुद्ध, नैर्यातृक, शल्य को काटने वाला, सिद्धि का मार्ग, मुक्ति का मार्ग, मोक्ष का मार्ग, शांति का मार्ग, अवितथ, अव्यवच्छिन्न और सर्व दु:खों के क्षय का मार्ग है। इस निर्ग्रन्थ प्रवचन में स्थित जीव सिद्ध होते हैं, प्रशांत होते हैं, मुक्त होते हैं परिनिर्वाण को प्राप्त होते हैं और सब दु:खों का अंत करते हैं।
जिस धर्म की शिक्षा में निर्ग्रन्थ अथवा निर्ग्रन्थी उपस्थित है उसमें विहरण करता हुआ प्रबल क्षुधा, प्रबल पिपासा, प्रबल वात और आतप से स्पृष्ट हो जाए, विविध प्रकार के परीषह और उपसर्गों से काम-समूह की उदीरणा हो जाए तो भी विहरण करे। वह पराक्रम करे। वह पराक्रम करता हुआ दिव्य और मानुषिक काम-भोगों से निर्वेद को प्राप्त हो जाता है। मानुषिक कामभोग अध्रुव, अनित्य, अशाश्वत, शटन, पतन और विध्वंसन-धर्मा हैं। मल, मूत्र, कफ, नाक के मैल, वमन, पित्त, शुक्र और शोणित से समुत्पन्न होते हैं, दुर्गन्धयुक्त उच्छ्वास-नि:श्वास वाले हैं, दुर्गन्धयुक्त मल और मूत्र से परिपूर्ण हैं। वमन का आस्रवण करने वाले, पित्त का आस्रवण करने वाले और श्लेष्म का आस्रवण करने वाले हैं। पहले और पीछे अवश्य छूटने वाले हैं। दिव्य कामभोग भी अध्रुव, अनित्य, अशाश्वत, चल, च्यवनधर्मा और पुनरागमनीय हैं। पहले और पीछे अवश्य छूटने वाले हैं। यदि इस सुचरित तप, नियम, ब्रह्मचर्यवास का कोई सुखकारक फलवृत्ति विशेष है तो मैं भी भविष्य में जो ये उग्रपुत्र महामातृक और भोगपुत्र महामातृक होते हैं, उनमें से किसी कुल में पुुरुष रूप में उत्पन्न होऊंगा, वहां श्रमणोपासक बनूंगा—जीव-अजीव का ज्ञाता यावत् प्रासुक-एषणीय अशन, पान, खाद्य, स्वाद्य से प्रतिलाभित करता हुआ विहरण करूंगा तो यह अच्छा होगा।
आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार निर्ग्रन्थ अथवा निर्ग्रन्थी निदान करके उस स्थान की आलोचना और प्रतिक्रमण किए बिना कालमास में काल करके महान् ॠद्धि वाले यावत् लंबी स्थिति वाले किन्हीं देवलोकों में देवरूप में उपपन्न होने वाला बन जाता है। वह वहां देव होता है। महर्द्धिक यावत् भोगता हुआ विहरण करता है। वह आयु:क्षय, भवक्षय और स्थितिक्षय के बाद उस देवलोक से च्युत होकर जो ये उग्रपुत्र महामातृक और भोगपुत्र महामातृक होते हैं इनमें से किसी कुल में पुन: पुरुष रूप में उत्पन्न होता है। वहां वह बालक सुकुमार हाथ-पैर वाला यावत् सुरूप होता है। तत्पश्चात् वह बालक शैशव को लांघकर विज्ञ और कला में पारगामी बन यौवन को अनुप्राप्त करने पर स्वयमेव पैतृक संपत्ति को प्राप्त करता है। प्रवेश और निष्क्रमण के समय उसके आगे छत्र और झारी ग्रहण कर दासी, दास, किङ्कर, कर्मकर-पुरुष और महान् पदाति-समूह निर्गमन करता है। यावत् आपके मुख को क्या स्वादिष्ट लगता है?
उस प्रकार के उस पुरुषविशेष को तथारूप श्रमण अथवा माहन उभयकाल में केवलिप्रज्ञप्त धर्म का आख्यान करते हैं?
हां, आख्यान करते हैं।
भंते! वह श्रवण करता है?
हां, श्रवण करता है।
भंते! क्या वह श्रद्धा करता है, प्रतीति करता है, रुचि करता है?
हां, श्रद्धा करता है, प्रतीति करता है, रुचि करता है।
भंते! क्या वह शील व्रत, गुण, विरमण, प्रत्याख्यान और पौषधोपवास स्वीकार करता है?
हां, स्वीकार करता है।
भंते! क्या वह मुंड होकर अगार से अनगारता में प्रव्रजित होता है?
यह अर्थ समर्थ नहीं है। वह श्रमणोपासक होता है, जीव-अजीव का ज्ञाता यावत् प्रतिलाभित करता हुआ विहरण करता है। इस प्रकार के विहार से विहरण करता हुआ वह बहुत वर्षों तक श्रमणोपासक पर्याय को प्राप्त करता है, प्राप्त कर आबाधा (रोग) उत्पन्न होने पर अथवा उत्पन्न न होने पर बहुत भक्तों का प्रत्याख्यान करता है, प्रत्याख्यान कर बहुत भक्तों को अनशन से छेदता है, छेदकर आलोचना-प्रतिक्रमण कर समाधि को प्राप्त हो कालमास में काल कर किन्हीं देवलोकों में देव रूप में उपपन्न होने वाला बनता है। आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार उस निदान का यह पापकारी फलविपाक है कि वह सर्वत: सम्पूर्ण रूप से मुंडित होकर अगार से अनगारता में प्रव्रजित नहीं हो सकता।
निग्गंथ-निग्गंथीए साधुभवणट्ठं दरिद्दादिकुलुप्पत्ति-निदाण (९)-पदं
३२. एवं खलु समणाउसो! मए धम्मे पण्णत्ते-इणमेव निग्गंथे पावयणे सच्चे अणुत्तरे पडिपुण्णे केवले संसुद्धे णेआउए सल्लगत्तणे सिद्धिमग्गे मुत्तिमग्गे निज्जाणमग्गे निव्वाणमग्गे अवितहमविसंधी सव्वदुक्खप्पहीणमग्गे। इत्थं ठिया जीवा सिज्झंति बुज्झंति मुच्चंति परिनिव्वायंति सव्वदुक्खाणमंतं करेंति।
जस्स णं धम्मस्स निग्गंथो वा निग्गंथी वा सिक्खाए उवट्ठिए विहरमाणे पुरा दिगिंछाए पुरा पिवासाए पुरा वातातवेहिं पुट्ठे, विरूरूवेहि य परिसहोवसग्गेहिं उदिण्णकामभोगे यावि विहरेज्जा। से य परक्कमेज्जा। से य परक्कममाणे दिव्वमाणुस्सेहिं कामभोगेहिं निव्वेदं गच्छेज्जा। माणुस्सगा खलु कामभोगा अधुवा अणितिया असासता सडण-पडण-विद्धंसणधम्मा उच्चार-पासवण-खेल-सिंघाण-वंत-पित्त-सुक्क-सोणिय-समुब्भवा दुरुय-उस्सास-निस्सासा दुरुय-मुत्त-पुरीसपुण्णा वंतासवा पित्तासवा खेलासवा पच्छा पुरं च णं अवस्स विप्पजहणिज्जा। दिव्वावि खलु कामभोगा अधुवा अणितिया असासता चला चयणधम्मा पुणरागमणिज्जा पच्छा पुव्वं च णं अवस्सविप्पजहणिज्जा। जइ इमस्स सुचरियस्स तव-नियम-बंभचेरवासस्स कल्लाणे फल-वित्तिविसेसे अत्थि, तं अहमवि आगमेस्साणं जाइं इमाइं अंतकुलाणि वा पंतकुलाणि वा तुच्छकुलाणि वा दरिद्दकुलाणि वा किविणकुलाणि वा भिक्खाग-कुलाणि वा माहणकुलाणि वा एतेसि णं अण्णतरंसि कुलंसि पुमत्ताए पच्चाइस्सामि। एस मे आता परियाए सुणीहडे भविस्सति। से त्तं साहू।
एवं खलु समणाउसो! निग्गंथो वा निग्गंथी वा निदाणं किच्चा तस्स ठाणस्स अणालोइयपडिक्कंते कालमासे कालं किच्चा अण्णतरेसु देवलोएसु देवत्ताए उववत्तारो भवति—महिड्ढिएसु जाव चिरट्ठि-तीएसु। से णं तत्थ देवे भवति—महिड्ढिए जाव भुंजमाणे विहरति। से णं तातो देवलोगातो आउक्खएणं भवक्खएणं ठितिक्खएणं अणंतरं चयं चइत्ता जाइं इमाइं अंतकुलाणि वा पंतकुलाणि वा तुच्छकुलाणि वा दरिद्दकुलाणि वा किविणकुलाणि वा भिक्खागकुलाणि वा माहण-कुलाणि वा, एतेसि णं अण्णतरंसि कुलंसि पुत्तत्ताए पच्चायाति। से णं तत्थ दारए भवति—सुकुमाल-पाणिपाए जाव सुरूवे। तए णं से दारए उम्मुक्कबालभावे विण्णय-परिणयमित्ते जोव्वणगमणुपत्ते सयमेव पेतियं दायं पडिवज्जति।
तस्स णं तहप्पगारस्स पुरिसजातस्स तहारूवे समणे वा माहणे वा उभओ कालं केवलिपण्णत्तं धम्ममाइ-क्खेज्जा?
हंता आइक्खेज्जा।
से णं भंते! पडिसुणेज्जा?
हंता पडिसुणेज्जा।
से णं भंते! सद्दहेज्जा पत्तिएज्जा रोएज्जा?
हंता सद्दहेज्जा पत्तिएज्जा रोएज्जा।
से णं भंते! सीलव्वय-गुण-वेरमण-पच्चक्खाण-पोसहोव-वासाइं पडिवज्जेज्जा?
हंता पडिवज्जेज्जा।
से णं भंते! मुंडे भवित्ता अगारातो अणगारियं पव्वएज्जा?
हंता पव्वएज्जा।
से णं भंते! तेणेव भवग्गहणेणं सिज्झेज्जा बुज्झेज्जा मुच्चेज्जा परिनिव्वाएज्जा सव्वदुक्खाणमंतं करेज्जा?
णो इणट्ठे समट्ठे। से णं (अणगारे?) भवइ। से जे इमे अणगारा भगवंतो इरियासमिता भासासमिता एसणा-समिता आयाण-भंड-मत्त-निक्खेवणासमिता उच्चार-पास-वण-खेल-सिंघाण-जल्ल-पारिट्ठा- वणियासमिता मणगुत्ता वइगुत्ता कायगुत्ता गुत्ता गुत्तिंदिया गुत्तबंभचारी सुहुतहुतासणो विव तेयसा जलंता। से णं एतारूवेण विहारेणं विहरमाणे बहूइं वासाइं सामण्णपरियागं पाउणति, पाउणित्ता आबाहंसि उप्पण्णंसि वा अणुप्पण्णंसि वा बहूइं भत्ताइं पच्चक्खाइ, पच्चक्खाइत्ता बहूइं भत्ताइं अणसणाए छेदेइ, छेदेत्ता आलोइय-पडिक्कंते समाहिपत्ते कालमासे कालं किच्चा अण्णतरेसु देवलोएसु देवत्ताए उववत्तारो भवति।
एवं खलु समणाउसो! तस्स निदाणस्स इमेतारूवे पावए फलविवागे, जं णो संचाएति तेणेव भवग्गहणेणं सिज्झित्तए जाव सव्वदुक्खाणमंतं करित्तए।।
निर्ग्रन्थ-निर्ग्रन्थ्या: साधुभवनार्थं दरिद्रादिकुलोत्पत्ति-निदान(९)-पदम्
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! मया धर्म: प्रज्ञप्त:—इदमेव नैर्ग्रन्थ्यं प्रवचनं सत्यम् अनुत्तरं प्रतिपूर्णं केवलं संशुद्धं नैर्यातृकं शल्यकर्तनं सिद्धिमार्गं मुक्तिमार्गं निर्याणमार्गं निर्वाणमार्गम् अवितथम् अविसंधि सर्वदु:खप्रहीणमार्गम्। अत्र स्थिता: जीवा: सिध्यन्ति 'बुज्झंति' मुञ्चन्ति परिनिर्वान्ति सर्वदु:खानाम् अन्तं कुर्वन्ति।
यस्य धर्मस्य निर्ग्रन्थ: वा निर्ग्रन्थी वा शिक्षायाम् उपस्थित: विहरन् पुरा 'दिगिंछाए' पुरा पिपासया पुरा वाताऽतपाभ्यां स्पृष्ट: विरूपरूपै: च परीषहोपसर्गै: उदीर्णकामभोग: चापि विहरेत्। स च पराक्रमेत। स च पराक्रममाण: दिव्यमानुष्येषु कामभोगेषु निर्वेदं गच्छेत्। मानुष्यका: खलु कामभोगा: अधु्रवा: अनित्या: अशाश्वता: शटन-पतन-विध्वंसन-धर्माण: उच्चार-प्रस्रवण-श्लेष्म-सिंघाण-वान्त-पित्त-शुक्र-शोणित-समुद्भवा: 'दुरुय'-उच्छ्वास-नि:श्वासा: 'दुरुय' मूत्र-पुरीषपूर्णा: वान्ताऽऽस्रवा: पित्ताऽऽस्रवा: श्लेष्मा-ऽऽस्रवा: पश्चात् पुरा च अवश्य-विप्रहाणीया:। दिव्या: अपि खलु कामभोगा: अधु्रवा: अनित्या: अशाश्वता: चला: च्यवनधर्माण: पुनरागमनीया: पश्चात् पूर्वं च अवश्यविप्रहाणीया:। यदि एतस्य सुचरितस्य तपो-नियम-ब्रह्मचर्यवासस्य कल्याण: फल-वृत्तिविशेष: अस्ति, तदा अहमपि आगमिष्यत्सु यानि इमानि अन्तकुलानि वा प्रान्तकुलानि वा तुच्छकुलानि वा दरिद्रकुलानि वा कृपणकुलानि वा भिक्षाक-कुलानि वा माहनकुलानि वा एतेषाम् अन्यतरस्मिन् कुले पुंस्त्वेन प्रत्यायास्यामि। एष मेआत्मा पर्याये सुनिर्हृतो भविष्यति। तत् एतत् साधु।
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! निर्ग्रन्थ: वा निर्ग्रन्थी वा निदानं कृत्वा तस्य स्थानस्य अनालोचितप्रतिक्रान्त: कालमासे कालं कृत्वा अन्यतरेषु देवलाकेषु देवत्वेन उपपत्ता भवति—महर्द्धिकेषु यावत् चिरस्थिति-केषु। स तत्र देव: भवति—महर्द्धिक: यावत् भुञ्जान: विहरति। स तत: देवलोकात् आयु:क्षयेण भवक्षयेण स्थितिक्षयेण अनन्तरं चयं त्यक्त्वा यानि इमानि अन्तकुलानि वा प्रान्तकुलानि वा तुच्छकुलानि वा दरिद्रकुलानि वा कृपणकुलानि वा भिक्षाककुलानि वा माहनकुलानि वा, एतेषु अन्यतरस्मिन् कुले पुत्रत्वेन प्रत्यायाति। स तत्र दारक: भवति—सुकुमारपाणिपाद: यावत् सुरूप:। तत: स दारक: उन्मुक्तबाल-भाव: विज्ञातपरिणतमात्र: यौवनक-मनुप्राप्त: स्वयमेव पैतृकं दायं प्रतिपद्यते।
तस्मै तथाप्रकाराय पुरुषजाताय तथारूप: श्रमण: वा माहण: वा उभयं कालं केवलिप्रज्ञप्तं धर्मम् आख्यायात्?
हन्त! आख्यायात्।
स भदन्त! प्रतिश्रृणुयात्?
हन्त! प्रतिश्रृणुयात्।
स भदन्त! श्रद्दध्यात् प्रतीयात् रोचेत?
हन्त! श्रद्दध्यात् प्रतीयात् रोचेत्।
स भदन्त! शीलव्रत-गुण-विरमण-प्रत्याख्यान-पौषधोपवासान् प्रतिप्रद्येत?
हन्त! प्रतिपद्येत।
स भदन्त! मुण्डो भूत्वा अगारात् अनगारितां प्रव्रजेत्।
हन्त! प्रव्रजेत्।
स भदन्त! तेन एव भवग्रहणेन सिध्येत बुद्ध्येत मुच्येत परिनिर्वायात् सर्वदु:खानाम् अन्तं कुर्यात्।
न अयम् अर्थ: समर्थ:। स (अनगार:?) भवति। अथ ये इमे अनगारा: भगवन्त: ईर्यासमिता: भाषासमिता: एषणा-समिता: आदान-भाण्ड-अमत्र-निक्षेपणासमिता: उच्चार-प्रस्रवण-श्लेष्म-सिंघाण-जल्ल-पारिष्ठापनिका-समिता: मनोगुप्ता: वाक्गुप्ता: कायगुप्ता: गुप्ता: गुप्तिन्द्रिया: गुप्तब्रह्मचारिण: सुहुतहुताशन: इव तेजसा ज्वलन्त:। स एतद्रूपेण विहारेण विहरन् बहूनि वर्षाणि श्रामण्यपर्यायं प्राप्नोति, प्राप्य आबाधायाम् उत्पन्नायां वा अनुत्पन्नायां वा बहूनि भक्तानि प्रत्याख्याति, प्रत्याख्याय बहूनि भक्तानि अनशनेन छिनत्ति, छित्त्वा आलोचित-प्रतिक्रान्त: समाधिप्राप्त: कालमासे कालं कृत्वा अन्यतरेषु देवलोकेषु देवत्वेन उपपत्ता भवति।
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:। तस्य निदानस्य एतद्रूप: पापक: फलविपाक:, यत् न शक्नोति तेनैव भवग्रहणेन सेद्धुं यावत् सर्वदु:खानाम् अन्तं कर्तुम्।
निर्ग्रन्थ निर्ग्रंथी का साधु होने के लिए दरिद्र आदि कुलोत्पत्ति का निदान (९)-पद
३२. आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार मैंने धर्म प्रज्ञप्त किया है—यही निर्ग्रन्थ प्रवचन सत्य, अनुत्तर, प्रतिपूर्ण, अद्वितीय, संशुद्ध, नैर्यातृक, शल्य को काटने वाला, सिद्धि का मार्ग, मुक्ति का मार्ग, मोक्ष का मार्ग, शांति का मार्ग, अवितथ, अव्यवच्छिन्न और सर्व दु:खों के क्षय का मार्ग है। इस निर्ग्रन्थ प्रवचन में स्थित जीव सिद्ध होते हैं, प्रशांत होते हैं, मुक्त होते हैं, परिनिर्वाण को प्राप्त होते हैं तथा सब दु:खों का अन्त करते हैं।
जिस धर्म की शिक्षा में निर्ग्रन्थ अथवा निर्ग्रन्थी उपस्थित है उसमें विहरण करता हुआ प्रबल क्षुधा, प्रबल पिपासा, प्रबल वात और आतप से स्पृष्ट हो जाए, विविध प्रकार के परीषह और उपसर्गों से काम-समूह की उदीरणा हो जाए तो भी विहरण करे। वह पराक्रम करे। वह पराक्रम करता हुआ दिव्य और मानुषिक काम-भोगों से निर्वेद को प्राप्त हो जाता है। मानुषिक कामभोग अध्रुव, अनित्य, अशाश्वत, शटन, पतन और विध्वंसनधर्मा हैं। मल, मूत्र, कफ, नाक के मैल, वमन, पित्त, शुक्र और शोणित से समुत्पन्न होते हैं। दुर्गन्धयुक्त उच्छ्वास-नि:श्वास वाले हैं, दुर्गन्धयुक्त मूत्र और मल से परिपूर्ण है, वमन का आस्रवण करने वाले, पित्त का आस्रवण करने वाले और श्लेष्म का आस्रवण करने वाले हैं। पहले और पीछे अवश्य छूटने वाले हैं। दिव्य कामभोग भी अध्रुव, अनित्य, अशाश्वत, चल, च्यवनधर्मा और पुनरागमनीय हैं। पहले और पीछे अवश्य छूटने वाले हैं। यदि इस सुचरित तप, नियम, ब्रह्मचर्यवास का कोई सुखकारक फलवृत्ति विशेष है तो मैं भी भविष्य में जो ये अंतकुल, प्रान्तकुल, तुच्छकुल, दरिद्रकुल, कृपणकुल, भिक्षाककुल और माहनकुल हैं, इनमें से किसी कुल में पुरुष रूप में उत्पन्न होऊंगा। यह मेरी आत्मा प्रव्रज्या के लिए सुनिष्क्रान्त होगी तो यह अच्छा होगा।
आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार निर्ग्रन्थ अथवा निर्ग्रन्थी निदान कर उस स्थान की आलोचना और प्रतिक्रमण किए बिना कालमास में काल कर महान् ॠद्धि वाले यावत् लम्बी स्थिति वाले किन्हीं देवलोकों में देवरूप में उपपन्न होने वाला बन जाता है। वह वहां देव होता है। महर्द्धिक यावत् भोगता हुआ विहरण करता है। वह आयुक्षय, भवक्षय और स्थितिक्षय के बाद उस देवलोक से च्युत होकर जो ये अंतकुल, प्रांतकुल, तुच्छकुल, दरिद्रकुल, कृपणकुल, भिक्षाककुल और माहनकुल होते हैं—इनमें से किसी कुल में पुत्र रूप में उत्पन्न होता है। वह वहां बालक सुकुमार हाथ-पैरवाला यावत् सुरूप होता है। वह बालक शैशव को लांघकर विज्ञ और कला में पारगामी बन यौवन को अनुप्राप्त कर स्वयमेव पैतृक संपत्ति को स्वीकार करता है।
इस प्रकार के उस पुरुषविशेष को तथारूप श्रमण अथवा माहन उभयकाल में केवलिप्रज्ञप्त धर्म का आख्यान करते हैं?
हां, आख्यान करते है।
भंते! वह श्रवण करता है?
हां, श्रवण करता है।
भंते! क्या वह श्रद्धा करता है, प्रतीति करता है, रुचि करता है?
हां, श्रद्धा करता है, प्रतीति करता है, रुचि करता है।
भंते! क्या वह शील, व्रत, गुण, विरमण, प्रत्याख्यान और पौषधोपवास को स्वीकार करता है?
हां, स्वीकार करता है।
भंते! क्या वह मुंड होकर अगार से अनगारता में प्रव्रजित होता है?
हां, प्रव्रजित होता है।
भंते! वह उसी भवग्रहण से सिद्ध होता है, प्रशांत होता है, मुक्त होता है, परिनिर्वाण को प्राप्त करता है, सब दु:खों का अंत करता है?
यह अर्थ समर्थ नहीं है। वह (अनगार?) होता है। ये जो अनगार भगवन्त हैं वे ईर्यासमित, भाषासमित, एषणासमित, आदानभण्डअमत्रनिक्षेपणासमित, उच्चार-प्रस्रवण-श्लेष्म-सिंघाण-जल्ल-परिष्ठापनिकासमित, मनोगुप्त, वाक्गुप्त, कायगुप्त, गुप्त, गुप्तेन्द्रिय, गुप्तब्रह्मचारी और अच्छी तरह हवन की हुई अग्नि के समान तेज से दीप्यमान होते हैं। वह इस प्रकार के विहार से विहरण करता हुआ बहुत वर्षों तक श्रामण्य पर्याय को प्राप्त करता है, प्राप्त कर आबाधा उत्पन्न होने पर अथवा उत्पन्न न होने पर बहुत भक्तों का प्रत्याख्यान करता है, प्रत्याख्यान कर बहुत भक्तों का अनशन६६ से छेदता है, छेद कर आलोचना-प्रतिक्रमण कर समाधि को प्राप्त हो कालमास में काल कर किन्हीं देवलोकों में देवरूप में उपपन्न होने वाला बनता है।
सूत्र ३२
६६. अनशन से (अणसणाए)
अनशन का शाब्दिक अर्थ है—भोजन परिहार। अनशन शब्द का प्रयोग अल्पकालिक और यावज्जीवन दोनों प्रकार के आहार परिहार के लिए होता है। यहां इनका प्रयोग यावज्जीवन भोजन परिहार के अर्थ में किया गया है।
अनशनपूर्वक मृत्यु को जैन परम्परा में उत्तम मरण या पंडित मरण माना गया है।
अनशन के तीन प्रकार हैं—
१. भक्तप्रत्याख्यान—चतुर्विध आहार तथा बाह्य और आभ्यन्तर उपधि का यावज्जीवन प्रत्याख्यान भक्तप्रत्याख्यान अनशन कहलाता है।
२. इंगिनीमरण—इस अनशन को करनेवाला निश्चित स्थान में ही रहता है, उससे बाहर नहीं रहता।
३. प्रायोपगमन—इस अनशन को करनेवाला भूमि पर गिरे हुए वृक्ष की भांति स्थिर रहता है और शरीर की सार-संभाल नहीं करता।
विस्तार हेतु द्रष्टव्य—आचारांगभाष्यम्, पृ. ३८८-४०४
आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार उस निदान का यह पापकारी फलविपाक है कि वह उसी भवग्रहण से सिद्ध नहीं हो सकता यावत् सब दु:खों का अंत नहीं कर सकता।
अनिदाण-पदं
३३. एवं खलु समणाउसो! मए धम्मे पण्णत्ते—इणमेव निग्गंथे पावयणे सच्चे अणुत्तरे पडिपुण्णे केवले संसुद्धे णेआउए सल्लगत्तणे सिद्धिमग्गे मुत्तिमग्गे निज्जाणमग्गे निव्वाणमग्गे अवितहमविसंधी सव्वदुक्खप्पहीणमग्गे। इत्थं ठिया जीवा सिज्झंति बुज्झंति मुच्चंति परिनिव्वायंति सव्वदुक्खाणमंतं करेंति।
जस्स णं धम्मस्स निग्गंथो वा निग्गंथी वा सिक्खाए उवट्ठिए विहरमाणे पुरा दिगिंछाए पुरा पिवासाए पुरा वातातवेहिं पुट्ठे, विरूवरूवेहि य परिसहोवसग्गेहिं अणुदिण्णकामजाते यावि विहरेज्जा। से य परक्कमेज्जा। से य परक्कममाणे सव्वकामविरत्ते सव्वरागविरत्ते सव्वसंगातीते सव्व-सिणेहातिक्कंते सव्वचारित्तपरिवुडे, तस्स णं भगवंतस्स अणुत्तरेणं नाणेणं अणुत्तरेणं दंसणेणं अणुत्तरेणं चरित्तेणं अणुत्तरेणं आलएणं अणुत्तरेणं विहारेणं अणुत्तरेणं वीरिएणं अणुत्तरेणं अज्जवेणं अणुत्तरेणं मद्दवेणं अणुत्तरेणं लाघ-वेणं अणुत्तराए खंतीए अणुत्तराए मुत्तीए अणुत्तराए गुत्तीए अणुत्तराए तुट्ठीए अणुत्तरेणं सच्चसंजमतव-सुचरियसोवचियफलपरिनिव्वाण- मग्गेणं अप्पाणं भावेमाणस्स अणंते अणुत्तरे निव्वाघाए निरावरणे कसिणे पडिपुण्णे केवलवरनाणदंसणे समुप्पज्जेज्जा।
तते णं से भगवं अरहा भवति जिणे केवली सव्वण्णू सव्वदरिसी सदेवमणुयासुरस्स लोगस्स परियायं जाणइ, तं जहा—आगतिं गतिं ठितिं चवणं उववायं तक्कं कडं मणोमाणसियं खइयं भुत्तं पडिसेवियं आवीकम्मं रहोकम्मं, अरहा अरहस्सभागी तं कालं तं मणवयकायजोगे वट्टमाणाणं सव्वलोए सव्वजीवाणं सव्वभावे जाणमाणे पासमाणे विहरइ।
तते णं से भगवं केवली एयारूवेणं विहारेणं विहरमाणे बहूइं वासाइं केवलिपरियागं पाउणति, पाउणित्ता अप्पणो आउसेसं आभोएति, आभोएत्ता भत्तं पच्चक्खाति, पच्चक्खाइत्ता बहूइं भत्ताइं अणसणाए छेदेति, छेदेत्ता ततो पच्छा चरिमेहिं ऊसासणीसासेहिं सिज्झति जाव सव्वदुक्खाणं अंतं करेंति।
एवं खलु समणाउसो! तस्स अनिदाणस्स इमेयारूवे कल्लाणे फलविवागे, जं तेणेव भवग्गहणेणं सिज्झति जाव सव्वदुक्खाणं अंतं करेति।
अनिदान-पदम्
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! मया धर्म: प्रज्ञप्त:—इदमेव नैर्ग्रन्थ्यं प्रवचनं सत्यम् अनुत्तरं प्रतिपूर्णं केवलं संशुद्धं नैर्यातृकं शल्यकर्तनं सिद्धिमार्गं मुक्तिमार्गं निर्याणमार्गं, निर्वाणमार्गम् अवितथम् अविसंधि सर्वदु:खप्रहीणमार्गम्। अत्र स्थिता: जीवा: सिध्यन्ति 'बुज्झंति' मुञ्चन्ति परिनिर्वान्ति सर्वदु:खानाम् अन्तं कुर्वन्ति।
यस्य धर्मस्य निर्ग्रन्थ: वा निर्ग्रन्थी वा शिक्षायाम् उपस्थित: विहरन् पुरा 'दिगिंछाए' पुरा पिपासया पुरा वाताऽतपाभ्यां स्पृष्ट: विरूपरूपै: च परीषहोपसर्गै: अनुदीर्णकामजात: चापि विहरेत्। स च पराक्रमेत। स च पराक्रममाण: सर्वकामविरक्त: सर्वरागविरक्त: सर्वसङ्गातीत: सर्व-स्नेहातिक्रान्त: सर्वचारित्रपरिवृत:, तस्य भगवत: अनुत्तरेण ज्ञानेन अनुत्तरेण दर्शनेन अनुत्तरेण चारित्रेण अनुत्तरेण आलयेन अनुत्तरेण विहारेण अनुत्तरेण वीर्येण अनुत्तरेण आर्जवेन अनुत्तरेण मार्दवेन अनुत्तरेण लाघवेन अनुत्तरया क्षान्त्या अनुत्तरया मुक्त्या अनुत्तरया गुप्त्या अनुत्तरया तुष्ट्या अनुत्तरेण सत्यसंयमतप:-सुचरितसोपचितफलपरिनिर्वाण-मार्गेण आत्मानं भावयत: अनन्तम् अनुत्तरं निर्व्याघातं निरावरणं कृत्स्नं प्रतिपूर्णं केवलवरज्ञानदर्शनं समुत्पद्यते।
तत: स भगवान् अर्हन् भवति जिन: केवली सर्वज्ञ: सर्वदर्शी सदेवमनुजासुरस्य लोकस्य पर्यायं जानाति, तद्यथा—आगतिं गतिं स्थितिं च्यवनम् उपपातं तर्कं कृतं मनोमानसिकं खादितं भुक्तं प्रतिसेवितम् आविष्कर्म रह:कर्म, अर्हत् अरहस्यभागी तत् कालं मनोवाक्काययोगे वर्तमानानां सर्वलोके सर्वजीवानां सर्वभावान् जानन् पश्यन् विहरति।
तत: स भगवान् केवली एतद्रूपेण विहारेण विहरन् बहूनि वर्षाणि केवलिपर्यायं प्राप्नोति, प्राप्य आत्मन: आयु:शेषम् आभोजयति, आभोग्य भक्तं प्रत्याख्याति, प्रत्याख्याय बहूनि भक्तानि अनशनेन छिनत्ति, छित्त्वा तत: पश्चात् चरमै: उच्छ्वासनि:श्वासै: सिध्यति यावत् सर्वदु:खानाम् अन्तं करोति।
एवं खलु श्रमणा: आयुष्मन्त:! तस्य अनिदानस्य अयम् एतद्रूप: कल्याण: फलविपाक: यत् तेन एव भवग्रहणेन सिध्यति यावत् सर्वदु:खानाम् अन्तं करोति।
अनिदान पद
३३. आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार मैंने धर्म प्रज्ञप्त किया है—यही निर्ग्रन्थ प्रवचन सत्य, अनुत्तर, प्रतिपूर्ण, अद्वितीय, संशुद्ध, नैर्यातृक, शल्य को काटनेवाला, सिद्धि का मार्ग, मुक्ति का मार्ग, मोक्ष का मार्ग, शांति का मार्ग, अवितथ, अव्यवच्छिन्न और सर्व दु:खों के क्षय का मार्ग है। इस निर्ग्रन्थ प्रवचन में स्थित जीव सिद्ध होते हैं, प्रशांत होते हैं, मुक्त होते हैं, परिनिर्वाण को प्राप्त होते हैं तथा सब दु:खों का अंत करते हैं।
जिस धर्म की शिक्षा में निर्ग्रन्थ अथवा निर्ग्रन्थी उपस्थित है उसमें विहरण करता हुआ प्रबल क्षुधा, प्रबल पिपासा, प्रबल वात और आतप से स्पृष्ट हो जाए, विविध प्रकार के परीषह और उपसर्गों से काम-समूह की उदीरणा न हो तो भी विहरण करे। वह पराक्रम करे। वह पराक्रम करता हुआ सर्व काम से विरक्त, सर्व राग से विरक्त, सर्व संग से अतीत, सर्व स्नेह से अतिक्रान्त और सर्व चारित्र से परिवृत होता है। अनुत्तर ज्ञान, अनुत्तर दर्शन, अनुत्तर चारित्र, अनुत्तर लीनता (आत्मलीनता), अनुत्तर विहार, अनुत्तर वीर्य, अनुत्तर आर्जव, अनुत्तर मार्दव, अनुत्तर लाघव, अनुत्तर क्षान्ति, अनुत्तर मुक्ति, अनुत्तर गुप्ति, अनुत्तर तुष्टि, अनुत्तर सत्य, संयम, तप, सुचरित स्वोपचित फल परिनिर्वाण के मार्ग से अपने आपको भावित करते हुए उन भगवान् के अनन्त, अनुत्तर, अव्याबाध, आवरणरहित, कृत्स्न, प्रतिपूर्ण, श्रेष्ठ केवलज्ञान और केवलदर्शन उत्पन्न होता है।
तत्पश्चात् वह भगवान् अर्हत् जिन, केवली, सर्वज्ञ और सर्वदर्शी हो जाता है, देव, मनुष्य, असुर सहित लोक के पर्यायों को जानता है, जैसे—आगति, गति, स्थिति, च्यवन, उपपात६७, तर्क, कृत, मनोमानसिक, खादित, भुक्त, प्रतिसेवित, आविष्कर्म, रह:कर्म। वह अर्हत् होता है, उसके लिए कुछ भी रहस्यपूर्ण नहीं है। उस समय वह उस मन, वचन और काय-योग में वर्तमान सम्पूर्ण लोक के सब जीवों के सब भावों को जानता हुआ, देखता हुआ विहरण करता है।
सूत्र ३३
६७. आगति.....उपपात (आगइ....उववाय)
आगति, गति, च्यवन और उपपात—ये चार शब्द पारिभाषिक हैं।
१. आगति—जीव का पूर्वभव से वर्तमान भव में आना।
२. गति—जीव का वर्तमान भव से आगामी भव में जाना।
३. च्यवन—ऊपर से गिरकर नीचे आना। ज्योतिष्क और वैमानिक देव आयुष्यपूर्ण कर ऊपर से नीचे आकर उत्पन्न होते हैं, इसलिए इनका मरण च्यवन कहलाता है।
४. उपपात—देव और नारक का जन्म उपपात कहलाता है।
तदनन्तर वह भगवान् केवली इस प्रकार के विहार से विहरण करता हुआ बहुत वर्षों तक केवली पर्याय को प्राप्त करता है, प्राप्त कर अपने आयुष्य के शेष को जानता है, जानकर भक्त का प्रत्याख्यान करता है, प्रत्याख्यान कर बहुत भक्तों को अनशन से छेदता है, छेदकर उसके पश्चात् अन्तिम उच्छ्वास-नि:श्वासों से सिद्ध होता है यावत् सब दु:खों का अन्त करता है।
आयुष्मन् श्रमणो! इस प्रकार उस निदान का यह कल्याणकारी फलविपाक है, जिससे वह उसी भवग्रहण से सिद्ध होता है यावत् सब दु:खों का अंत करता है।
निगमण-पदं
३४. तते णं ते बहवे निग्गंथा य निग्गंथीओ य समणस्स भगवओ महावीरस्स अंतिए एयमट्ठं सोच्चा निसम्म हट्ठतुट्ठ-चित्तमाणंदिया जाव हरिसवस-विसप्पमाणहियया समणं भगवं महावीरं वंदंति णमंसंति, वंदित्ता णमंसित्ता तस्स ठाणस्स आलोएंति पडिक्कमंति निंदंति गरिहंति विउट्टंति विसोहेंति अकरणयाए अब्भुट्ठेंति, अहारिहं पायच्छित्तं तवोकम्म पडिवज्जंति।।
निगमन-पदम्
तत: ते बहव: निर्ग्रन्था: च निर्ग्रन्थ्य: च श्रमणस्य भगवत: महावीरस्य अन्तिके एतम् अर्थं श्रुत्वा निशम्य हृष्टतुष्टचित्ता: आनन्दिता: यावत् हर्षवशविसर्पद्हृदया: श्रमणं भगवन्तं महावीरं वन्दन्ते नमस्यन्ति, वन्दित्वा नमस्यित्वा तस्य स्थानस्य आलोचयन्ति प्रतिक्रामन्ति निन्दन्ति गर्हन्ते व्यावर्तन्ते विशोधयन्ति अकरणाय अभ्युत्तिष्ठन्ते, यथार्हं प्रायश्चित्तं तप:कर्म प्रतिपद्यन्ते।।
निगमन-पद
३४. तत्पश्चात् श्रमण भगवान् महावीर के पास इस अर्थ को सुनकर, अवधारण कर हृष्ट-तुष्ट चित्त वाले, आनन्दित यावत् हर्ष से विकस्वर हृदय वाले वे बहुत निर्ग्रन्थ-निर्ग्रन्थियां श्रमण भगवान् महावीर को वंदना करते हैं, नमस्कार करते हैं। वंदना कर, नमस्कार कर उस स्थान की आलोचना करते हैं, प्रतिक्रमण करते हैं, निंदा करते हैं, गर्हा करते हैं, निवृत्त होते हैं, विशोधन करते हैं, न करने के लिए अभ्युत्थित होते हैं। यथार्ह प्रायश्चित्त तप:कर्म स्वीकार करते हैं।
३५. तेणं कालेणं तेणं समएणं समणे भगवं महावीरे रायगिहे नगरे गुणसिलए चेइए बहूणं समणाणं बहूणं समणीणं बहूणं सावगाणं बहूणं सावियाणं बहूणं देवाणं बहूणं देवीणं सदेवमणुयासुराए परिसाए मज्झगते एवं आइक्खइ एवं भासति एवं पण्णवेइ एवं परूवेइ, आयातिट्ठाणे णामं अज्जो! अज्झयणे, सअट्ठं सहेउयं सकारणं सुत्तं च अत्थं च तदुभयं च भुज्जो-भुज्जो उवदंसेति।।
—त्ति बेमि।।
तस्मिन् काले तस्मिन् समये श्रमण: भगवान् महावीर: राजगृहे नगरे गुणशिलके चैत्ये बहुभ्य: श्रमणेभ्य: बह्वीभ्य: श्रमणीभ्य: बहुभ्य: श्रावकेभ्य: बह्वीभ्य: श्राविकाभ्य: बहुभ्य: देवेभ्य: बह्वीभ्य: देवीभ्य: सदेवमनुजासुराया: पर्षद: मध्यगत: एवम् आख्याति एवं भाषते एवं प्रज्ञापयति एवं प्ररूपयति। आजातिस्थानं नाम आर्य! अध्ययनं, सार्थं सहेतुकं सकारणं सूत्रं च अर्थं च तदुभयं च भूय: भूय: उपदर्शयति।।
—इति ब्रवीमि।
३५. उस काल और उस समय श्रमण भगवान् महावीर राजगृह नगर में गुणशीलक चैत्य में बहुत श्रमणों, बहुत श्रमणियों, बहुत श्रावकों, बहुत श्राविकाओं, बहुत देवों, बहुत देवियों तथा देवों, मनुष्यों और असुरों सहित परिषद् के मध्य स्थित हो इस प्रकार आख्यान करते हैं, इस प्रकार कहते हैं, इस प्रकार प्रज्ञापना करते हैं, इस प्रकार प्ररूपणा करते हैं। आर्य! यह आजातिस्थान नामक अध्ययन का अर्थसहित, हेतुसहित, कारणसहित, सूत्र, अर्थ, और तदुभय रूप में बार-बार उपदर्शन करते हैं।
—ऐसा मैं कहता हूं।
♦
दसाओ
आचार्य तुलसी
अनुवादक : मुख्यनियोजिका साध्वी विश्रुतविभा

For any Feedback/Comments/Queries:
Please write to books@jvbharati.org